HASAN SAİD ÇELEBİ'NİN MEVLEVİLİK, MEVLEVİHANELER GİBİ TASAVVUFİ KONULAR HAKKINDAKİ BAZI YAZILARI

Öz

19. asrın son ve 20. asrın ilk çeyreğinde Muallim Nâcî, Fâik Reşad, Bursalı Mehmed Tâhir gibi bazı edebî şahsiyetlerin Türk Edebiyatı tarihi hakkında kitap, kitapçık, makale neşrederek Osmanlı âlim, mutasavvıf ve şairlerini kendi çağdaşlarına tanıtmaya çalıştıkları bilinmektedir. 1913-1925 yılları arasında Osmanlı şairlerine dair biyografik yazılar kaleme alıp yayımlayan yazarlardan biri de Mevlânâ torunu ve Mevlevî olan Hasan Said Çelebi’dir. Hasan Said (Çayır, 1891-1935), yalnızca biyografik metinler yazmakla kalmamış; Osmanlı edebiyatı, tasavvuf, Mevlevîhaneler ve gündemdeki kültür konularına dair çeşitli yazılar da neşretmiştir. Aile bağları ve Mevlevîliğe mensubiyeti sebebiyle tasavvufi mevzulara hususi bir alâka duyan Hasan Said, yazılarında hem anılan irfani yolun tarihî gelişiminden bahsetmiş hem de devrin tekkelerinde görülen aksaklıkları tenkidî bir bakışla değerlendirmiştir. Hasan Said, tasavvufi yazılarında, sufiliğin mahiyeti, Mevlevî ayinlerinde ney ve kudüm gibi müzik aletlerinin kullanılmasının dinî yönden mahzurlu olup olmadığı, Müslüman memleketlerindeki Mevlevihaneler, tekkelerin zamanla yozlaşması gibi meseleler üzerinde durmaktadır. Müellifin tasavvufi mirası koruma ve gelecek nesillere sağlıklı bir şekilde aktarma yönünde fikrî gayret içinde olduğu anlaşılmaktadır. Devrin sosyal ve kültürel yapısı hakkında bilgiler de ihtiva eden bu yazılar, tasavvuf tarihi araştırmaları bakımından değer taşımaktadır. Bu çalışmada Hasan Said’in hayatı kısaca anlatıldıktan sonra yayım faaliyetlerine topluca temas edilmiş; tasavvufi yazılarının mevzuları hakkında bilgi verilmesini müteakiben söz konusu metinler Arap harflerinden Latin alfabesine aktarılarak araştırmacların incelemesine sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• : Hasan Said
• tasavvuf
• Mevlevihaneler.

Some Writings of Hasan Said Çelebi on Sufi Subjects Such as Mevlevi Order and Mevlevi Lodges

Öz

It is known that in the late 19th and early 20th centuries, literary figures such as Muallim Nâcî, Fâik Reşad, and Bursalı Mehmed Tâhir published books, booklets, and articles on Classical Turkish Literature in an effort to introduce Ottoman scholars, mystics, and poets to their contemporaries. One of the authors who produced biographical writings on Ottoman poets between 1913 and 1925 was Hasan Said Çelebi (Çayır, 1891-1935), a descendant of Mawlānā and a member of the Mevlevi order. Çelebi not only wrote biographical texts but also published various articles on Ottoman literature, Sufism, Mevlevi lodges, and daily cultural life. Owing to his Mevlevi identity and family background, he developed a particular interest in Sufi subjects and examined both the historical development of Mevlevi tradition and the deficiencies observed in contemporary Sufi institutions through a critical perspective. This study briefly outlines his life and then discusses his publication activities in detail. It further examines essential issues such as the establishment purpose of the Medresetü’l-meşâyıh, the religious evaluation of using musical instruments such as the ney and kudüm in Mevlevi rituals, and the gradual deterioration of tekkes and dervish lodges. Hasan Saîd’s accounts of Mevlevi lodges across the Ottoman territories, along with selected writings on Sufi culture, have been transcribed from Arabic script into the Latin alphabet and presented for scholarly review. Additionally, the historical data contained in these writings are highlighted for the insights they provide into the social and cultural structure of the period, thereby underscoring their value for Sufi studies. The study also evaluates Çelebi’s intellectual efforts to preserve Sufi heritage and transmit it to future generations. Ultimately, it aims to contribute his perspectives on Sufism, culture, and literary history to contemporary scholarship.

Anahtar Kelimeler

• Hasan Saîd
• Sufism
• Mevlevi Lodges

Kaynakça

1. Adnî Mahmud Paşa. Dîvân. İÜ Nadir Eserler Ktp. TY 1962.
2. Albayrak, S. (1996). Son devir Osmanlı uleması. C. I-V. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür İşleri Daire Başkanlığı Yayınları.
3. Ali Ekrem. (1327). Zılâl-i İlhâm. Sabah Matbaası.
4. Ali Enver. (1309). Semâhâne-i Edeb. Âlem Matbaası.
5. Ali Kemâl. (1335). 28 Teşrîn-i Sânî (28 Kasım 1919). Peyâm-ı Eyyâm. Peyâm.
6. Alparslan, A. (1988). Abdülvehhâb es-Sâbûnî, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 1, ss. 286-287.
7. Arslan, M. (2019). Tayyâr-zâde Atâ, Târîh-i Enderûn’un tezkire kısmı. Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları.
8. “Âsâr-ı Münteşire” (10 Temmuz 1330/ 23 Temmuz 1914). Sabah, nr. 8926, ss. 4.

9. Ayan, H. (1981). Cevrî Hayâtı, Edebî Kişiliği, Eserleri ve Divanının Tenkidli Metni. Atatürk Üniversitesi Basımevi.
10. Browne, E. G. (1928). A literary history of Persia. Cambridge.
11. Ceyhan Â. & Ertaş, R. N. (2025). Hasan Saîdü’l-Mevlevî’nin bazı edebî ve tasavvufi yazıları. Mecmua Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 10(19), ss. 171-233.
12. Emrâh-ı Erzurûmî. (1332). Dîvân-ı Emrâh. Matbaa-i Şems.
13. Esad Muhlis Paşa. (1268). Dîvânçe-i Es‘ad Paşa. Takvimhâne-i Âmire.
14. Esrar Dede. (1257). Dîvân-ı belâgat-unvân-ı Esrâr Dede Efendi. İstanbul.
15. Genç, İ. (2000). Tezkire-i Şuarâ-yı Mevleviyye. AKM Başkanlığı Yayınları.
16. Göçgün, Ö. (1999). Namık Kemâl'in şairliği ve bütün şiirleri. AKM Başkanlığı Yayınları.
17. Gölpınarlı, A. (1992). Şirazî, Hafız Divanı. MEB Yayınları.
18. Gölpınarlı, A. (1995). Mevlâna, Mesnevî. MEB Yayınları.
19. Göre, Z. (2004). Adnî Receb Dede, hayatı ve eserleri. [Doktora tezi, Selçuk Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
20. Göre, Z. (2009). Nahl-i Tecellî (inceleme-metin). Öncü Kitap.
21. Hasan Saîd Çelebi Şiir Defterleri. Süleymaniye Yazma Eser Ktp. Revnakoğlu Arşivi, nr. 57.
22. Hasan Saîdü’l-Mevlevî (1329/ 1914). Esrar Dede. Büyük Duygu. 18 Kânûn-ı Sânî (31 Ocak) (26) 421-423, 426.
23. İbn Mevlânâ Hasan Saîd. (1330/1914). Şeyh Mehmed Mısrî-i Niyâzî. Sabah, nr. 8857, 2 Mayıs-15 Mayıs, ss. 3.
24. İbn Mevlânâ Hasan Said. (1335/ 1919). Sohbet-i edebiyye- unutmamaklığımız lâzım gelen sîmâlar: merhûm Şehâbeddîn Süleymân. 1 Teşrîn-i Sânî-1 Kasım. Alemdâr, (320-2621), 3.
25. İbn Mevlânâ Hasan Saîd. (22 Teşrîn-i Sânî 1335/22 Kasım 1919). Mûsıkî ve Mevlevîlik. Alemdâr, (341-2641), 4. Hızırağazâde Saîd (1281/ 1864). Hızırağazâde Dîvançesi.
26. İnal, İ. M. K. (2013). Son asır Türk şairleri. AKM Başkanlığı Yayınları.
27. Kıymetli bir lise muallimini kaybettik. (28 Ağustos 1935). Son Posta.
28. Koca Râgıb Paşa (1252/ 1836). Dîvân-ı Râgıb. Bulak.
29. Küçük, S. (1994). Bâkî Dîvânı tenkitli basım. TDK Yayınları.
30. Muallim Nâcî (1303). Âteşpâre. Kostantıniyye.
31. Muallim Nâcî (1303). Fürûzân. İstanbul.
32. Muallim Nâcî (1299). Mûsâ bin Ebi'l-gāzân yâhûd Hamiyyet. Matbaa-i Ebü'z-ziyâ.
33. Niyâzî-ı Mısrî (1260/ 1844). Dîvân-ı Niyâzî.
34. “Ölüm”. (1 Birinciteşrin 1935). Cumhuriyet, ss. 5.
35. Sadıkoğlu, S. C. (2008). Sâib-i Tebrîzî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C. 35, ss. 541-542.
36. Süleyman Nazif (1919). Bir Îzâh- ‘Diyâr-ı İslâm’da Mevlevîhâneler’e dâ’ir. Alemdâr, 5 Kânûn-ı Evvel- 5 Aralık, ss. 2.
37. Şehâbeddin Süleyman. (6 Mart 1330/19 Mart 1914). Nâyîler- Yeni Bir Gençlik Karşısında. Safahât-ı Şiir ve Fikir, (1), ss. 3-6.
38. Şeyh Gālib, Dîvân. İÜ Nadir Eserler Ktp. TY nr. 5531.
39. Şinâsî (1287). Müntehabât-ı Eş'âr.
40. Tulum, M. & Tanyeri, M. A. (1977). Nev'î, Divan. İÜ Edebiyat Fakültesi Yayınları.
41. Yazıcı, T. (1995). Ahmed Eflâkî, âriflerin menkıbeleri. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
42. Yücel, B. (2002). Mahmud Paşa Adnî Divanı. Akçağ Yayınları.