RUS ULUSAL DERLEMİ TEMELİNDE İSTANBUL ADLANDIRMALARININ FREKANS, BAĞLAM VE EŞDİZİMLİLİK ANALİZİ

Öz

Bu çalışma, İstanbul şehrinin Rus dilindeki tarihsel ve söylemsel temsillerini Rus Ulusal Derlemi (НКРЯ) temelinde derlem temelli bir yaklaşımla incelemeyi amaçlamaktadır. İstanbul, Rusça metinlerde farklı tarihsel dönemlere ve ideolojik bağlamlara bağlı olarak Çargrad (Царьград), Konstantinopol (Константинополь), Stambul (Стамбул), İstanbul (Истанбул) ve İstambul (Истамбул) gibi çeşitli adlandırmalarla yer almaktadır. Çalışmada bu adlandırmaların 1682–2022 yılları arasındaki kullanım sıklıkları, bağlamları ve eşdizimlilik örüntüleri analiz edilmiştir. Araştırmada frekans analizi ile şehir adlarının dönemsel dağılımları, bağlam analizi ile dinsel, tarihsel, politik ve gündelik yaşam temalarıyla ilişkileri ortaya konmuştur. Eşdizimlilik analizi, İstanbul’un Rusça metinlerde özellikle hareket fiilleri, yönelme ve mekânsallık bildiren eylemlerle birlikte kavramsallaştırıldığını göstermektedir. Bulgular, Çargrad ve Konstantinopol adlandırmalarının kutsallık, Ortodoksluk ve imparatorluk ideolojisiyle; Stambul adlandırmasının ise daha nötr ve gündelik bağlamlarla ilişkilendiğini ortaya koymaktadır. Modern dönemde İstanbul adlandırmasının sınırlı ancak artan bir kullanım eğilimi sergilediği tespit edilmiştir. Sonuç olarak İstanbul, Rus dilinde yalnızca bir şehir adı değil; tarihsel bellek, ideolojik söylem ve kültürel etkileşim alanı olarak çok katmanlı bir kavramsal yapı içinde temsil edilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• İstanbul
• Rus Ulusal Derlemi
• derlem temelli analiz
• söylem
• kavramsallaştırma

FREQUENCY, CONTEXT, AND COLLOCATION ANALYSIS OF ISTANBUL NAMES BASED ON THE RUSSIAN NATIONAL CORPUS

Öz

This study aims to examine the historical and discursive representations of the city of Istanbul in the Russian language using a compilation-based approach based on the Russian National Corpus (НКРЯ). In Russian texts, Istanbul appears under various names such as Tsargrad (Царьград), Constantinople (Константинополь), Stambul (Стамбул), Istanbul (Истанбул), and Istambul (Истамбул), depending on different historical periods and ideological contexts. This study analyzes the frequency of use, contexts, and syntactic patterns of these names between 1682 and 2022. Frequency analysis reveals the distribution of city names over time, while context analysis reveals their relationship with religious, historical, political, and everyday life themes. Co-occurrence analysis shows that Istanbul is conceptualized in Russian texts particularly with verbs of motion, direction, and actions indicating spatiality. The findings reveal that the names Tsargrad and Constantinople are associated with sanctity, Orthodoxy, and imperial ideology, while the name Stambul is associated with more neutral and everyday contexts. It has been determined that the name Istanbul exhibits a limited but increasing trend of usage in the modern period. Consequently, Istanbul is represented in the Russian language not merely as a city name, but as a multi-layered conceptual structure encompassing historical memory, ideological discourse, and cultural interaction.

Anahtar Kelimeler

• Istanbul
• Russian National Corpus
• corpus-based analysis
• discourse
• conceptualization

АНАЛИЗ ЧАСТОТНОСТИ КОНТЕКСТА И СИНОНИМИЧНОСТИ НАЗВАНИЙ СТАМБУЛА НА ОСНОВЕ НАЦИОНАЛЬНОГО СБОРНИКА РУССКОГО ЯЗЫКА

Öz

Данная работа направлена на изучение исторических и дискурсивных представлений города Стамбула в русском языке на основе подхода, основанного на сборнике «Русский национальный словарь» (НКРЯ). В русскоязычных текстах Стамбул упоминается под различными названиями, такими как Царьград, Константинополь, Стамбул, Истанбул и Истамбул, в зависимости от исторического периода и идеологического контекста. В работе проанализированы частота использования, контексты и паттерны синонимичности этих названий в период с 1682 по 2022 год. В ходе исследования с помощью частотного анализа выявлены периодические различия в распределении названий городов, а с помощью контекстного анализа — их связи с темами религии, истории, политики и повседневной жизни. Анализ синонимичности показывает, что в русских текстах Стамбул концептуализируется, в частности, с помощью глаголов движения, направления и действия, обозначающих пространственность. Результаты показывают, что названия Царьград и Константинополь ассоциируются со святостью, православием и имперской идеологией, а название Стамбул — с более нейтральными и повседневными контекстами. Было установлено, что в современный период название «Стамбул» используется ограниченно, но с тенденцией к росту. В результате Стамбул в русском языке представляет собой не просто название города, а многослойную концептуальную структуру, включающую историческую память, идеологический дискурс и область культурного взаимодействия.

Anahtar Kelimeler

• Стамбул
• Русский национальный сборник
• анализ на основе сборника
• дискурс
• концептуализация

Kaynakça

1. Ağca, M. (2020). Deyimsel Sözcük Birlikteliklerinin Sınıflandırılması ve Bir Eş dizimlilik Kategorisi: Deyimsel Eş dizimlilik. Gazi Türkiyat, 27, 161-177. https://doi.org/10.34189/gtd.27.010
2. Barthes, R. (1967). Elements of Semiology. (Translated from the French by Annette Lavers and Colin Smith) Hill and Wang. Newyork.
3. Demidova, E. E. (2021). Simvolicheski Kontsept Tsar v Russkoy Lingvokulture. Vestnik Tverskogo gosudarstvennogo universiteta. Seriya «Filologiya», 4 (71), 63-70. https://doi.org/10.26456/vtfilol/2021.4.063
4. Hengirmen, M. (2009). Dilbilgisi ve Dilbilim Terimleri Sözlüğü. Engin Yayınevi.
5. İmer, K., Kocaman A. & Özsoy A. S. (2019). Dilbilim Sözlüğü. Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.
6. Leontyev, A. A. (1969). Yazık, Reç’, Reçevaya Deyanelnost. İzdatelstvo “Prosveşeniye”.
7. Lotman, Yu. M. (1992). Kultura i Bzrıv. Gnozis; İzdatelskaya gruppa «Progress».
8. Lotman, Yu. M. (2000). Semiosfera. S. “İskusstvo” – SPB. McCarthy, M. (2005). English Collocation in Use. How Words Work Together for Fluent and Natural English. Cambridge University Press.

9. Mustafayev, M. E. & Sçerbinin, V. G. 1996. Büyük Rusça-Türkçe Sözlük. Multilingual Yayınları
10. Nişanyan, S. (2023). Türkiye Yer Adları Sözlüğü. Liberus.
11. Olcay, T. (2020). Belıye Russkiye v İstanbule. Slavistika, 24 (1), 83-94. https://doi.org/10.18485/slavistika.2020.24.1.7
12. Ostrowski, D. (2002). Muscovy and the Mongols: Cross-Cultural Influences on the Steppe Frontier, 1304-1589. Cambridge University Press.
13. Özcan, Z. (2016). Dil Felsefesi II (Gündelik Dil Paradigması). Sentez.
14. Palmer, H. E. (1933). Second Interim Report on English Collocations. Kaitakusha.
15. Toporov, V. N. (1995). Mif. Ritual. Simvol. Obraz: İssledovaniya v Oblasti Mifopoeticheskogo: İzbrannoe. Progress Kultura.
16. Vardar, B. (2002). Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. Multilingual.
17. Vıgotski, L. S. (1934). Mışleniye i Reç’. Pod. Red. V. Kolbanovskogo. Gosudarstvennoye Sotsialno-Ekonomiçeskoye İzdatelstvo.
18. Derlem Tabanlı Kaynaklar
19. Belıy, A. (1913). Peterburg. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
20. Bulgarin, F. V. (1843). Gostinıy dvor. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
21. Eppel, A. (1992). Na Trave Dvora. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
22. Galkina, N. (2003). Villa Reno. “Neva”. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
23. Gazdanov, G. (1939). Noçnıye Dorogi. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
24. Kaverin, V. A. (1965). Pered Zerkalom. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
25. Kojevnikova, N. V. (2003). Kolonialnıy Stil. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
26. Krasnitskiy, A. İ. (1898). Groza Vizantiy. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
27. Krasnov, P. N. (1922). Ot Dvuglavogo Orla K Krasnomu Znameni (kniga 2). https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
28. Kraşennikov, V. (1994). Maltiiskiy Krest. «Vokrug sveta». https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
29. Kuprin, A. İ. (1894). Na Razezde. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
30. Kurçavov, İ. (1977). Soglyadatay. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
31. Ladinskiy, A. P. (1960). Anna Yaroslavna ― Koroleva Frantsiy. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
32. Lazarçuk, A. (1995). Vse, sposobnıye derjat orujiye... https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
33. Lihonosov, V. (1983). Nenapisannıye Vospominaniya. Naş Malenkiy Parij. Ç. 5. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
34. Limonov, E. (2002). Kniga Vodı. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
35. Paşkeviç, A. (2013). Sim Pobedişi. “Sibirskiye Ogni”. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
36. Paustovskiy, K. G. (1956). Povest o Jizni. Naçalo Nevedemogo Veka. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
37. Petrov-Vodkin, K. C. (1932). Moya Povest. Çast 2. Prostranstvo Evklida. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
38. Pilnyak, B. A. (1923). Speranza. «Krasnaya Nov». https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
39. Polevoy, N. A. (1832). Klyatva Pri Grobe Gospodnem. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025 Polevoy, N. A. (1841). İoann Tsimişiy. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
40. Polyakov, Yu. M. (2015). Lyubov v Epohu Peremen. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
41. Prişvina, V. D. (1962). Nevidimıy Grad. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
42. Radzinskiy, E. (1999). Ljedmitriy. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
43. Rekemçuk, A. E. (2006). Mamontı. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
44. Şarapov, C. F. (1902). Çerez Polveka. Çast Pervaya. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
45. Terehov, A. (1995). Kommunalka. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
46. Uspenskiy, G. İ. (1873). Novıye Vremena. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
47. Vasilyev, B. (1988). Bıli i nebıli. Kniga 2. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
48. Zamyatin, Ye. İ. (1935). Biç Bojiy. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025