GELENEKSEL SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK ANLAYIŞI: TÜRK HALK KÜLTÜRÜNDE DOĞA ETİĞİ VE EKOLOJİK YAŞAM PRATİKLERİ

Öz

Sürdürülebilirlik; mevcut gereksinimleri karşılarken, gelecekte de ihtiyaç duyulacak kaynak ve değerlerin korunmasını, bunların dirençli, doğaya uyumlu, verimli ve güvenli bir biçimde devamlılığının sağlanmasını ifade etmektedir. Son yıllarda akademik ve sosyal alanda sıkça tartışılan bir kavram olarak çok boyutlu yapısıyla disiplinlerarası yaklaşımı gerekli kılmıştır. Başlangıçta çevreye dayalı bir ilgiyken kapsam alanını genişleterek ekonomi, eğitim, sağlık gibi temel gereksinimler üzerinde de karşılığı aranan bir kavram haline gelmiştir. Hızla artan nüfus, kontrolsüz sanayileşme, biyoçeşitlilik kaybı, doğal kaynakların tükenmesi ve iklim değişikliği gibi sorunlar sürdürülebilirliği bir seçenek değil, bir zorunluluk haline getirmiştir. Bu bağlamda, çevresel sürdürülebilirlik kavramı; doğal kaynakların bilinçli kullanımı, ekosistemlerin korunması ve insanların yaşam kalitesini artıracak uygulamalarla sonraki nesillere daha yaşanabilir bir dünya bırakma hedefiyle değer kazanmaktadır. Ancak sürdürülebilirlik, sadece pozitif bilimlerin ve çevre politikalarının ürünü değildir. Geleneksel toplumlarda doğayla uyumlu yaşam biçimleri uzun yıllar boyunca uygulanmış, insan ile çevre arasındaki denge, geçmişten günümüze ulaşan alışkanlıklar ve kültürel normlarla korunmuştur. Türk halk kültürü tarihsel süreçte doğa ile uyum içinde yaşamayı benimseyen, kaynakları israf etmeyen ve çevreye zarar vermeyen pek çok gelenek ve uygulamayı barındırmaktadır. Türk yaşam kültüründe sürdürülebilirlik, bilinçli ya da gayriihtiyarî bir kabul ve eylemdir. Türk halk kültürünün taşıdığı doğa etiği ve ekolojik yaşam pratiklerinin, çağdaş sürdürülebilirlik kavramının temelleriyle örtüştüğü görülmektedir. Bu doğrultuda çalışmada; çevresel sürdürülebilirlik anlayışı ve eylemlerinin geleneksel kültürdeki izleri ile halk bilgeliği ve doğaya saygı kültürünün buluştuğu pratikler ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Türk halk kültürü,
• çevre,
• ekoloji,
• modern sürdürülebilirlik,
• geleneksel sürdürülebillirlik.

Traditional Understandings of Sustainability: Nature Ethics and Ecological Practices in Turkish Folk Culture

Öz

Sustainability refers to meeting current needs while ensuring the preservation of resources and values that will also be required in the future, and maintaining their continuity in a resilient, environmentally compatible, efficient, and secure manner. In recent years, it has become a frequently discussed concept in academic and social fields, and its multidimensional structure has necessitated an interdisciplinary approach. Initially emerging as an environmental concern, the concept has expanded in scope and has come to address fundamental needs such as economy, education, and healthcare. Rapid population growth, uncontrolled industrialization, loss of biodiversity, depletion of natural resources, and climate change have made sustainability not an option but a necessity. In this context, environmental sustainability gains importance through practices aimed at the conscious use of natural resources, the protection of ecosystems, and the improvement of human quality of life, with the goal of leaving a more livable world for future generations. However, sustainability is not merely a product of the natural sciences and environmental policies. In traditional societies, ways of life in harmony with nature have long been practiced, and the balance between humans and the environment has been maintained through cultural norms and inherited habits passed down from the past to the present. Turkish folk culture contains many traditions and practices that adopt a lifestyle in harmony with nature, avoid resource waste, and do not harm the environment. In Turkish cultural life, sustainability represents both a conscious and an unconscious acceptance and practice. It is observed that the ecological ethics and nature-oriented practices embedded in Turkish folk culture overlap with the foundations of contemporary sustainability concepts. In this context, this study examines the traces of environmental sustainability understanding and practices in traditional culture, as well as the intersection of folk wisdom and a culture of respect for nature.

Anahtar Kelimeler

• Turkish folk culture,
• environment,
• ecology,
• modern sustainability,
• traditional sustainability.

Kaynakça

1. Akın, G., Özkoçak, V., & Gültekin, T. (2015). Geçmişten günümüze geleneksel Anadolu mutfak kültürünün gelişimi. Anthropology (30), ss. 33-52. https://doi.org/10.1501/antro_0000000319
2. Coşkun, T. (2024). Kars Balıklı Göl etrafındaki halk inançları ve uygulamaları üzerine bir değerlendirme. YAZIT Kültür Bilimleri Dergisi, 4(1), ss. 40-54. https://doi.org/10.59902/yazit.1485594
3. Çetiner, B. & Yenilmez, M. İ. (2021). The role of culture in environmental sustainability. Present Environment and Sustainable Development, 15(2), ss. 259-272.
4. Dişli, G. (2022). Kültürel miras ve koruma olgusunun döngüsel ekonomi ve sürdürülebilirliğe katkısı: Türkiye örnekleminde bir değerlendirme. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 26 (3), ss. 441-451.
5. Ertan, Y. (2018). Türkiye’de sürdürülebilirlik raporlaması (2005-2017). Muhasebe ve Vergi Uygulamaları Dergisi, 11(3), ss. 463-478.
6. Kahveci, Z. N. (2025). Türk folklor araştırmaları dergisinde tarımsal üretim süreçlerine ilişkin geleneksel bilgi belleği. Türk Folklor Araştırmaları Derneği Dergisi, (370), ss. 92-121. https://doi.org/10.61620/tfa.55
7. Kavaz, D., & Öztoprak, H. (2019). Sürdürülebilir kalkınma farkındalığı ve çevresel duyarlılık üzerine bir durum çalışması: uluslararası Kıbrıs üniversitesi. Folklor/Edebiyat, 25(97), ss. 146-165. https://doi.org/10.22559/folklor.933
8. Kılıç, E. (2023). Geleneksel su yönetim sisteminin (Karız) Uygur halk koşaklarına yansıması. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 11(35), ss.661-677.

9. Kıyak, A. (2013). Geleneksel Türk inanışlarındaki su kültü ve Elazığ’daki izleri. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2(4), ss. 22-39.
10. Kurt, B. (2012). Malatya ili Doğanşehir ilçesi halk kültürü araştırması [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Çukurova Üniversitesi.
11. Meriç, C. (2018). Bayramiç yöresinde avcılık etrafında oluşan inanış ve uygulamalar. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 11(23), 193-206. https://doi.org/10.12981/motif.473
12. Mirici, M. E. & Berberoğlu, S. (2022). Türkiye perspektifinde yeşil mutabakat ve karbon ayak izi: tehdit mi? fırsat mı? Doğal Afetler ve Çevre Dergisi, 8(1), ss. 156-164. https://doi.org/10.21324/dacd.982396
13. Polese, M.& Stren, R. (2000). The social sustainability of cities: diversity and the management of change. University of Toronto Press.
14. Sağır, H. (2020). Çevresel sürdürülebilirlik bağlamında Konya kapalı havzası üzerine bir değerlendirme. Çağdaş Yerel Yönetimler Dergisi, 29(4), ss. 73-118.
15. Shirazi, M.R. & Keivani, R. (2017). Critical reflections on the theory and practice of social sustainability in the built environment: a meta-analysis. Local Environment, 22(12), ss. 1526-1545.
16. Türkoğlu, İ. (2020). Sürdürülebilir kalkınmada kültür mirasının yeri ve önemi. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 10(20), ss. 117-143. https://doi.org/10.33207/trkede.692194
17. Uyguner, M. (1959). Kandıra’da toprağın işlenmesi. Türk Folklor Araştırmaları, 6(122), ss. 1986.
18. Yeni, O. (2014). Sürdürülebilirlik ve sürdürülebilir kalkınma: bir yazın taraması. Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 16(3), ss.181-208.