RUS ULUSAL DERLEMİ TEMELİNDE İSTANBUL ADLANDIRMALARININ FREKANS, BAĞLAM VE EŞDİZİMLİLİK ANALİZİ

Yıl 2026, Cilt: 9 Sayı: 1 , 194 - 215 , 31.03.2026

Nurgül Büyüktaş

https://doi.org/10.37999/udekad.1862030

https://izlik.org/JA99EL73FK

Öz

Bu çalışma, İstanbul şehrinin Rus dilindeki tarihsel ve söylemsel temsillerini Rus Ulusal Derlemi (НКРЯ) temelinde derlem temelli bir yaklaşımla incelemeyi amaçlamaktadır. İstanbul, Rusça metinlerde farklı tarihsel dönemlere ve ideolojik bağlamlara bağlı olarak Çargrad (Царьград), Konstantinopol (Константинополь), Stambul (Стамбул), İstanbul (Истанбул) ve İstambul (Истамбул) gibi çeşitli adlandırmalarla yer almaktadır. Çalışmada bu adlandırmaların 1682–2022 yılları arasındaki kullanım sıklıkları, bağlamları ve eşdizimlilik örüntüleri analiz edilmiştir. Araştırmada frekans analizi ile şehir adlarının dönemsel dağılımları, bağlam analizi ile dinsel, tarihsel, politik ve gündelik yaşam temalarıyla ilişkileri ortaya konmuştur. Eşdizimlilik analizi, İstanbul’un Rusça metinlerde özellikle hareket fiilleri, yönelme ve mekânsallık bildiren eylemlerle birlikte kavramsallaştırıldığını göstermektedir. Bulgular, Çargrad ve Konstantinopol adlandırmalarının kutsallık, Ortodoksluk ve imparatorluk ideolojisiyle; Stambul adlandırmasının ise daha nötr ve gündelik bağlamlarla ilişkilendiğini ortaya koymaktadır. Modern dönemde İstanbul adlandırmasının sınırlı ancak artan bir kullanım eğilimi sergilediği tespit edilmiştir. Sonuç olarak İstanbul, Rus dilinde yalnızca bir şehir adı değil; tarihsel bellek, ideolojik söylem ve kültürel etkileşim alanı olarak çok katmanlı bir kavramsal yapı içinde temsil edilmektedir.

Anahtar Kelimeler

İstanbul , Rus Ulusal Derlemi , derlem temelli analiz , söylem , kavramsallaştırma

FREQUENCY, CONTEXT, AND COLLOCATION ANALYSIS OF ISTANBUL NAMES BASED ON THE RUSSIAN NATIONAL CORPUS

https://izlik.org/JA99EL73FK

Öz

This study aims to examine the historical and discursive representations of the city of Istanbul in the Russian language using a compilation-based approach based on the Russian National Corpus (НКРЯ). In Russian texts, Istanbul appears under various names such as Tsargrad (Царьград), Constantinople (Константинополь), Stambul (Стамбул), Istanbul (Истанбул), and Istambul (Истамбул), depending on different historical periods and ideological contexts. This study analyzes the frequency of use, contexts, and syntactic patterns of these names between 1682 and 2022. Frequency analysis reveals the distribution of city names over time, while context analysis reveals their relationship with religious, historical, political, and everyday life themes. Co-occurrence analysis shows that Istanbul is conceptualized in Russian texts particularly with verbs of motion, direction, and actions indicating spatiality. The findings reveal that the names Tsargrad and Constantinople are associated with sanctity, Orthodoxy, and imperial ideology, while the name Stambul is associated with more neutral and everyday contexts. It has been determined that the name Istanbul exhibits a limited but increasing trend of usage in the modern period. Consequently, Istanbul is represented in the Russian language not merely as a city name, but as a multi-layered conceptual structure encompassing historical memory, ideological discourse, and cultural interaction.

Anahtar Kelimeler

Istanbul , Russian National Corpus , corpus-based analysis , discourse , conceptualization

АНАЛИЗ ЧАСТОТНОСТИ КОНТЕКСТА И СИНОНИМИЧНОСТИ НАЗВАНИЙ СТАМБУЛА НА ОСНОВЕ НАЦИОНАЛЬНОГО СБОРНИКА РУССКОГО ЯЗЫКА

https://izlik.org/JA99EL73FK

Öz

Данная работа направлена на изучение исторических и дискурсивных представлений города Стамбула в русском языке на основе подхода, основанного на сборнике «Русский национальный словарь» (НКРЯ). В русскоязычных текстах Стамбул упоминается под различными названиями, такими как Царьград, Константинополь, Стамбул, Истанбул и Истамбул, в зависимости от исторического периода и идеологического контекста. В работе проанализированы частота использования, контексты и паттерны синонимичности этих названий в период с 1682 по 2022 год. В ходе исследования с помощью частотного анализа выявлены периодические различия в распределении названий городов, а с помощью контекстного анализа — их связи с темами религии, истории, политики и повседневной жизни. Анализ синонимичности показывает, что в русских текстах Стамбул концептуализируется, в частности, с помощью глаголов движения, направления и действия, обозначающих пространственность. Результаты показывают, что названия Царьград и Константинополь ассоциируются со святостью, православием и имперской идеологией, а название Стамбул — с более нейтральными и повседневными контекстами. Было установлено, что в современный период название «Стамбул» используется ограниченно, но с тенденцией к росту. В результате Стамбул в русском языке представляет собой не просто название города, а многослойную концептуальную структуру, включающую историческую память, идеологический дискурс и область культурного взаимодействия.

Anahtar Kelimeler

Стамбул , Русский национальный сборник , анализ на основе сборника , дискурс , концептуализация

Kaynakça

• Ağca, M. (2020). Deyimsel Sözcük Birlikteliklerinin Sınıflandırılması ve Bir Eş dizimlilik Kategorisi: Deyimsel Eş dizimlilik. Gazi Türkiyat, 27, 161-177. https://doi.org/10.34189/gtd.27.010
• Barthes, R. (1967). Elements of Semiology. (Translated from the French by Annette Lavers and Colin Smith) Hill and Wang. Newyork.
• Demidova, E. E. (2021). Simvolicheski Kontsept Tsar v Russkoy Lingvokulture. Vestnik Tverskogo gosudarstvennogo universiteta. Seriya «Filologiya», 4 (71), 63-70. https://doi.org/10.26456/vtfilol/2021.4.063
• Hengirmen, M. (2009). Dilbilgisi ve Dilbilim Terimleri Sözlüğü. Engin Yayınevi.
• İmer, K., Kocaman A. & Özsoy A. S. (2019). Dilbilim Sözlüğü. Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.
• Leontyev, A. A. (1969). Yazık, Reç’, Reçevaya Deyanelnost. İzdatelstvo “Prosveşeniye”.
• Lotman, Yu. M. (1992). Kultura i Bzrıv. Gnozis; İzdatelskaya gruppa «Progress».
• Lotman, Yu. M. (2000). Semiosfera. S. “İskusstvo” – SPB. McCarthy, M. (2005). English Collocation in Use. How Words Work Together for Fluent and Natural English. Cambridge University Press.
• Mustafayev, M. E. & Sçerbinin, V. G. 1996. Büyük Rusça-Türkçe Sözlük. Multilingual Yayınları
• Nişanyan, S. (2023). Türkiye Yer Adları Sözlüğü. Liberus.
• Olcay, T. (2020). Belıye Russkiye v İstanbule. Slavistika, 24 (1), 83-94. https://doi.org/10.18485/slavistika.2020.24.1.7
• Ostrowski, D. (2002). Muscovy and the Mongols: Cross-Cultural Influences on the Steppe Frontier, 1304-1589. Cambridge University Press.
• Özcan, Z. (2016). Dil Felsefesi II (Gündelik Dil Paradigması). Sentez.
• Palmer, H. E. (1933). Second Interim Report on English Collocations. Kaitakusha.
• Toporov, V. N. (1995). Mif. Ritual. Simvol. Obraz: İssledovaniya v Oblasti Mifopoeticheskogo: İzbrannoe. Progress Kultura.
• Vardar, B. (2002). Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü. Multilingual.
• Vıgotski, L. S. (1934). Mışleniye i Reç’. Pod. Red. V. Kolbanovskogo. Gosudarstvennoye Sotsialno-Ekonomiçeskoye İzdatelstvo.
• Derlem Tabanlı Kaynaklar
• Belıy, A. (1913). Peterburg. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
• Bulgarin, F. V. (1843). Gostinıy dvor. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
• Eppel, A. (1992). Na Trave Dvora. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
• Galkina, N. (2003). Villa Reno. “Neva”. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
• Gazdanov, G. (1939). Noçnıye Dorogi. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
• Kaverin, V. A. (1965). Pered Zerkalom. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
• Kojevnikova, N. V. (2003). Kolonialnıy Stil. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
• Krasnitskiy, A. İ. (1898). Groza Vizantiy. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
• Krasnov, P. N. (1922). Ot Dvuglavogo Orla K Krasnomu Znameni (kniga 2). https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
• Kraşennikov, V. (1994). Maltiiskiy Krest. «Vokrug sveta». https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
• Kuprin, A. İ. (1894). Na Razezde. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
• Kurçavov, İ. (1977). Soglyadatay. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
• Ladinskiy, A. P. (1960). Anna Yaroslavna ― Koroleva Frantsiy. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
• Lazarçuk, A. (1995). Vse, sposobnıye derjat orujiye... https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
• Lihonosov, V. (1983). Nenapisannıye Vospominaniya. Naş Malenkiy Parij. Ç. 5. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
• Limonov, E. (2002). Kniga Vodı. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
• Paşkeviç, A. (2013). Sim Pobedişi. “Sibirskiye Ogni”. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
• Paustovskiy, K. G. (1956). Povest o Jizni. Naçalo Nevedemogo Veka. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
• Petrov-Vodkin, K. C. (1932). Moya Povest. Çast 2. Prostranstvo Evklida. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
• Pilnyak, B. A. (1923). Speranza. «Krasnaya Nov». https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
• Polevoy, N. A. (1832). Klyatva Pri Grobe Gospodnem. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025 Polevoy, N. A. (1841). İoann Tsimişiy. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
• Polyakov, Yu. M. (2015). Lyubov v Epohu Peremen. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
• Prişvina, V. D. (1962). Nevidimıy Grad. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
• Radzinskiy, E. (1999). Ljedmitriy. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
• Rekemçuk, A. E. (2006). Mamontı. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
• Şarapov, C. F. (1902). Çerez Polveka. Çast Pervaya. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
• Terehov, A. (1995). Kommunalka. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
• Uspenskiy, G. İ. (1873). Novıye Vremena. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
• Vasilyev, B. (1988). Bıli i nebıli. Kniga 2. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025
• Zamyatin, Ye. İ. (1935). Biç Bojiy. https://ruscorpora.ru/word/main, Erişim tarihi: 02.02.2025