XIX. Yüzyılın Sonlarında Osmanlı İmparatorluğunda Hıfzısıhha Eğitimi: Dr. Şükrü Kâmil’in Hıfz-ı Sıhhat Dersleri Adlı Eserine Dair Bir Değerlendirme

Yıl 2026, Cilt: 16 Sayı: 1, 135 - 146, 23.01.2026

Fatma Akın

https://doi.org/10.31020/mutftd.1775608

Öz

Amaç: Bu çalışma, XIX. yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu’nda okutulan hıfzıssıhha dersleri çerçevesinde Dr. Şükrü Kâmil’in Hıfz-ı Sıhhat Dersleri adlı eserini incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışma, Osmanlı eğitim sistemi, halk sağlığı literatürü ve yazarın biyografisine dair özgün bulgular sunmayı hedeflemektedir.
Yöntem: Araştırmanın temel kaynağını Hıfz-ı Sıhhat Dersleri oluşturmaktadır. Dr. Şükrü Kâmil’in hayatı ve eserlerine dair veriler, Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi’nden temin edilen belgelerle desteklenmiştir. Eserin analizinde içerik analizi yöntemi kullanılmış; sağlıkla ilgili konular odak noktası, içerik ve hedef kitle parametrelerine göre tasnif edilmiştir.
Bulgular: 1892 yılında Osmanlı Türkçesiyle kaleme alınan ve rüşdiyelerde ders kitabı olarak okutulan eser, toplam yirmi üç dersten oluşmaktadır. İçerik; beslenme, solunum, havalandırma, cilt sağlığı, banyo kültürü, giyim-kuşam, spor ile tütün ve alkolün zararları gibi geniş bir yelpazeyi kapsamaktadır. Dr. Şükrü Kamil’in bu eseri yazmasındaki temel motivasyonunun, halk sağlığı derslerinin Fransızca kaynaklardan okutulmasına karşı duyduğu rahatsızlık ve Türkçe bir ders kitabı hazırlama ihtiyacı olduğu tespit edilmiştir.
Sonuç: Eser, modern halk sağlığı anlayışının Osmanlı toplumuna adaptasyonunda “yerel bir sentez” niteliği taşımaktadır. Batı kaynaklı tıbbi bilgiler, toplumun anlayacağı sade bir Türkçe ile sunulmuştur. Kitabın rüşdiyelerde okutulması, genç nesillere modern hijyen ve sağlık alışkanlıklarının kazandırılması gayesini taşımış ve imparatorlukta halk sağlığı bilincinin kurumsallaşmasına önemli katkılar sağlamıştır.

Anahtar Kelimeler

Dr. Şükrü Kâmil , halk sağlığı , hıfzıssıhha , tıp eğitimi

Etik Beyan

Etik kurul iznine gerek yoktur.

Destekleyen Kurum

Yoktur.

Teşekkür

yoktur.

Public Health Education in the Ottoman Empire in the Late 19th Century: An Evaluation of Dr. Şükrü Kâmil's Work Entitled Public Health Courses

Öz

Objective: This study aims to examine Dr. Şükrü Kâmil’s work title Public Health Courses within the context of hygiene courses taught in the 19th- century Ottoman Empire. The study intends to provide original findings regarding the Ottoman education system, public health literatüre and author’s biography.
Method: the primary source of the researc is the work Public Health Courses. Data regarding Dr. Şükrü Kâmil’s life and Works were supplemented with documanets obtained from the Ottoman Archives of the Prime Ministry. Content analysis was employed to analyze the work, and health-related topics were classified based on their focal points, content, and target audience.
Findings: Written in Ottoman Turkish in 1892 and used as a textbook in middle schools, the work consist of twenty-three lessons. The content covers a wide range of topics, including nutrition, respiration, ventilation, skin health, bathing culture, clothing, sports and the harmful effects of tobacco and alcohol. It was determined that Dr. Şükrü Kâmil’s primary motivation for publishing this work settmed from his observation that public health lessens were being taught from Frenc cources, leading to his perceived need for a textbook in Turkish.
Conclusion: The work stands out as a “local synthesis” in the adaptation of modern public health concepts to Ottoman society. Medical information from Western sources was presented in plain Turkish suitable fort he public. The use of the book in school aimed to instill modern hygiene and health habits in the youth, contributing significantly to the develepment of public health awareness in the Ottoman Empire.

Anahtar Kelimeler

Dr. Şükrü Kâmil , public health , hygiene , medical education

Etik Beyan

No ethics committee approval is required.

Destekleyen Kurum

no

Teşekkür

no

Kaynakça

• 1. Sarıyıldız G. Hıfzısıhha, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c.17, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1998: 319-321.
• 2. Sarıyıldız G. Karantina Meclisinin Kuruluşu ve Faaliyetleri, Belleten 1994;58(222):329-376.
• 3. Sarı N. Mekteb-i Tıbbiye, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c. 29, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2004: 2-5. Ayrıca bkz: Binbaşı Elhaç Rıza Tahsin, Tıp Fakültesi Tarihçesi (Mir’at-ı Mekteb-i Tıbbiye), c. I-II, haz: Prof. Dr. Aykut Kazancıgil, İstanbul: Özel Yayınlar, 1991.
• 4. Yıldırım N. İstanbul Tıp Fakültesinde Hıfzısıhha Dersleri ve Hocaları (1827-1933), Bilim Tarihi 1993;22:3-15.
• 5. Frik F. Dr. Şükrü Kâmil Talimcioğlu (1870-1946) Hayatı ve Eserleri, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Tıp Tarihi Enstitüsü, 1947.
• 6. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Dahiliye Seyrüsefer Kalemi (DH. EUM. SSM), 61/38, 28 Ramazan 1336/7 Temmuz 1918).
• 7. Dinç G. Gazeteci, Yazar, Dr. Şükrü Kâmil Talimcioğlu (1870-1946), İstanbul: Tıp Tarihi Araştırmaları, 2009, s. 79.
• 8. BOA, Zaptiye (ZB), 328/141, 29 Teşrin-i Sani 1324 /12 Aralık 1908).
• 9. Meclis-i Tıbbiye-i Mülkiye ve Sıhhiye Umumi Reisi’nin Dahiliye Nezaretine yazdığı yazı. BOA, Dahiliye Muhaberat-ı Umumiye İdaresi (DH.MUI), 138/1, 28 Receb 1328/5 Ağustos 1910.
• 10. BOA, DH.MUI, 138/1.
• 11. Yıldırım N. İstanbul Tıp Fakültesinde Hıfzıssıhha Dersleri ve Hocaları (1827-1933), Bilim Tarihi 1993;22:3-15.
• 12. Karacaoğlu E. Doktor Hüseyin Remzi Bey (Ö.1896) Hayatı, Eserleri ve Bilimsel Bir Diyaloğu. Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi 2015;5(2):69-83.
• 13. Halid Ziya Bey, Hıfzıssıhha, haz: Ahmet Göksu-Fatma Afyoncu, İstanbul: Yeditepe Akademi 2024.
• 14. Dr. Şükrü Kâmil, Hıfz-ı Sıhhat Dersleri, Dersaadet: Kasbar Matbaası, 1309.
• 15. Tuna S.A, Dr. Şükrü Kâmil’in Maârif Mecmuasındaki Yazılarının Tasnif ve Değerlendirilmesi, 19. Türk Tarih Kongresi, c.3, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2022: 1541-1568.