THE STATUS AND EPISTEMIC VALUE OF QIYĀS IN AL-BĀQİLLĀNĪ’S UṢŪL AL-FIQH THOUGHT

Öz

This study examines al-Bāqillānī’s conception of qiyās within the methodological framework of Islamic legal theory (uṣūl al-fiqh) and analyzes how he establishes qiyās as a valid source of Islamic rulings. According to al-Bāqillānī, qiyās functions as a necessary inferential method that enables the transmission of a ruling from an original case (aṣl) to a new case (farʿ) through the identification of a common effective cause (ʿillah). Although qiyās does not yield certain knowledge from a purely logical perspective, it is considered religiously binding because it produces a strong presumption recognized by the Sharīʿah. Therefore, qiyās holds an indispensable place in the practical application of Islamic jurisprudence. The doctrine of ʿillah constitutes the core of al-Bāqillānī’s theory. Since the ʿillah is the reason behind the ruling in the original case, the presence of the same ʿillah in a new case necessitates the transmission of the ruling to that case. Thus, the notion of qiyās without an established ʿillah is deemed invalid. Accordingly, al-Bāqillānī restricts the application of qiyās in devotional matters (ʿibādāt), where the effective cause is not accessible, while affirming its authority in areas such as social transactions (muʿāmalāt), criminal law, and public order. The study further analyzes the epistemological status of qiyās, its relationship with scriptural sources, and its significance in ijtihād processes based on al-Bāqillānī’s perspective. His approach demonstrates that qiyās is not merely a rational tool but a structured legal method rooted in revelation and communal practice. In this regard, al-Bāqillānī’s contribution to the theory of qiyās represents a fundamental milestone in the evolution of Sunnī legal methodology, helping secure its function as a dynamic mechanism that connects eternal principles with ever-changing circumstances.

Anahtar Kelimeler

• Bakillani
• Qıyas
• İllah
• İslamic legal Theory
• Strong presumption

BÂKILLÂNÎ’NİN USÛL DÜŞÜNCESİNDE KIYÂSIN YERİ VE DEĞERİ

Öz

Bu çalışma, Bâkıllânî’nin kıyâs anlayışını usûl-i fıkıh metodolojisi çerçevesinde ele almakta ve onun kıyâsı şer‘î deliller arasındaki konumunu nasıl temellendirdiğini incelemektedir. Bâkıllânî, kıyâsı, illete bağlı olarak hükmün asıldan fer‘e taşınmasını sağlayan zaruri bir istidlal yöntemi olarak değerlendirir. Bâkıllânî, kıyâsın aklî kesinlik taşımadığını ancak şer‘an muteber ve bağlayıcı anlamda zan ifade ettiğini vurgular. Bu niteliği nedeniyle kıyas fıkhî uygulamalarda merkezî bir yer işgal eder. Sahabe pratiği ve ümmetin ittifakı da kıyâsın hüccet oluşunu pekiştirmekte; İslam hukukunun pratik yönünü güçlendirmektedir. Bâkıllânî’ye göre illet, kıyâsın merkezî unsurudur. İlletin asılda hükmün gerekçesi olması, aynı vasfın fer‘de bulunması hâlinde hükmün fer‘e de geçmesini zorunlu kılar. Bu sebeple illetsiz kıyâs mümkün değildir. Bununla birlikte Bâkıllânî, kıyâsın alanını sınırlandırarak ibadetlerin taabbüdî kısımlarında illetin açıklanmadığını ve bu nedenle kıyâsın işletilemeyeceğini belirtir. Buna mukabil o muamelât, ceza hukuku ve kamu düzenine ilişkin alanlarda illet sabitse kıyâsın hüccet olduğunu kabul eder. Çalışmada ayrıca kıyâsın nass ile ilişkisi, bilgi değeri ve içtihadî süreçlerdeki rolü Bâkıllânî’nin görüşleri doğrultusunda analiz edilmiştir. Genel olarak onun kıyâs anlayışı, Sünnî usûl geleneğinde şer‘î hükümlerin yeni karşılaşılan meselelere taşınmasına imkân veren etkili ve sistematik bir delil teorisi ortaya koymaktadır. Bu yönüyle Bâkıllânî, kıyâsın hem teorik hem pratik düzeyde kurumsallaşmasına katkıda bulunmuş önemli bir usûl âlimidir.

Anahtar Kelimeler

• Bakillani
• Kıyas
• İllet
• Usul-i fıkıh
• Galip zan

Kaynakça

1. Âmidî, E.-Ḥasen ʿAlî b. E. ʿAlî S. es-Saʿlebî. (t.y.). el-İḥkâm fî Uṣûli’l-Aḥkâm (Vols. 1-4). el-Mektebu’l-İslâmî.
2. Bâḳillânî, E. B. M. b. eṭ-Ṭayyib el-Bâḳillânî . (1418/1998). et-Taḳrîb ve’l-İrşâd (2. bs, Vols. 1-3). y.y.
3. Beyhaḳî, E. B. A. b. el-Ḥüseyin b. ʿAlî el-Ḫüsrevcirdî . (1410/1989). es-Sunenu’ṣ-Ṣaġîr (Vols. 1-4). y.y.
4. Ceylan, Mehmet Nezir. Fıkıh Usûlünde Kıyas Delili (Hicrî Beşinci Asır). Doktora Tezi, İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Temel İslam Bilimleri Anabilim Dalı, İslam Hukuku Bilim Dalı, Malatya, 2023.
5. Ceylan, Mehmet Nezir. “Hitap ve Muhatap Açısından Emrin Kapsayıcılığı: Bâkıllânî Örneği”. Artuklu Akademi 10/2 (30 Aralık 2023): 317–334.
6. Cuveynî, E.-M. ʿAbdulmelik b. ʿAbdullâh. (t.y.). Kitâbu’t-Telḫîṣ fî ʾUṣûli’l-Fıḳh (Vols. 1-3). Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye.
7. Ebû Dâvûd, S. b. el-Eşʿas̱ es-Sicistânî. (t.y.). Sünenü Ebî Dâvûd (Vols. 1-4). el-Mektebetu’l-ʿAṣriyye.
8. Ebû Hilâl el-ʿAskerî, E. H. el-Ḥasen b. ʿAbdullâh. (t.y.). El-Furûḳu’l-Luğaviyye. y.y.

9. Ebû ʿAlî eş-Şâşî, E. ʿAlî A. b. M. b. İ. (t.y.). Uṣûlu’ş-Şâşî. Dâru’l-Kitâbi’l-ʿArabî.
10. Ezherî, E. M. M. b. A. b. el-Herevî. (2001). Tehẕîbu’l-Luğa (Vols. 1-8). Dâru İḥyâi’t-Turâs̱i’l-ʿArabî.
11. Ḫalîl b. Aḥmed, E. ʿAbdurraḥmân el-Ḫalîl b. A. el-Ferâhîdî. (1988). Kitâbu’l-ʿAyn (Vols. 1-8). Mektebetu’l-Hilâl.
12. İbn Dureyd, E. B. M. b. el-Ḥasen b. D. el-Ezdî. (1408/1987). Cemheretu’l-Luğa (Vols. 1-3). Dâru’l-ʿİlm li’l-Melâyîn.
13. İbn Ebî Şeybe, E. B. b. E. Ş. ʿAbdullâh b. el-ʿAbsî. (1409). el-Kitâbu’l-Muṣannef fi’l-Eḥâdîs̱ ve’l-ʾÂs̱âr (Vols. 1-7). Mektebu’-r-Ruşd.
14. İbn Ḥazm, E. M. ʿAlî b. A. el-Endelusî. (t.y.).el-İḥkâm fî Usûli’l-Aḥkâm (Vols. 1-8). Dâru’l-Âfâḳi’l-Cedîde.
15. İbn Manẓûr, E.-F. M. b. M. b. ʿAlî C. b. M. er-Ruveyfiʿî. (1414/1993). Lisân’l-ʿArab (Vols. 1-15). Dâru Ṣâdır.
16. İbn Sîde, E. el-Ḥasan ʿAlî b. İ. b. S. el-Mursî. (1421/2000). el-Muḥkem ve’l-muḥîṭu’l-aʿẓam (Vols. 1-11). Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye.
17. Râzî, E. ʿAbdillâh F. M. b. Ö. b. Ḥüseyn. (1418/1997). el-Maḥṣûl. y.y.
18. Saltekin, Abdulbasıt. Bâkıllânî’nin et-Takrîb ve’l-İrşâd Adlı Eserinde Tahsîs Kuramı. Yüksek Lisans Tezi, Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Diyarbakır, 2010.
19. Şâfiî, E. ʿAbdillâh M. b. İ. b. ʿAbbâs eş-. (1358/1940). Er-Risâle. y.y.
20. Şîrâzî, E. İ. İ. b. ʿAlî . (1424/2003). el-Lumaʿ fî Uṣûli’l-Fıḳh. y.y.
21. Yıkar, Yasemin. Eş‘arî Usûlünün Oluşum Sürecinde Kıyas. Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul, 2018.
22. Zebîdî, M. b. M. b. ʿAbdurrezzâḳ. (t.y.). Tâcu’l-ʿArûs min Cevâhiri’l-Ḳâmûs (Vols. 1-4). Dâru’l-Hidâye.
23. Zerkeşî, E. ʿAbdullâh M. b. ʿAbdullâh b. B. eş-Şâfiʿî . (1414/1994). el-Baḥru’l-Muḥîṭ fî ʾUsûli’l-Fıḳh (Vols. 1-8). Dâru’l-Kutubî’l-İlmiyye.