EBEVEYNLERİN EKOLOJİK AYAK İZİ FARKINDALIKLARININ BELİRLENMESİ

Öz

Her yıl Global Footprint Network (Küresel Ayak izi Ağı) tarafından hesaplanan ekolojik ayak izi verilerine göre kaynakların sürdürülebilirliğinin önünde engeller olduğu ve ilerleyen yıllarda daha fazla sayıda dünya kaynağına ihtiyaç duyulacağı görülmektedir. Dolayısıyla ekolojik ayak izinin nedenleri ve bileşenlerinin ele alınması önemlidir. Bu doğrultuda araştırmada ebeveynlerin ekolojik ayak izi farkındalıklarının belirlenmesi amaçlanmıştır. Çalışma grubunun 114 ebeveynden oluştuğu araştırmada nicel araştırma yöntemlerinden biri olan ilişkisel tarama modeli kullanılmıştır. Veri toplama aracı olarak “Demografik Bilgi Formu” ve “Ekolojik Ayak İzi Farkındalık Ölçeği” uygulanmıştır. Demografik bilgi formu, katılımcıların ebeveynlik durumları, öğrenim, meslek ve gelir durumuna ilişkin bilgiler edinmeyi amaçlayan dört sorudan oluşmaktadır. Ekolojik Ayak İzi Farkındalık Ölçeği ise beşli likert tipinde 30 maddeden oluşarak “Enerji”, “Yasalar Kapsamında”, “Geri Dönüşüm”, “Ulaşım”, “Su Tüketimi” ve “Gıda” olmak üzere 6 alt boyutu içermektedir. Alt boyutlara ilişkin betimsel istatistikler SPSS paket programı ile, alt boyutlara ait her bir madde ise yüzde (%) ve frekans (f) olarak analiz edilmiştir. Verilerin analizi sonucunda ebeveynlik durumlarına göre Ekolojik Ayak İzi farkındalık düzeyleri, ölçeğin genelinde ve alt boyutlarında; öğrenim durumları, meslekleri ve gelir durumlarına göre de alt boyutlara ait ortalamalar arasında anlamlı farklar tespit edilmemiştir. Ebeveynlerin ekolojik ayak izine etkisinin en fazla “Enerji”, en az “Yasalar Kapsamında”ki alt boyutta olduğu saptanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Ebeveyn
• Ekolojik ayak izi
• Sürdürülebilirlik
• Farkındalık

DETERMINING PARENTS’ AWARENESS OF ECOLOGICAL FOOTPRINT

Öz

According to ecological footprint data published annually by the Global Footprint Network, the sustainability of natural resources is under increasing pressure, suggesting that the consumption levels of future years will exceed the capacity of a single Earth. This situation highlights the importance of examining the components and underlying causes of ecological footprints, particularly in relation to public awareness. In this context, the present study aimed to determine parents’ awareness levels regarding ecological footprints. The study adopted a quantitative research design using a relational survey model. The study group consisted of 114 parents. Data were collected through a Demographic Information Form and the Ecological Footprint Awareness Scale. The demographic form included four items related to participants’ education level, occupation, income level, and parenting-related characteristics. The Ecological Footprint Awareness Scale comprises 30 items rated on a five-point Likert scale and includes six sub-dimensions: Energy, Legal Dimension, Recycling, Transportation, Water Consumption, and Food. Descriptive statistics were analyzed using the SPSS statistical package, and item-level analyses were conducted using frequency and percentage values. The findings revealed that parents’ ecological footprint awareness levels did not differ significantly across the overall scale or its sub-dimensions with respect to demographic variables such as education level, occupation, income level, or parenting-related characteristics. Among the sub-dimensions, the highest level of awareness was observed in the Energy dimension, whereas the lowest awareness was found in the Legal dimension.

Anahtar Kelimeler

• Parents
• Ecological Footprint
• sustainability
• Awereness

Kaynakça

1. Ajiboye, J. O., & Adekojo Olatundun, S. (2010). Impact of some environmental education outdoor activities on Nigerian primary school pupils’ environmental knowledge. Applied Environmental Education and Communication, 9(3), 149–158.
2. Altuntop, E., Bozlu, H., & Karabıyık, E. (2014, Mayıs). Evsel atıkların ekonomiye kazandırılması: TR62 (Adana, Mersin) bölgesi. Çukurova Kalkınma Ajansı.
3. Ayhan, G., & Töman, U. (2024). Ortaokul öğrencilerinin çevre sorunları, ekolojik ayak izi ve su ayak izi kavramları ile ilgili bilişsel gelişimlerinin incelenmesi. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 16, 515–543.
4. Bağartarhan, T., & Nazlı, S. (2013). Ebeveyn eğitim programının annelerin ebeveynlik öz-yeterliklerine etkisi. Sosyal Politika Çalışmaları, 31.
5. Caba, B. (2021). Sınıf öğretmeni adaylarının ekolojik ayak izi farkındalık düzeyleri ve çevresel tutumları (Amasya örneklemi) (Yüksek lisans tezi). Amasya Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü.
6. Can, A. (2017). SPSS ile bilimsel araştırma sürecinde nicel veri analizi (5. baskı). PEGEM Akademi.
7. Chan, K. (1996). Environmental attitudes and behaviour of secondary school students in Hong Kong. Environmentalist, 16(4), 297–306.
8. Coşkun, İ. Ç., & Sarıkaya, R. (2014). Sınıf öğretmeni adaylarının ekolojik ayak izi farkındalık düzeylerinin belirlenmesi. Journal of Turkish Studies, 9(5), 1761–1787. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.6598

9. Engin, K., Demiriz, S., & Koçyiğit, B. S. (2023). Okul öncesi öğretmenlerinin ekolojik ayak izi farkındalıkları, çevre dostu davranışları ve çevre dostu etkinlikler uygulama durumları arasındaki ilişkinin incelenmesi. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 57, 91–108. https://doi.org/10.15285/maruaebd.1120458
10. Ercan, A., & Palaz, T. (2025). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin ekolojik vatandaşlık düzeyleri ile ekolojik ayak izleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 45(2), 665–687.
11. Gökşan, İ. (2023). Geleceğin hekimlerinin sürdürülebilir tüketim davranışlarının ve ekolojik ayak izi farkındalıklarının belirlenmesi (Uzmanlık tezi). Necmettin Erbakan Üniversitesi, Tıp Fakültesi.
12. Güleç, S., & Orhan, A. T. (2022). 5E öğrenme modeli uygulamalarının ortaokul öğrencilerinin akademik başarılarına, ekolojik ayak izi farkındalıklarına ve sürdürülebilir çevreye yönelik tutumlarına etkisi. Eğitim Bilim ve Araştırma Dergisi, 3(2). https://doi.org/10.54637/ebad.1163567
13. Günal, N., Işıldar, G. Y., & Atik, A. D. (2018). Üniversite öğrencilerinin ekolojik ayak izi azaltılması konusundaki eğilimlerinin incelenmesi. Türk Bilim Araştırmaları Vakfı, 1(4), 34–46.
14. Güngör, H., & Kalburan, N. (2018). Çocuklar için ekolojik ayak izi farkındalık ölçeği’nin (EKAY-Ö) geliştirilmesi. Uluslararası Erken Çocukluk Eğitimi Çalışmaları Dergisi, 3(2).
15. Hacımuhittinoğulları, H. A., Karaman, Ş. C., Yıldırım, S., Ünal, E., & Öztürk, S. (2024). Kuşaklara göre kadınların ekolojik ayak izi farkındalıklarının belirlenmesi. 7(15), 22–31.
16. Han, A. (2024). Türkiye’nin ekolojik ayak izine etki eden faktörlerin incelenmesi. Anadolu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 25(4), 158–183.
17. Karataş, T., & Keleş, Ö. (2023). Fen bilgisi öğretmen adaylarının ekolojik ayak izi farkındalık düzeylerinin belirlenmesi. Anadolu Öğretmen Dergisi, 7(2).
18. Keleş, Ö. (2007). Sürdürülebilir yaşama yönelik çevre eğitimi aracı olarak ekolojik ayak izinin uygulanması ve değerlendirilmesi (Doktora tezi). Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
19. Kılavuz, E., & Nalbant, E. (2024). Ev hanımları için ekolojik ayak izi farkındalığının belirlenmesi: Kayseri’de bir uygulama. Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 17(2), 305–318.
20. Kıraç, R. (2019). Hastane randevu sistemlerinin hastalar açısından değerlendirilmesi. Sağlık Akademisyenleri Dergisi, 6(3).
21. McNichol, H., Davis, J. M., & O’Brien, K. R. (2011). An ecological footprint for an early learning centre: Identifying opportunities for early childhood sustainability education through interdisciplinary research. Environmental Education Research, 17(5), 689–704.
22. MEGEP. (2011). Çevre sağlığı: Evsel ve kentsel atıklar (850CK0039). Millî Eğitim Bakanlığı.
23. Moldan, B., Janouskova, S., & Hak, T. (2012). How to understand and measure environmental sustainability. Ecological Indicators, 17, 4–13.
24. Seydioğulları, H. S. (2013). Sürdürülebilir kalkınma için yenilenebilir enerji. Planlama Dergisi, 23(1), 19–23. https://doi.org/10.5505/planlama.2013.14633
25. Şahin, F. T., & Özbey, S. (2007). Aile eğitim programlarına niçin gereksinim duyulmuştur? Aile eğitim programları neden önemlidir. Aile ve Toplum, 9(3).
26. Şimşek, T. (2020). Bazı demografik özelliklere göre liseli gençlerin ekolojik ayak izi farkındalıkları ve çevre dostu davranışları. Sosyal Bilimler Akademi Dergisi, 3(2), 139–169.
27. Tekindal, M. A., Zabzun, G., Özel, Z., Demirsöz, M., & Tekindal, M. (2021). Awareness scale for reducing ecological footprint: A validity and reliability study. Avrupa Bilim ve Teknoloji Dergisi, 27, 439–445.
28. Tuncel, S. (2024). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin ekolojik ayak izi farkındalıkları üzerine bir araştırma (Yüksek lisans tezi). Afyon Kocatepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
29. Uzun, N. (2007). Ortaöğretim öğrencilerinin çevreye yönelik bilgi ve tutumları üzerine bir çalışma (Doktora tezi). Hacettepe Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü.
30. Vural, D., & Yıldız, T. G. (2025). 36–72 aylık çocukları okul öncesi eğitime devam eden ebeveynlerin ekolojik ayak izi farkındalıklarının incelenmesi. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 8(2), 701–727.
31. WB (World Bank). (2018). Environment. https://www.worldbank.org/en/topic (Erişim tarihi: 08.10.2021).
32. WWF (World Wildlife Fund). (2010). Yaşayan gezegen raporu. https://wwftr.awsassets.panda.org/downloads/temelciktilaranamesajlar.pdf (Erişim tarihi: 26.02.2025).
33. WWF (World Wildlife Fund). (2012). Türkiye’nin ekolojik ayak izi raporu. http://awsassets.wwftr.panda.org/downloads/turkiyenin_ekolojik_ayak_izi_raporu.pdf (Erişim tarihi: 25.02.2025).
34. WWF (World Wildlife Fund). (2020). Faaliyet raporu. https://wwftr.awsassets.panda.org/downloads/2020frforma_mays.pdf (Erişim tarihi: 25.02.2025).
35. WWF (World Wildlife Fund). (2022). Yaşayan gezegen raporu: “Doğa pozitif” bir toplum inşa etmek. https://wwftr.awsassets.panda.org/downloads/lpr_2022_tr_kck_.pdf (Erişim tarihi: 25.01.2024).
36. Yeğin, M., Bayam, H., Ergün, F., & Ayata, K. M. (2024). Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi akademik ve idari personelinin ekolojik ayak izi farkındalığının belirlenmesi. Manas Journal of Agriculture Veterinary and Life Sciences, 14(2), 219–228.
37. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2008). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (7. baskı). Seçkin Yayıncılık.
38. Yıldız, D., & Şenay, Y. (2024). Orman mühendisi adaylarının ekolojik ayak izini azaltmaya yönelik eğilimlerinin belirlenmesi. Muş Alparslan Üniversitesi Tarım ve Doğa Dergisi, 4(2), 63–75.
39. Yiğitkaya, B. (2019). Öğretmen adaylarının ekolojik ayak izi farkındalık düzeylerinin belirlenmesi (Yüksek lisans tezi). Kastamonu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
40. Yücel, A. S., & Morgil, F. İ. (1999). Çevre eğitiminin geliştirilmesi. BAÜ Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 1(1).