UNSURLARI KÖKTEŞ OLAN ARAFTAKİ KELİMELER

Öz

Türk dilinin en eski yazılı kaynaklarından bugüne dek anlatımda ikilemelerden sıkça yararlanılmıştır. Türkçede, ikilemeler anlamı kuvvetlendirme, pekiştirme, çokluk, süreklilik gibi işlevlerin dışında kelime yapımında da kullanılmaktadır. Çok az dilde görülen bu söz türetme işlevi Altay dillerinin yapısal ortak özelliklerindendir. Dilimizin zenginliğinin göstergelerinden olan ikilemeler hiçbir dilde böyle yaygın bir kullanıma sahip değildir. Diğer dillere kıyasla Türkçede geniş bir yer tutan ikilemeler dil araştırmacılarının da dikkatini çekmiş ve bu konuda pek çok çalışma ortaya konulmuştur. İncelemeler, daha ziyade anlam bilimsel olmuş; ancak bu makalenin de konusu olan aynı kökten gelen kelimelerle kurulan ikilemeler üzerinde çok durulmamıştır. Kökteş kelimelerden meydana gelen ikilemeler hakkında, görüldüğü kadarıyla, Eski Uygur Türkçesinde iştikaklı ikilemeler konulu bir makale ve bir yüksek lisans tezi bulunmaktadır. Bu çalışmada; Türkiye Türkçesi yazı dilinde kullanılan çer çöp, abur cubur, abuk sabuk, kap kacak, kara kuru, konu komşu, soy sop, yamru yumru, yamuk yumuk ikilemeleri ele alınmıştır. Kaynakların taranması sonucunda, söz konusu ikilemelerin unsurlarının farklı ses değişmeleri ve anlam dallanmaları ile ortaya çıkan kökteş sözcükler olduğu görülmüştür. Bu makale ile kökteş kelimelerden oluşmuş ikilemelere dair yapılacak araştırmalara katkıda bulunmak amaçlanmıştır. Ayrıca kökteş kelimelerle kurulan ikilemeler kökeni bilinmeyen sözcükler üzerine etimolojik değerlendirmeler yapmaya da imkan sunmaktadır. Dolayısıyla bu makale ile yazı dilinde unutulmuş ya da anlamı silikleşmiş çer, konu, yamru, kacak, kuru, sop sözcüklerinin ve şekil değiştirmesi nedeniyle biçimce, anlamca bulanıklaşmış olan abur, cubur, abuk, sabuk sözcüklerinin etimolojik izahları da yapılmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye Türkçesi
• ikilemeler
• kökteş kelimeler
• unsurları kökteş ikilemeler

Words in Limbo Made up of Words From the Same Root

Öz

From the earliest written sources of the Turkish language to the present day, hendiadys have been frequently used in narration. In Turkish, hendiadys are used not only to strengthen meaning, reinforce, indicate plurality, or express continuity, but also in word formation. This word-formation function, which is rarely seen in other languages, is a structural feature common to the Altaic languages. Hendiadys that demonstrate the richness of our language are not used so widely in any other language. Compared to other languages, the extensive use of hendiadys in Turkish has attracted the attention of linguists, and many studies have been conducted on this subject. The studies have been mainly semantic; however, they have not focused much on the hendiadys formed by words derived from the same root, which is also the subject of this article. As far as we can see, there is only one article and one master's thesis on the topic of the hendiadys formed from same root words in Old Uyghur Turkish. In this study, the çer çöp, abur cubur, abuk sabuk, kap kacak, kara kuru, konu komşu, soy sop, yamru yumru, yamuk yumuk hendiadys used in the written language of Turkey Turkish are discussed. As a result of scanning the sources, it was observed that the elements of the aforementioned hendiadys were same root words that emerged with different sound changes and semantic ramifications. With this article, it is aimed to contribute to the researches to be conducted on hendiadys formed from the same root words. In addition, hendiadys formed from the same root words also allow for etymological evaluations of words whose origins are unknown. Therefore, this article attempts to provide etymological explanations for words such as çer, konu, yamru, kacak, kuru, sop which have been forgotten or whose meanings have become obscure in written language, as well as words such as abur, cubur, abuk, sabuk whose meanings have become blurred due to changes in form.

Anahtar Kelimeler

• Turkey Turkish
• hendiadys
• words from the same root
• hendiadys whose elements have the same root.

Kaynakça

1. Adak, N. (2020). Tüketim kültüründe beslenme: sağlıklı / sağlıksız yiyecekler. İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, 40(1), ss. 197–218.
2. Adilov, M. (2021). Kazakça ve ağızlarında komşu anlamındaki sözcükler üzerine. UluslararasıGelenek ve Yenilik Bağlantısında Dil ve Edebiyat Sorunları Konferansı Bildirileri, Nur-Sultan, Kazakistan, ss. 29-34. https://www.academia.edu/47881469/
3. Ağakay, M. A. (1954). Türkçede kelime koşmaları. Belleten, 2, ss. 97-104.
4. Ağca, M. (2017). Türkçede bir söz türetim yöntemi ve gramatikal işaretleyici olarak yineleme. Türkbilig, (34), ss. 89-104.
5. Ağca, M. (2020). Altay dilleri tipolojisinde ortak bir dil bilgisel kategori: yineleme. Dil Araştırmaları, 14(26), ss.155-173.
6. Ağca, F. (2015). Eski Uygurca iştikaklı ikilemeler üzerine. B. Gül (Ed.). Alkış Bitigi Kemal Eraslan Armağanı içinde (s. 17-30). TKAE Yayınları.
7. Akkuş, B. (2021). Oğuz grubu Türk lehçelerinde ikilemeler. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ordu Üniversitesi.
8. Aksan, D. (2000). Türkçenin sözvarlığı. Engin Yayınevi.

9. Alibekiroğlu, S. (2019). Türkçede sözcük yapımı. Grafiker Yayınları.
10. Atalay, B. (1998). Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi Cilt I. Türk Dil Kurumu Yayınları.
11. Atalay, B. (1998). Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi Cilt II. Türk Dil Kurumu Yayınları.
12. Atalay, B. (1999). Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi Cilt III. Türk Dil Kurumu Yayınları.
13. Atalay, B. (1999). Divanü Lûgat-it-Türk Dizini. Türk Dil Kurumu Yayınları.
14. Ayazlı, Ö. (2019). Eski Türk yazıtlarında geçen yer-yön adlarının Sarı Uygurcadaki durumu. International Journal of Old Uyghur Studies, 1(2), ss. 211-232.
15. Aydın, E. (2018). Taşa kazınan tarih Türklerin ilk yazılı belgeleri. Kronik Yayınları.
16. Biray, N. (2024). Kazak Türkçesinde “qos sözder / koş sözcükler. H. Şahin & E. E. Özbek (Ed.). Türk dili incelemeleri: Türk dilinde ikilemeler içinde. (s. 235-283). Paradigma Akademi Yayınları.
17. Bozok, E. (2012). Eski Uygur Türkçesinde iştikaklı ikilemeler. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Osmangazi Üniversitesi.
18. Caferoğlu, A. (2011). Eski Uygur Türkçesi sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
19. Clauson, S. G. (1972). An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish. At The Clarendon Press.
20. Çağatay, S. (2008). Uygurca’da hendiadyoinler. (A. Ata, Haz.). Saadet Çağatay’ın Yayınlanmış Tüm Makaleleri Cilt I içinde (s. 234- 269). Ayaz Tahir Türkistan İdil-Ural Vakfı Yayınları.
21. Çağbayır, Y. (2007). Orhun Yazıtlarından günümüze Türkiye Türkçesinin söz varlığı-Ötüken Türkçe sözlük. Ötüken Yayınları.
22. Çimen, E. (2021). “İkilemeler” hakkında bibliyografya çalışması. Bartın Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 6(1), ss. 53-80.
23. Çolak, G. (2017). Türkçede fosil kelimeler. Bilge Kültür Sanat Yayınları.
24. Durgut, H. (1995). Şeyh Süleyman Efendi-i Buhârî Lügat-i Çağatay ve Türkî-i Osmanî (cild-i evvel) adlı eserin transkripsiyonu. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Trakya Üniversitesi.
25. Ekşioğlu, S. (2019). Çöp sözcüğü üzerine. E. Gürsoy Naskali (Ed.), Gübre-Tezek-Çöp Kitabı içinde (s. 521-535). Kitabevi Yayınları.
26. Ercilasun, A. B. vd. (1991). Karşılaştırmalı Türk lehçeleri sözlüğü (kılavuz kitap) I. Kültür Bakanlığı Yayınları.
27. Ercilasun, A. B. & Akkoyunlu, Z. (2014). Kâşgarlı Mahmud Dîvânu Lugâti’t-Türk. Türk Dil Kurumu Yayınları.
28. Ercilasun, A. B. (2024). Köklere doğru Türk dilinin dokuz bin yıllık macerası. Ötüken Yayınları.
29. Eren, H. (1949). İkiz Kelimelerin Tarihi Hakkında. DTCF, 7(2), ss. 283-286.
30. Ergin, M. (2008). Dede Korkut kitabı I. Türk Dil Kurumu Yayınları.
31. Ergin, M. (2009). Dede Korkut kitabı II. Türk Dil Kurumu Yayınları.
32. Ersan, R. (2022). Türkiye Türkçesinde kökteş kelimeler üzerine bir dil incelemesi. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi.
33. Golden, P. B. (2021). Türk halkları tarihine giriş. (O. Karatay, Çev.). Ötüken Yayınları.
34. Gülensoy, T. (2007). Türkiye Türkçesindeki Türkçe sözcüklerin köken bilgisi sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
35. Hamilton, J. R. (2011). İyi ve kötü prens öyküsü. (V. Köken, Çev.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
36. Hunla, E.& İhtiyar, A. (2024). Türk dilinde ikilemeler/yinelemeler/tekrarlar üzerine Türkiye’de yapılmış çalışmalar bibliyografyası. H. Şahin & E. E. Özbek (Ed.), Türk dili incelemeleri: Türk dilinde ikilemeler içinde (s. 31-59). Paradigma Akademi Yayınları.
37. Kara, M. (2011). Ayrı düşmüş kelimeler. Kesit Yayınları.
38. Karaağaç, G. (2024). Türkçenin kökteşler sözlüğü. Akçağ Yayınları.
39. Karahan, L. (2009). Türkçede söz dizimi. Akçağ Yayınları.
40. Karahan, A. (2015, 28 Eylül-1 Ekim). Dede Korkut’taki “tolduran tob/toy” ibaresi üzerine. R. Özyürek & H. Gökçe& A. Çeleboğlu (Red.). X. Uluslararası Büyük Türk Dili Kurultayı, Saraybosna, Bildiriler kitabı içinde (s. 207-212). Bilkent.
41. Korkmaz Bulut, T. & Korkmaz, Ş. (2019). Çöp kelimesinin tarihî gelişimi ve çer/çör çöp ikilemesi. E. Gürsoy Naskali (Ed.), Gübre-Tezek-Çöp Kitabı içinde (s. 469-519). Kitabevi Yayınları.
42. Kulaç, Y. (2021). Eski Oğuz Türkçesi dönemine ait Ebu’l-Leys es-Semerkandî Kur’an Tefsiri’nin (Zonguldak nüshası) söz varlığı üzerine notlar. Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 16(1), ss. 40-48.
43. Memiş, M. R. & Kara, M. (2018). “ Kara” kelimesinin Dede Korkut Oğuznameleri’ndeki kullanımı üzerine. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6(6), ss. 799–807.
44. Nişanyan, S. (2002-2025). Nişanyan sözlük çağdaş Türkçenin etimolojisi. https://www.nisanyansozluk.com/
45. Ölmez, M. (1995). Türkmence-Türkçe sözlük. Simurg Yayıncılık.
46. Öncül, K. (2011). Dede Korkut Mukaddimesi’ndeki bazı sözcükler üzerine. Turkish Studies, 6(4), ss. 249-254.
47. Pritsak, O. (2021). Kara Türk yön sembolizmi çalışması. (E. Yıldırım, Çev.). Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 3/6, ss. 519-532.
48. Sivri, Ö. (2020). Türkiye Türkçesi ağızlarında ikilemeler. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Gazi Üniversitesi.
49. Şen, S. (2005). Standart Türkiye Türkçesinde ikilemelerle yaşayan tarihî sözcükler. G. Kut & F. Büyükkarcı Yılmaz (Haz.), Şinasi Tekin'in Anısına Uygurlardan Osmanlıya içinde (s. 685-702). Simurg Yayıncılık.
50. Şirin, H. (2016). Eski Türk yazıtları (söz varlığı incelemesi). Türk Dil Kurumu Yayınları.
51. Tekin, Ş. (2001). İştikakçının köşesi: Türk dilinde kelimelerin ve eklerin hayatı üzerine denemeler. Simurg Yayıncılık.
52. Tekin, T. (1975). Ana Türkçede aslî uzun ünlüler. Hacettepe Üniversitesi Yayınları.
53. Tietze, A. (2002). Tarihi ve etimolojik Türkiye Türkçesi lugatı. Simurg Yayıncılık.
54. Tuna, O. N. (1949). Türkçede tekrarlar. TDE Dergisi, 3/2-3, ss. 429-447.
55. Türk Dil Kurumu [TDK]. (2008). Derleme sözlüğü (Türkiye Türkçesi ağızları sözlüğü). https://sozluk.tdk.gov.tr/
56. Türk Dil Kurumu [TDK]. (2009). Tarama sözlüğü. https://sozluk.tdk.gov.tr/
57. Uluç, B. (2024). Tarihi Türk şivelerinde ikilemeler. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Marmara Üniversitesi.
58. Vasary, İ. (2012). Çöp ve türevleri: bir Türkçe kelime ailesi ve onun Macarcadaki yansımaları. (Y. Çürük, Çev.). Türkoloji Dergisi, 19(1), ss. 119-139.
59. Wilkens, J. (2021). Eski Uygurcanın el sözlüğü (Eski Uygurca–Almanca–Türkçe). Universitätsverlag Göttingen.
60. Yıldız, H. (2016, 26-27 Eylül). Türkçede kap kacak ikilemesi üzerine. R. Özyürek & H. Gökçe & A. Çeleboğlu & İ. Atabey (Red.), XI. Uluslararası Büyük Türk Dili Kurultayı. Budapeşte-Macaristan, Bildiriler kitabı içinde (s. 28-40). Bilkent.
61. Yüce, N. (1993). Mukaddimetü’l-Edeb. Türk Dil Kurumu Yayınları.