Mukaddesatçılık Düşüncesinde Ayasofya Sembolizmi: Ayasofya Hitabesi Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

Bu çalışma, Türkiye’nin modernleşme sürecinde siyasal sembollerin oynadığı kurucu rolü Ayasofya örneği üzerinden analiz etmeyi amaçlamaktadır. Ayasofya; Doğu Roma İmparatorluğu, Osmanlı Devleti ve Türkiye Cumhuriyeti dönemleri boyunca geçirdiği kimlik değişiklikleriyle sadece mimari bir yapı olmanın ötesine geçmiş, farklı ideolojik fikriyatların meşruiyet devşirdiği bir ‘bellek mekânı’ haline gelmiştir. Çalışma kapsamında, mukaddesatçı düşüncenin en önemli figürlerinden Necip Fazıl Kısakürek’in ‘Ayasofya Hitabesi’ başlıklı metni değerlendirilmiştir. Yapılan değerlendirme sonucunda; Necip Fazıl’ın Ayasofya’yı tarihsel bir ‘emanet’, ‘vasiyet’ ve ‘fetih sembolü’ olarak kurguladığı, bu sembol üzerinden keskin bir ‘biz’ ve ‘öteki’ inşası gerçekleştirdiği saptanmıştır. Bu çalışma, Ayasofya’nın Cumhuriyet’in sekülerleşme politikaları ile mukaddesatçı kesimin tarihsel iade talepleri arasında stratejik bir mücadele alanı olarak işlev gördüğünü ortaya koymaktadır. Sonuç olarak Ayasofya, Türkiye’deki siyasal sembolizmin ve kimlik mücadelelerinin merkezinde yer alan dinamik bir araç olarak güncelliğini korumaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Siyasal Sembolizm
• Necip Fazıl Kısakürek
• Ayasofya
• Kimlik İnşası

The Symbolism of Hagia Sophia in Mukaddesatçılık Thought: An Analysis of the Ayasofya Hitabesi

Öz

This study aims to analyze the foundational role of political symbols in Türkiye's modernization process, using the example of Hagia Sophia. Throughout its history, from the Eastern Roman Empire and the Ottoman Empire to the Republic of Türkiye, Hagia Sophia has undergone significant identity changes, transcending being merely an architectural structure and becoming a 'space of memory' from which various ideological ideologies have derived legitimacy. The study evaluates Ayasofya Hitabesi, a text by Necip Fazıl Kısakürek, one of the most important figures in the religious-conservative movement. The evaluation reveals that Necip Fazıl conceptualized Hagia Sophia as a historical 'trust,' 'testament,' and 'symbol of conquest,' constructing a sharp 'us' and 'other' through this symbol. This study demonstrates that Hagia Sophia functions as a strategic battleground between the Republic's secularization policies and the religiously conservative segment's demands for historical restoration. In conclusion, Hagia Sophia remains relevant as a dynamic tool at the center of political symbolism and identity struggles in Türkiye.

Anahtar Kelimeler

• Political Symbolism
• Necip Fazıl Kısakürek
• Hagia Sophia
• Identity Construction

Kaynakça

1. AKAN, Erkin (2008), “Cumhuriyet Döneminde Ayasofya”, Yayımlanmamış Yükseklisans Tezi, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Çanakkale.
2. ALTHUSSER, Louis (2019), İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları, İthaki Yayınları, İstanbul.
3. BERKES, Niyazi (2017), Türkiye’de Çağdaşlaşma, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 19. Baskı.
4. BORA, Tanıl (2020), “Milliyetçi-Muhafazakâr ve İslâmcı Düşünüşte Negatif Batı İmgesi”, Modernleşme ve Batıcılık: Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce (Ed. Tanıl Bora, Murat Gültekingil), İletişim Yayınları, İstanbul, ss.251-256.
5. BOURDİEU, Pierre (2015), Pratik Nedenler: Eylem Kuramı Üzerine, Kesit Yayınları, İstanbul, 2. Baskı.
6. EAGLETON, Terry (2015), İdeoloji, Ayrıntı Yayınları, İstanbul, 4. Baskı.
7. EKİNCİ, Ekrem Buğra (2015), “Ayasofya Efsaneleri”, Ekrem Buğra Ekinci Kişisel Web Sitesi, https://www.ekrembugraekinci.com/article/?ID=596&ayasofya-efsaneleri (Erişim Tarihi: 01.04.2026).
8. EYİCE, Semavi (1993), “Ayasofya”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi I, Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, İstanbul, ss.446-457.

9. GRAMSCI, Antonio (2014), Hapishane Defterleri, Belge Yayınları, İstanbul, 7. Baskı.
10. GÜNGÖR, Erol (2018), Türk Kültürü ve Milliyetçilik, Ötüken Neşriyat, İstanbul.
11. ITZKOWITZ, Norman ve VAMIK, D. Volkan (2002), Türkler ve Yunanlılar: Çatışan Komşular, Bağlam Yayıncılık, İstanbul.
12. İNALCIK, Halil (2017), Osmanlı İmparatorluğu: Klasik Çağ (1300-1600), Kronik Kitap, İstanbul.
13. KARA, İsmail (2019), Cumhuriyet Türkiyesi’nde Bir Mesele Olarak İslâm 1, Dergâh Yayınları, İstanbul, 9. Baskı.
14. KEYMAN, Fuat (2013), Türkiye’nin Yeniden İnşası: Modernleşme, Demokratikleşme, Kimlik, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul.
15. KISAKÜREK, Necip Fazıl (1968), “Ayasofya”, İslâm Medeniyeti, S.1(10), ss.11-13.
16. KOCA, Oğuzhan (2020), “Türkiye’de Muhafazakâr Milliyetçi ve Sol Düşüncelerde Siyasal Bir Sembol Olarak Atatürk”, Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, S.75(4), ss.1469-1489, https://doi.org/10.33630/ausbf.753477
17. LEWıS, Bernard (2015), Modern Türkiye’nin Doğuşu (Çev. Metin KIRATLI), Arkadaş Yayınları, Ankara, 3. Baskı.
18. MARDİN, Şerif (2017), İdeoloji, İletişim Yayınları, İstanbul, 18. Baskı.
19. MARDİN, Şerif (2020), Türkiye’de Toplum ve Siyaset, İletişim Yayınları, İstanbul, 24. Baskı.
20. MEŞE, Ertuğrul (2023), Mukaddesatçı Anti-Kemalizm, İletişim Yayınları, İstanbul.
21. OKUYUCU, Cihan ve ULUOĞLU Belkıs (2022), Ayasofya Risaleleri, Ketebe Yayınları, İstanbul.
22. ÖZEKMEKÇİ, M. İnanç (2016), “Türk Sağında Ayasofya İmgesi”, Türk Sağı Mitler, Fetişler, Düşman İmgeleri (Ed. İnci Özkan Kerestecioğlu, Güven Gürkan Öztan), İletişim Yayınları, İstanbul, ss.283-306.
23. ÖZER, Ömer (2020), Haber Söylem İdeoloji: Eleştirel Haber Çözümlemeleri, Literatürk Academia Yayını, Konya, 3. Baskı.
24. SHAYEGAN, Daryush (2020), Yaralı Bilinç, Metis Yayınları, İstanbul.
25. SOLAK, Mustafa (2021), Atatürk ve Ayasofya: İddialar-Gerçekler, Kaynak Yayınları, İstanbul.
26. TOKDOĞAN, Nagehan (2020), Yeni Osmanlıcılık: Hınç, Nostalji, Narsizm, İletişim Yayınları, İstanbul, 3. Baskı.
27. TÜRKİYE CUMHURİYETİ CUMHURBAŞKANLIĞI İLETİŞİM BAŞKANLIĞI (2020), Ayasofya Camii Fatih Sultan Mehmed Han’ın Emaneti, İnsanlığın Ortak Mirası, Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı Yayınları, Ankara.