Şarkıdan Romana Türlerarası Çeviri Örneği Olarak Fosforlu Cevriye

The song Karakolda Ayna Var, with lyrics and music by Zeki Duygulu, is one of the iconic works of 1940s Turkish culture (Soydan, 2022). Through this song, Duygulu introduced the character of Fosforlu Cevriye to Turkey’s cultural landscape—a figure that transcended genres, appearing in literature, cinema, and television. Suat Derviş’s novel Fosforlu Cevriye is based on the lyrics of this song, with each verse in the first stanza corresponding to the title of one of the novel’s four chapters. This study examines Derviş’s Fosforlu Cevriye as an instance of “intergenre translation.” While the novel has been the focus of various studies, its relationship with the song has remained unexplored from the perspective of translation studies. Derviş reorients the story, transforming Fosforlu Cevriye into the protagonist and giving her a unique voice within a historical and social context. To conceptualize this adaptation, the study introduces “intergenre translation” as a framework, addressing its limited discussion in existing literature. While cinema adaptations are often analyzed through the lens of “intersemiotic translation,” there is a growing need for a more comprehensive approach to describe transformations across genres, including plastic arts, sculpture, architecture, and oral, written, visual, and auditory cultural forms. Building on this premise, Tekgül Akın and Kıran (2023) propose the term “interart translation” to describe such transformations. While this study acknowledges their proposed framework, it employs the concept of “intergenre translation” to analyze the adaptation of Fosforlu Cevriye, proposing it as a more inclusive and nuanced alternative to existing terminology for genre transformations.

Sözü ve müziği Zeki Duygulu’ya ait, Fosforlu Cevriye adıyla da bilinen Karakolda Ayna Var şarkısı 1940’ların meşhur şarkılarındandır (Soydan, 2022). Zeki Duygulu bu şarkıyla, Türkiye’nin kültür dizgesine edebiyattan, sinema ve televizyona genişleyen yelpazede hayat bulan Fosforlu Cevriye karakterini hediye etmiştir. Suat Derviş’in Fosforlu Cevriye romanı, bu şarkının sözleri üzerine kurgulanmıştır. Şarkının ilk dörtlüğündeki her dize sırasıyla romanın dört bölümünün başlığına tekabül eder. Bu çalışmada, Suat Derviş’in Fosforlu Cevriye romanı, “türlerarası çeviri” örneği olarak ele alınmaktadır. Suat Derviş’in en tanınmış eserlerinden biri olan Fosforlu Cevriye, bugüne kadar çeşitli çalışmaların konusu olmuşsa da roman ile şarkı ilişkisi çeviribilim perspektifinden ele alınmamıştır. Suat Derviş, şarkıdaki hikâyeden yola çıkarak yazdığı romanında, anlatının eksenini değiştirmiş, tarihsel ve toplumsal bir anlatı içinde ele aldığı Fosforlu Cevriye’yi kendi hikâyesinin ana kahramanı yaparak ona kendi sesini vermiştir. Çalışmada, öncelikle literatürde sıkça rastlanmayan bir kavram olarak “türlerarası çeviri” ele alınmıştır. Literatürde özellikle sinema uyarlamalarının “göstergelerarası çeviri” bağlamında incelenmesi yaygınken sözlü, yazılı, görsel ve işitsel kültür ürünlerinin yanında plastik sanatlar, heykel, mimari ve daha birçok farklı alanı kapsayacak şekilde herhangi bir türdeki eserin başka bir türe dönüştürülmesini ifade etmek üzere daha geniş kapsamlı bir kavramlaştırmaya ihtiyaç bulunmaktadır. Tekgül Akın ve Kıran (2023) bu saikten hareketle, sanatsal ifadenin farklı türler arasında dönüştürüldüğü uygulamalar için “sanatlararası çeviri” kavramının kullanılmasını önerir. Bu çalışmada, Tekgül Akın ve Kıran’ın (2023) kavram önerisinin çerçevesi paylaşılmakla birlikte daha kapsayıcı olduğu düşünülerek “türlerarası çeviri” kavramı, hem ele alınan Fosforlu Cevriye uyarlaması için kullanılmakta hem de bir türden diğerine yapılan dönüşümleri ifade etmek üzere kullanılan çeşitli kavramların yerine önerilmektedir.