Toplumsal Hareketler İçinde Kadın Hareketlerinin Gelişim Seyri ve Yaşanan Değişim

Öz

Toplumsal hareketler, ortak amaç etrafında bir araya gelen insanların kolektif eylemleri olarak tanımlanmaktadır. 19. yüzyılda sosyal eşitsizliklere karşı bir tepki olarak ortaya çıkan klasik toplumsal hareketler, yerini 1960’lı yıllarda kimlik ve kültür ekseninde tanımlanan yeni toplumsal hareketlere bırakmıştır. Bu çalışmada, toplumsal hareketlerin bir türü olan kadın hareketlerinin tarihsel süreci, ilgili literatür bağlamında ele alınmıştır. Çalışmanın sınırları gereği, kadın hareketleri ve geçirdiği dönüşümler, klasik ve yeni toplumsal hareketler çerçevesinde incelenmiştir. Bu kapsamda çalışmanın amacı, kadın hareketlerinde yaşanan değişimi ve bu değişime neden olan etkenleri irdelemektir. Geçirdiği değişimler açısından kadın hareketleri dört dalgaya ayrılmaktadır. Çalışmanın bulgularına göre, her bir dalga bir önceki dalganın içerdiklerini kapsamakla birlikte dönemin sosyal ve siyasal konjonktürünün de etkisiyle yeni söylem ve yeni talepleri içermektedir. Birinci dalga kadın hareketleri, klasik toplumsal hareketler içinde değerlendirilirken; ikinci, üçüncü ve dördüncü dalga kadın hareketleri yeni toplumsal hareketler içinde değerlendirilmektedir. Çalışmada, kadın hareketlerinin ilk ortaya çıktığı yıllardan günümüze kadar uzanan süreçte yaşadıkları dönüşümler, yani talep edilen haklar, eylem biçimleri, vurgulanan sorunlar analiz edilmiştir. Çalışmada, toplumsal hareketler çerçevesinde gelişen kadın hareketlerinin, toplumsal hareketlerin geçirdiği dönüşümlerden etkilendiği sonucuna ulaşılmıştır. Buna göre dünya çapındaki bağımsızlık talepleri, kapitalist üretim tarzı, küreselleşme ve dijitalleşme gibi konjonktürlerin etkisiyle kadın hareketleri de dönüşüme uğramıştır.

Anahtar Kelimeler

• Toplumsal Hareket
• Yeni Toplumsal Hareketler
• Kadın Hareketleri
• Kadın Hareketlerinde Yaşanan Dönüşüm
• Aktivizm

Destekleyen Kurum

Araştırmanın ortaya konulmasında herhangi bir mali destek alınmamıştır.

Etik Beyan

Bu makale Araştırma ve Yayın Etiğine uygundur. Beyan edilecek herhangi bir çıkar çatışması yoktur. Araştırmanın ortaya konulmasında herhangi bir mali destek alınmamıştır. Makale yazım ve intihal/benzerlik açısından kontrol edilmiştir. Makale, “en az iki dış hakem” ve “çift taraflı körleme” yöntemi ile değerlendirilmiştir. Yazar(lar), dergiye imzalı “Telif Devir Formu” belgesi göndermişlerdir. Mevcut çalışma için mevzuat gereği etik izni alınmaya ihtiyaç yoktur. Bu konuda yazarlar tarafından dergiye “Etik İznine Gerek Olmadığına Dair Beyan Formu” gönderilmiştir. Yazar, çalışmanın tüm bölümlerine ve aşamalarına tek başına katkıda bulunmuştur. Bu çalışmanın hazırlanması sırasında yazar yazma süreçlerinde yapay zekâ ve yapay zekâ destekli teknolojiler kullanmadığını beyan etmektedir. Yazar, bu çalışmanın yayınlanmadığını veya herhangi bir yayın kuruluşuna yayınlanmak üzere gönderilmediğini kabul etmektedir.

The Development of Women’s Movements within Social Movements and the Changes Over Time

Öz

Social movements are defined as the collective actions of people who come together around a common goal. Classical social movements, which emerged in the 19th century as a reaction to social inequalities, gave way to new social movements defined around identity and culture in the 1960s. This study examines the historical process of women's movements, a type of social movement, within the context of the relevant literature. Due to the limitations of the study, women's movements and the transformations they have undergone have been examined within the framework of classical and new social movements. In this context, the aim of the study is to examine the changes experienced in women's movements and the factors that caused these changes. Women's movements can be divided into four waves based on the changes they have undergone. According to the findings of the study, each wave encompasses the elements of the previous wave, but also incorporates new discourses and demands influenced by the social and political context of the period.While the first wave is considered within classical social movements, the second, third, and fourth waves are considered within new social movements. The study analyzes the transformations experienced by women's movements from their earliest emergence to the present day, specifically examining the rights demanded, forms of action, and issues emphasized. The study concluded that women's movements, which developed within the framework of social movements, were affected by the transformations undergone by social movements. Accordingly, women's movements also underwent transformation under the influence of global circumstances such as demands for independence, the capitalist mode of production, globalization, and digitalization.

Anahtar Kelimeler

• Social Movement
• New Social Movement
• Women's Movements
• The Transformation in Women's Movements
• Activism

Destekleyen Kurum

No financial support was received for the conduct of this research.

Etik Beyan

This paper complies with Research and Publication Ethics, has no conflict of interest to declare, and has received no financial support. The article has been checked for spelling and plagiarism/similarity. The article was evaluated by "at least two external referees" and "double blinding" method. The author(s) sent a signed "Copyright Transfer Form" to the journal. There is no need to obtain ethical permission for the current study as per the legislation. The "Declaration Form Regarding No Ethics Permission Required" was sent to the journal by the authors on this subject. The author contributed to all sections and stages of the study alone. During the preparation of this work the author did not use AI and AI-assisted technologies in the writing processes. Author acknowledged that this study has not been published or submitted to any publication outlets for publication.

Kaynakça

1. ARRIGHI, Giovanni, HOPKINS, Terence K. ve WALLERSTEIN, Immanuel (2020), Sistem Karşıtı Hareketler (Çev. Celal Kanat, Bülent Somay, Semih Sökmen), Metis Yayınları, İstanbul.
2. BECWITH, Karen (2005), “The Comparative Politics of Women’s Movements”, Perspective on Politics, S.3(3), ss.583-596, https://doi.org/10.1017/S153759270505036X
3. BERKTAY, Fatmagül (2004), “Kadınların İnsan Haklarının Gelişimi ve Türkiye”, Sivil Toplum ve Demokrasi Konferans Yazıları, S.(7), ss.1-30.
4. BEUCHLER, Steven M. (1995), “New Social Movement Theories”, The Sociological Quarterly, S.36(3), ss.441-464, https://doi.org/10.1111/j.1533-8525.1995.tb00447
5. BLUMER, Herbert (1969), Symbolic Interactionism: Perspective and Method, Univesity of California Press, London.
6. BOLAT, Eren (2023), “Feminizm Tüm Kadınlar İçin mi? Gölgede Kalan Kadınlar”, Akdeniz Kadın Çalışmaları ve Toplumsal Cinsiyet Dergisi, S.VI(1), ss.263-281, https://doi.org/10.33708/ktc.1227811
7. COHEN, Jean (2016), “Strateji ya da Kimlik: Yeni Teorik Paradigmalar ve Sosyal Hareketler”, Yeni Sosyal Hareketler (Ed. Kenan Çayır), Kaknüs Yayınları, İstanbul, ss.101-120.
8. CRENSHAWT, Kimberle (1989), “Demarginalizing the Intersection of Race and Sex: A Black Feminist Critique of Antidiscrimination Doctrine, Feminist Theory and Antiracist Politics”, University of Chicago Legal Forum, S.1, ss.139-167.

9. ÇAHA, Ömer (2018), Sivil Kadın, Savaş Yayınevi, Ankara.
10. ÇAKIR, Serpil (2007), “Feminizm: Ataerkil İktidarın Eleştirisi”, Modern Siyasal İdeolojiler (Ed. Birsen Örs), İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul, ss.412-475.
11. ÇAYIR, Kenan (2016), “Toplumsal Hareketlerin Yeni Aktörleri: Yeni Sosyal Hareketler”, Yeni Sosyal Hareketler (Ed. Kenan Çayır), Kaknüs Yayınları, İstanbul, ss.11-30.
12. ÇİTÇİ, Oya (2008), “Yeni Siyaset: Neoliberalizm ve Post-modernizmin Siyasal Projesi”, Sosyal Bilimler Dergisi, S.1(2), ss.2-32.
13. DAY, Katy ve WRAY, Rebecca Jayne (2018), “Fourth-Wave Feminism and Postfeminism: Successes and Failures”, Transform: A Journal of the Radical Left, S.(4), ss.113-137.
14. DE BEAVIOUR, Simone (1993), Kadın ‘İkinci Cins’ Genç Kızlık Çağı (Çev. Bertan Onaran), Payel Yayınları, İstanbul.
15. DEDE, Ayşegül (2018), “Toplumsal Hareketleri Dönüştüren Bir Olgu Olarak Kimlik Talebi”, Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, S.2(11), ss.24-44.
16. DELLA PORTA, Donatella ve DIANI, Mario (2006), Social Movements: An Introduction, Blackwell Publishing, Oxford.
17. DİREK, Zeynep (2015), Cinsiyetli Olmak, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul.
18. DONOVAN, Josephine (2015), Feminist Teori (Çev. Aksu Bora, Meltem Ağduk Gevrek, Fevziye Sayılan), İletişim Yayınları, İstanbul.
19. ENGİNYURT, Derya (2018), “Sosyal Hareketler Sosyolojisi Açısından Feminizm”, USE Uluslararası Sosyoloji ve Ekonomi Dergisi, S.1, ss.36-59, https://izlik.org/JA49BA53HX
20. ERDI LELANDIS, Gülçin (2009), “Sosyal Hareketler Teorileri ve Küreselleşme”, Yeni Toplumsal Hareketler (Ed. Barış Çoban), Kalkedon Yayınları, İstanbul, ss.63-90.
21. EVANS, Sara Margaret (1979), Personal Politics: The Roots of Women's Liberation in the Civil Rights Movement and the New Left, Knopf Doubleday Publishing, New York.
22. FRASER, Nancy (2012), “Feminism, Capitalism, and the Cunning of History”, Fondation Maison des Sciences de l’homme, S.17, ss.1-14.
23. FERREE, Myra Marx ve MUELLER, Carol McClurg (2004), “Feminism and the Women’s Movement: A Global Perspective”, The Blackwell Companions to Sociology (Ed. David A. Snow, waters A. Soule, Hanspeter Kriesi), Blackwell Publishing, Australia, ss.576-607.
24. FERREE, Myra Marx ve ROTH, Silke (1998), “Gender, Class and the Interaction among Social Movements: A Strike of West Berlin Daycare Workers”, Gender & Society, S.12(6), ss.626-648.
25. FLYNN, Simone I. (2011), “New Social Movement Theory”, Sociology Reference Guide Theories of Social Movements (Ed. The Editors of Salem Press), Salem Press, California, ss.88-99.
26. FRIEDAN, Betty (1963), The Feminine Mystique, W. W. Norton Publishing, New York.
27. GEDİK, Esra (2020), “Dünyada ve Türkiye’de Dijital Feminizm İncelemesi: Gençlerin Dijital Aktivizm Deneyimleri”, Toplum ve Kültür Araştırmaları Dergisi, S.(5), ss.123-136, https://izlik.org/JA89JA93FE
28. GERHARD, Ute (2020), Kadın Hareketleri ve Feminizm (Çev. Ülkü İrem Alabayırlı), Runik Kitap, İstanbul.
29. GIDDENS, Anthony (1991), The Consequences of Modernity, Stanford University Press, California.
30. GIDDENS, Anthony ve SUTTON, Philip W. (2021), Sosyoloji (Çev. E. Arzu Kayhan), Ayraç Yayınevi, Ankara.
31. GÖKÇİMEN, Semra (2008), “Ülkemizde Kadınların Siyasal Hayata Katılım Mücadelesi”, Yasama Dergisi, S.10, ss.2-29, https://izlik.org/JA33SM67CW
32. GRADY, Constance (2018), “The Waves of Feminism, and Why People Kkeep Fighting over Them Explained”, Studocu (E-Haber), https://www.studocu.com/en-us/document/truman-state-university/self-and-society-seminar-political-ideologies-who-are-we/vox-waves-of-feminism/43825588 (Erişim Tarihi: 02.01.2026).
33. HABERMAS, Jürgen (1981), “New Social Movements”, Telos, S.49, ss.33-36.
34. HISTORY (2017), “Stonewall Riots”, History (E-Haber), https://www.history.com/topics/gay-rights/the-stonewall-riots (Erişim Tarihi: 20.11.2024).
35. İÇLİ, Gönül (2015), “Yeni Toplumsal Hareket Teorileri Üzerine Bir Değerlendirme”, Turkish Studies, S.10(14), ss.415-432.
36. KALDIK, Behçet (2020), “Sosyal Hareketlerin Yörüngesindeki Bir Aktivizm Olarak Kadın Hareketleri ve Toplumsal Cinsiyet Meselesi”, Toplumsal Cinsiyet Çalışmaları (Ed. Lokman Cerrah), Gazi Kitabevi, Ankara, ss.29-51.
37. KAYMAZ, Cihan (2016), “Toplumsal Hareketler Morfolojisinin Değişimini Açıklayan İki Farklı Yaklaşım Üzerine Tartışmalar”, Global Journal of Economics and Business Studies, S.5(10), ss.76-87, https://izlik.org/JA24BG25TB
38. KENDALL, Diana (2011), Sociology in Our Times, Wadsworth Publishing, California.
39. KOLAY, Hale (2015), “Kadın Hareketinin Süreçleri”, EMO Kadın Bülteni, S.3, ss.5-11.
40. MANN, Susan A. ve HUFFMAN, Douglas J. (2005), “The Decentering of Second Wave Feminism and the Rise of Third Wave”, Science & Society, S.69(1), ss.56-91, https://doi.org/10.1521/siso.69.1.56.56799
41. MELLUCI, Alberto (2016), “Çağdaş Hareketlerin Meydan Okuması”, Yeni Sosyal Hareketler (Ed. Kenan Çayır), Kaknüs Yayınları, İstanbul, ss.75-100.
42. MENDES, Kaitlynn, RINGOSE, Jessica ve KELLER, Jessalynn (2018), “#MeToo and the Promise and Pitfalls of Challenging Rape Culture Through Digital Feminist Activism”, European Journal of Women’s Studies, S.25(2), ss.236-246, https://doi.org/10.1177/1350506818765318
43. MICHELL, Andree (1993), Feminizm (Çev. Şirin Tekeli), İletişim Yayınları, Ankara.
44. MEYER, David S. ve WHITTIER, Nancy (1994), “Social Movement Spillover”, Social Problems, S.41, ss.277-298.
45. MOLYNEUX, Maxine (2001), “Analysing Women’s Movements”, Women’s Movements in International Perspective (Ed. Maxine Molyneux), Palgrave Macmillan Publishing, London, ss.140-162.
46. MUNRO, Ealasaid (2013), “Feminism: a Fourth Wave?”, Political Insight, S.4(2), ss.22-25, https://doi.org/10.1111/2041-9066.12021
47. OFFE, Claus (2016), “Yeni Sosyal Hareketler: Kurumsal Politikanın Sınırlarının Zorlanması”, Yeni Sosyal Hareketler (Ed. Kenan Çayır), Kaknüs Yayınları, İstanbul, ss.47-73.
48. OFFEN, Karen (2000), European Feminisms, 1700–1950: A Political History, Stanford University Press, California.
49. ÖKDEMİR, Burcu (2024), “'Biz Ölmedik, Sesimiz Burada: Kadın Cinayetleri Politiktir!'”, Ekmek ve Gül (E- Haber), https://ekmekvegul.net/mektup/biz-olmedik-sesimiz-burada-kadin-cinayetleri-politiktir (Erişim Tarihi: 10.01.2026).
50. ÖNDER, Tuncay (2003), “Yeşil Siyaset”, Siyaset (Ed. Mümtazer Türköne), Lotus Yayınevi, Ankara, ss.591-628.
51. ÖZDEMİR, Hacı ve AYDEMİR, Duygu (2019), “Dördüncü Dalga Feminizm Üzerine”, International Social Sciences Studies Journal, S.5(32), ss.1706-1711, https://doi.org/ 10.26449/sssj.1368
52. ÖZÜDOĞRU-ERDOĞAN, Halide Nur (2021), “Yeni Toplumsal Hareketler Bağlamında Kadın Hareketleri: Dijital Aktivizm”, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12(2), ss.112-119, https://doi.org/10.33537/sobild.2021.12.2.11
53. PETRAS, James ve WELTMEYER, Henry (2006), “Social Movements and the State: Political Power Dynamics in Latin America”, Critical Sociology, S.32(1), ss.83-104, https://doi.org/10.1163/156916306776150278
54. PHILLIPS, Anne (2002), “Feminism and the Politics of Difference. Or, Where Have All the Women Gone?”, Visible Women Essays on Feminist Legal Theory and Political Philosophy (Ed. Susan James, Stephanie Palmer), Hart Publishing, Oxford and Portland, Oregon, ss.11-27.
55. PHILLIPS, Anne (2015), Demokrasinin Cinsiyeti (Çev. Alev Türker), Metis Yayınları, İstanbul.
56. SANCAR, Serpil (1980), “Türkiye’de Kadın Hareketlerinin Politiği: Tarihsel Bağlam, Politik Gündem ve Özgünlükler”, Birkaç Arpa Boyu...21. Yüzyıla Girerken Türkiye’de Feminist Çalışmalar: Prof. Dr. Nermin Abadan Unat’a Armağan (Der. Serpil Sancar), Ankara Üniversitesi KASAUM Yayınları, Ankara, ss.1-57.
57. SİYAHİ, Biran Ali (2017), “Eşcinsel Evliliklerin Yasal Olduğu 26 Yaşanılası Ülke”, Listelist, https://listelist.com/yasal-escinsel-evlilikler/ (Erişim Tarihi: 25.10.2024).
58. ŞENTÜRK, Ünal (2006), “Küresel Yeni Sosyal Hareketler ve Savaş Karşıtlığı”, C.Ü. Sosyal Bilimler Dergisi, S.30(1), ss.31-46.
59. TARROW, Sidney (2011), Power in Movement: Social Movements and Contentious Politics, Cambridge University Press, Cambridge.
60. TAŞ, Gün (2016), “Feminizm Üzerine Genel Bir Değerlendirme: Kavramsal Analizi, Tarihsel Süreçleri ve Dönüşümleri”, Akademik Hassasiyetler, S.3(5), ss.163-175, https://izlik.org/JA47JL56SG
61. TEKELİ, Şirin (1988), Kadınlar İçin, Alan Yayıncılık, İstanbul.
62. TEKELİ, Şirin (1998), “Batılı Kadının Siyasi Eşitlik Mücadelesi”, Kadınlar Olmadan Asla (Ed. Zeynep Göğüş), Sabah Kitapçılık, İstanbul, ss.44-61.
63. TILLY, Charles, CASTANEDA, Ernesto ve WOOD, Lesley J. (2020), Toplumsal Hareketler 1768-2018 (Çev. Orhan Düz), Alfa Yayıncılık, İstanbul.
64. TOURAINE, Alain (1985), “An Introduction to the Study of Social Movements”, Social Research, S.52(4), ss.749-787.
65. TOURAINE, Alain (2011), Birlikte Yaşayabilecek Miyiz? (Çev. Olcay Kunal), Yapı Kredi Yayınları, İstanbul.
66. TOURAINE, Alain (2016), “Toplumdan Toplumsal Hareketlere”, Yeni Sosyal Hareketler (Ed. Kenan Çayır), Kaknüs Yayınları, İstanbul, ss.31-46.
67. TOURAINE, Alain (2023), Modernliğin Eleştirisi (Çev. Hülya Uğur Tanrıöver), Yapı Kredi Yayınları, İstanbul.
68. VERGİN, Nur (2015), Siyasetin Sosyolojisi, Doğan Kitap, İstanbul.
69. YANIK, Celalettin ve ÖZTÜRK, Musa (2014), “Toplumsal Hareketlerin Dönüşümü Üzerine Bir Değerlendirme”, Mukaddime, S.5(1), ss.45-63, https://doi.org/10.19059/mukaddime.03703
70. YILDIRIM, Yavuz (2016), “1968’den 2000’lere Yeni Toplumsal Hareketlerden Yeniden Toplumsal Hareketlere”, Doğu Batı Dergisi, S.(79), ss.227-239.
71. YOUR DREAM BLOG (2018), “Every Feminist Hashtag You Need to Know, from #MeToo to #TimesUp”, Your Dream, https://yourdream.liveyourdream.org/feminist-hashtags-metoo-timesup/ (Erişim Tarihi: 05.01.2026).