TÜRKİYE’DE DEVLETİN MEKÂNSAL ÖRGÜTLENMESİ: BÖLGE, MERKEZİLEŞME VE BÖLGESELLEŞMENİN TARİHSEL SEYRİ

Öz

Bu çalışma, Türkiye’de devletin örgütsel yapılanmasında “bölge” ve “bölgeselleşme” kavramlarının tarihsel dönüşümünü, Osmanlı’dan günümüze uzanan bir perspektifle ele almaktadır. Osmanlı İmparatorluğu’nda eyalet ve sancak sistemine dayanan yerel idare yapısının, Tanzimat reformlarıyla merkezileşen vilayet sistemine evrilmesi; Cumhuriyet döneminde ise umumi müfettişliklerden Olağanüstü Hal Bölge Valiliklerine, Güneydoğu Anadolu Projesi’nden Kalkınma Ajanslarına kadar çeşitli kurumsal düzenlemelerle yeniden biçimlendiği görülmektedir. Çalışma, bu dönüşüm sürecinde bölge kavramının, idari işlevsellik ile siyasal bütünlüğü dengeleme aracı olarak nasıl kullanıldığını ve bölgeselleşmenin yerel özerklikten çok merkezî denetimin yeniden üretimi biçiminde nasıl şekillendiğini tartışmaktadır. Ayrıca, planlı kalkınma döneminden neoliberal yönetişim yapısına geçiş sürecinde, Avrupa Birliği ile uyum çabalarının bölgesel yönetişimi nasıl dönüştürdüğü de analiz edilmektedir. Tarihsel ve karşılaştırmalı yöntemle yapılan bu değerlendirme, bölgeselleşme politikalarının üniter devlet yapısı içindeki sınırlarını ve olanaklarını sorgularken, demokratik katılım ve yerel özerklik tartışmalarına da katkı sunmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Bölge
• Bölgeselleşme
• Merkezileşme
• İdari Yapı.

THE SPATIAL ORGANIZATION OF THE STATE IN TÜRKİYE: THE HISTORICAL TRAJECTORY OF REGION, CENTRALIZATION AND REGIONALIZATION

Öz

This study examines the historical transformation of the concepts of “region” and “regionalization” within the organizational structure of the Turkish state, through a long-term perspective from the Ottoman period to the present. It analyzes how the administrative structure evolved from the eyalet and sanjak system of the Ottoman Empire to a centralized provincial system during the Tanzimat era, and how it was reshaped in the Republican era through various institutional arrangements such as general inspectorates, State of Emergency Regional Governorships, the Southeastern Anatolia Project (GAP), and Development Agencies. The study discusses how the region has functioned as a strategic tool to balance administrative functionality and political unity, and how regionalization has often taken the form of reinforcing central control rather than enabling local autonomy. It also explores how the transition from planned development policies to a neoliberal governance framework—particularly under the influence of European Union harmonization—has transformed regional governance. Employing a historical and comparative approach, the analysis interrogates the limits and possibilities of regionalization policies within the unitary state structure, contributing to debates on democratic participation and local autonomy.

Anahtar Kelimeler

• Region
• Regionalization
• Centralization
• Administrative Structure.

Kaynakça

1. Apan, A. (2004). Bölge kavramı ve bölgesel kalkınma ajansları. Çağdaş Yerel Yönetimler Dergisi, 13(4), 1–15.
2. Avaner, T. (2005). BKA siyasal rejim sorunu yaratır mı? İçinde M. Turan (Ed.), Bölge kalkınma ajansları: Nedir ne değildir? (ss. 239–263). Paragraf Yayınevi.
3. Avaner, T. ve Fedai, R. (2023). Doğu ve batı arasında bir arayış: Bulgaristan’ın Avrupalılaşması ve bir araç olarak kalkınma ajansları. Ekonomi İşletme Siyaset ve Uluslararası İlişkiler Dergisi (JEBPIR), 9(2-1), KAYFOR23 Özel Sayı, 26–41.
4. Bağlı, M., & Özdemir, S. (2011). GAP’ın sosyo-ekonomik etkileri. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 3(6), 45–60.
5. Barkan, Ö. L. (1980). Türkiye’de toprak meselesi. Gözlem Yayınları.
6. Çadırcı, M. (1988a). Tanzimat’ın ilanı sıralarında Türkiye’de yönetim (1839–1856). Belleten, 51(201), 1215–1240.
7. Çadırcı, M. (1988b). Tanzimat döneminde Türkiye’de yönetim (1839–1856). Belleten, 52(203), 601–626.
8. Dursun, D. (1998). Türkiye’de yerel yönetimlerin doğuşu ve siyasî-idarî gelişme. İçinde D. Dursun & H. Al (Eds.), Türkiye’de yönetim geleneği (ss. 45–70). İlke Yayınları.

9. DPT. (2000). Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (2001–2005). Ankara: Devlet Planlama Teşkilatı.
10. DPT. (2006). Dokuzuncu Kalkınma Planı (2007–2013). Ankara: Devlet Planlama Teşkilatı. Eryılmaz, B. (2011). Kamu yönetimi: Kavramlar, kurumlar, süreçler. İmaj Yayınevi.
11. European Commission. (2007). Turkey 2007 Progress Report. Brussels: EU Enlargement Strategy Paper. Erişim adresi: https://ec.europa.eu (Erişim tarihi: 16.05.2025)
12. Faroqhi, S. (1999). Osmanlı’da kentler ve kentliler. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
13. Gözler, K. (2018). Türk anayasa hukuku. Ekin Basım Yayın.
14. Heper, M. (1985). The state tradition in Turkey. Eothen Press.
15. İnalcık, H. (1994). Osmanlı İmparatorluğu’nun ekonomik ve sosyal tarihi. Eren Yayıncılık.
16. İzmir Kalkınma Ajansı. (2021). 2020 Yılı Faaliyet Raporu. İzmir: İZKA Yayınları.
17. Karpat, K. H. (1972). The transformation of the Ottoman state, 1789–1908. International Journal of Middle East Studies, 3(3), 243–281.
18. Koçak, C. (2003). Türkiye’de millî şef dönemi (1938–1945). İletişim Yayınları.
19. Kunt, M. (1978). Sancaktan eyalete: 1560–1650 arasında Osmanlı ümerası ve il idaresi. Boğaziçi Üniversitesi Yayınları.
20. Kösecik, M. (2006). Yerel ve bölgesel yönetimler açısından Avrupa Birliği bütünleşme süreci ve anayasası. İçinde H. Özgür & B. Parlak (Eds.), Avrupa perspektifinde yerel yönetimler (ss. 123–145). Alfa Aktüel.
21. MARKA, Doğu Marmara Kalkınma Ajansı (2021). 2021 yılı faaliyet raporu. Erişim adresi: https://marka.org.tr (Erişim tarihi: 20.04.2025)
22. Mesçioğlu Fedai, M. (2025). Yerinden Yönetimden Avrupa Normlarına: AB Yerellik İlkesi ve Türkiye. ÇOMÜ LJAR, 6(11), 32–39.
23. Ortaylı, İ. (1985). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e yerel yönetim geleneği. Hil Yayınları.
24. Ortaylı, İ. (1994). Tanzimat devri ve sonrası idarî teşkilât. İçinde E. İhsanoğlu (Ed.), Osmanlı Devleti ve medeniyeti tarihi (Cilt 1, ss. 283–334). IRCICA.
25. Tekeli, İ. (2008). Türkiye’de bölgesel eşitsizlik ve bölge planlama yazıları. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
26. Tekeli, İ., & İlkin, S. (2005). Avrupa Birliği, Türkiye ve yerellik (2. baskı). Ümit Yayıncılık.
27. T.C. Resmî Gazete. (2006). 5449 sayılı Kalkınma Ajanslarının Kuruluşu, Koordinasyonu ve Görevleri Hakkında Kanun. Erişim adresi: https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=5449&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5 (Erişim tarihi: 28.05.2025).
28. T.C. GAP İdaresi Başkanlığı. (2008). GAP Eylem Planı 2008–2012. Şanlıurfa.
29. T.C. Avrupa Birliği Başkanlığı. (2016). Türkiye’nin Avrupa Birliği’ne Katılım Sürecinde Yerel ve Bölgesel Yönetişim Raporu. Ankara.
30. T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı. (2019). On Birinci Kalkınma Planı (2019–2023). Ankara.
31. Toprak, Z. (1990). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e şehremaneti. İçinde Türk belediyeciliğinde 60. yıl uluslararası sempozyum bildiriler ve tartışmalar (ss. 45–60). Metropol İmar A.Ş. Yayınları.