Türkçe Öğretmeni Adaylarının Eleştirel Düşünme Engelleri ile Okuma Motivasyonları Arasındaki İlişki

Öz

Çalışmada, Türkçe öğretmeni adaylarının eleştirel düşünme engelleri ile okuma motivasyonları arasındaki ilişkiyi incelemek amaçlanmıştır. Araştırmada, bu ilişkinin belirlenmesi amacıyla nicel araştırma yöntemlerinden tekil ve ilişkisel tarama modeli kullanılmıştır. Araştırmanın çalışma grubunu 2024-2025 eğitim-öğretim yılında iki farklı devlet üniversitesinde öğrenimlerini sürdüren 293 Türkçe öğretmeni adayı oluşturmaktadır. Araştırmada veri toplama aracı olarak “Eleştirel Düşünme Engelleri Ölçeği” ve “Yetişkin Okuma Motivasyonu Ölçeği” kullanılmıştır. Araştırmada veriler “Google Formlar” aracılığıyla toplanmıştır. Araştırmanın amacı doğrultusunda ölçekler arasındaki ilişkinin belirlenmesi için korelasyon analizi yapılmış ve verilerin analizi SPSS programı kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Araştırma sonucunda Türkçe öğretmeni adaylarının eleştirel düşünme engellerinin “düşük düzey”de olduğu, cinsiyete ve öğrenim gördükleri sınıfa göre anlamlı olarak farklılık arz etmediği ancak okudukları kitap sayısına göre anlamlı şekilde farklılaştığı belirlenmiştir. Bunun yanı sıra Türkçe öğretmeni adaylarının okuma motivasyonlarının “yüksek düzey”de olduğu, cinsiyete ve okudukları kitap sayısına göre anlamlı şekilde farklılaştığı ancak öğrenim gördükleri sınıfa göre anlamlı olarak farklılaşmadığı tespit edilmiştir. Çalışmada Türkçe öğretmeni adaylarının eleştirel düşünme engelleri ile okuma motivasyonları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişkinin olduğu tespit edilmiştir. Araştırmada elde edilen bulgular doğrultusunda çeşitli öneriler geliştirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Türkçe öğretmeni adayları
• eleştirel düşünme engelleri
• okuma motivasyonları

Relationship Between Critical Thinking Obstacles and Reading Motivation of Turkish Teacher Candidates

Öz

The study aimed to examine the relationship between Turkish teacher candidates' critical thinking barriers and their reading motivation. In the research, a single and correlational survey model from quantitative research methods was used to determine this relationship. The study group consisted of 293 Turkish teacher candidates studying at two different state universities in the 2024-2025 academic year. The‘Critical Thinking Barriers Scale’ and the ‘Adult Reading Motivation Scale’ were used as data collection tools in the study. Data were collected via Google Forms. In line with the aim of the study, correlation analysis was performed to determine the relationship between the scales and the data were analysed using the SPSS programme. The results of the study revealed that Turkish teacher candidates' critical thinking barriers were at a ‘low level’ and did not differ significantly according to gender and the class they were studying in, but differed significantly according to the number of books they read. In addition, it was found that Turkish teacher candidates' reading motivation was at a ‘high level’ and differed significantly according to gender and the number of books they read, but did not differ significantly according to the class they were studying in. The study found that there was a statistically significant relationship between Turkish teacher candidates' critical thinking barriers and their reading motivation. Various recommendations have been developed based on the findings obtained in the research.

Anahtar Kelimeler

• Turkish language teacher candidates
• critical thinking barriers
• reading motivation

Kaynakça

1. Akbabaoğlu, M., & Duban, N. (2020). Sınıf öğretmeni adaylarının üst bilişsel okuma stratejileri, okuma motivasyonları ve kitap okuma alışkanlığına ilişkin tutumları. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 9(4), 1720-1740. https://izlik.org/JA43GY88HF
2. Akbaba, S. (2010). Eğitimde motivasyon. Atatürk Üniversitesi Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi Dergisi, 13, 343-361. https://izlik.org/JA42WF29CR
3. Altunel, İ. (2006). Üniversite öğrencilerinin okuma ve kütüphane kullanma alışkanlıklarının incelenmesi. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Selçuk Üniversitesi.
4. Bozgün, K. (2022). Farklı branşlardaki öğretmen adaylarının okuma motivasyonlarının incelenmesi. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (41), 108-131. https://doi.org/10.14520/adyusbd.1111844
5. Büyüköztürk, Ş. (2011). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı. Pegem Akademi Yayıncılık.
6. Cottrell, S. (2005). Critical thinking skills: Developing effective analysis and argument. Palgrave.
7. Çeçen, M. A., & Alver, M. (2011). Türkçe öğretmeni adaylarının üst bilişsel okuma stratejilerini kullanma düzeyleri (Giresun Üniversitesi örneği). Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, 3(5), 39-56. https://izlik.org/JA44YZ63NF
8. Çetin, Ö., & Bulut, K. (2020). 8. sınıf öğrencilerinin dinlediği ve okuduğu bilgilendirici metinleri özetleme becerilerinin karşılaştırmalı olarak incelenmesi. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 40(2), 665-697. https://izlik.org/JA69WD38UG

9. Çetinkaya Edizer, Z. (2015). Türkçe öğretmen adaylarının kitap okuma alışkanlığına ilişkin tutumları ile üst bilişsel okuma stratejilerini kullanım düzeyleri arasındaki ilişki. Kastamonu Eğitim Dergisi, 23(2), 645-658. https://izlik.org/JA45TE94ZW
10. Çöğmen, S. (2008). Eğitim fakültesi öğrencilerinin kullandıkları okuduğunu anlama stratejileri. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Adnan Menderes Üniversitesi.
11. Duman, B., & Gökmen, T. (2018). Öğretmen adaylarının okumaya yönelik tutumlarının incelenmesi. Bartın Üniversitesi Eğitim Araştırmaları Dergisi, 2(2), 13-22. https://izlik.org/JA76EY75YM
12. Geçgel, H., Kana, F., Öztürk, N. E, & Akkaş, İ. (2020). Öğretmen adaylarının okuma motivasyonları ve sosyal medyaya özgü epistemolojik inançları arasındaki ilişkinin incelenmesi. Dil Eğitimi ve Araştırmaları Dergisi, 6(2), 478-507. https://doi.org/10.31464/jlere.742459
13. Güzel, A., & Elkıran, Y. M. (2021). Türkçe öğretmeni adaylarının internet tabanlı okuma motivasyonu ve etkileşim ile mobil öğrenme tutumları arasındaki ilişkinin incelenmesi. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (24), 324-341. https://doi.org/10.29000/rumelide.996583
14. Hendricks, J. K. (2010). Preparing students for critical-thinking applications on standardized tests. [Doctoral thesis]. Walden University.
15. Hughes-Hassell, S., & Lutz, C. (2006). What do you want to tell us about reading? A survey of the habits and attitudes of urban middle school students toward leisure reading. Young Adult Library Services, 4(2), 39-45.
16. Johnsson-Smaragdi, U., & Jönsson, A. (2006). Book reading in leisure time: long-term changes in young peoples' book reading habits. Scandinavian Journal of Educational Research, 50(5), 519–540. https://doi.org/10.1080/00313830600953600
17. Kanbay, Y., Işık, E., Arslan, Ö., & Özdemir, H. (2012). Akademik personelde eleştirel düşünme eğiliminin incelenmesi. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 1(3), 189-201. https://izlik.org/JA38ZT96PU
18. Karasakaloğlu, N., Saracaloğlu, S., & Özelçi, S. (2012). Türkçe öğretmeni adaylarının okuma stratejileri, eleştirel düşünme tutumları ve üst bilişsel yeterlilikleri. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 13(1), 207-221. https://izlik.org/JA75KC58NZ
19. Kasar, G. (2025). Yüksek din öğretimi öğrencilerinin eleştirel düşünme engellerinin bazı değişkenler açısından incelenmesi. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Muş Alparslan Üniversitesi.
20. Katrancı, M. (2015). İlkokul dördüncü sınıf öğrencilerinin kitap okuma motivasyonlarının incelenmesi. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 3(2), 49-62. https://doi.org/10.16916/aded.41165
21. Kurnaz, H., & Yıldız, N. (2015). Ortaokul öğrencilerinin okuma motivasyonlarının çeşitli değişkenlere göre değerlendirilmesi. Türkiye Sosyal Araştırmalar (TSA) Dergisi, 19(3), 53-70.
22. Kuşdemir, Y., & Bulut, P. (2018). The relationship between elementary school students’ reading comprehension and reading motivation. Journal of Education and Training Studies, 6(12), 97-110. https://doi.org/10.11114/jets.v6i12.3595
23. Özdelikara, A., Bingöl, G., & Görgen, Ö. (2012). Hemşirelik öğrencilerinin eleştirel düşünme eğilimleri ve bunu etkileyen faktörler. İ.Ü.F.N. Hemşirelik Dergisi, 20(3), 219-226.
24. Özdemir, S. M. (2005). Üniversite öğrencilerinin eleştirel düşünme becerilerinin çeşitli değişkenler açısından değerlendirilmesi. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 3(3), 297-316. https://izlik.org/JA96XK47SU
25. Öztürk, E., & İleri-Aydemir, Z. (2013). Başlangıç düzeyi okuyucularının okuma motivasyonlarının günlük kitap okuma süreleri ve ailenin okuma durumuna göre değerlendirilmesi. Kastamonu Eğitim Dergisi, 21(3), 1105-1116.
26. Saçlı, F., & Demirhan, G. (2011). Beden eğitimi öğretmenliği, antrenörlük ve rekreasyon programlarındaki öğrencilerin eleştirel düşünme becerilerinin karşılaştırılması. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 41, 372-385. https://izlik.org/JA94ZL85KP
27. Sarıkaya, B., & Şakiroğlu, Y. (2021). Türkçe Öğretmeni Adaylarının Sorgulama Becerileri ile Kitap Okuma Alışkanlığına Yönelik Tutumları Arasındaki İlişki. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(25), 624-655. https://izlik.org/JA87PM95GN
28. Schutte, N. S., & Malouff, J. M. (2007). Dimensions of reading motivation: Development of an adult reading motivation scale. Reading Psychology, 28(5), 469-489. https://doi.org/10.1080/02702710701568991
29. Semerci, N., Semerci, Ç., Ünal, F., Yılmaz, E., & Yılmaz, Ö. (2019). Eleştirel düşünme engelleri (ELDEN) ölçeği: Geçerlik ve güvenirlik çalışmaları. Cumhuriyet International Journal of Education, 8(1), 281-299. http://dx.doi.org/10.30703/cije.48427
30. Singleton, R. A., & Straits, B. C. (2005). Approaches to social research. Oxford University Press.
31. Şahin, N. (2019). Türkçe öğretmeni adaylarının okuma motivasyonlarının çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. OPUS Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 13(19), 393-423. https://doi.org/10.26466/opus.588759
32. Şen, Ü. (2009). Türkçe öğretmeni adaylarının eleştirel düşünme tutumlarının çeşitli değişkenler açısından değerlendirilmesi. Zeitschrift für die Welt der Türken, 1(2), 69-90.
33. Şentürk, R., & Göçer A. (2019). Öğretmen adaylarının okuma motivasyonlarının değerlendirilmesi: Erciyes Üniversitesi örneği. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16(44), 332-358.
34. Tükel, Y., Akçakese, A., Yolcu, A. F., & Demirel, M. (2022). Eleştirel düşünme engellerinin farklı değişkenler açısından incelenmesi: rekreasyon yönetimi öğrencileri üzerine bir araştırma. Akdeniz Spor Bilimleri Dergisi, 5(4), 1122-1137. https://doi.org/10.38021asbid.1163901
35. Tümen Akyıldız, S. (2020). Üniversite öğrencilerinin eleştirel düşünme engellerinin bazı değişkenler açısından incelenmesi (Fırat Üniversitesi örneği). The Journal of International Lingual, Social and Educational Sciences, 6(2), 219-234.
36. Unrau, N. J., & Quirk, M. (2014). Reading motivation and reading engagement: Clarifying commingled conceptions. Reading Psychology, 35(3), 260-284. https://doi.org/10.1080/02702711.2012.684426
37. Ülper, H., & Çeliktürk, Z. (2013). Öğretmen adaylarının okuma motivasyonlarının değerlendirilmesi: Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi örneği. Journal of Social Sciences/Sosyal Bilimler Dergisi, 6(11), 1033-1057.
38. Ürün Karahan, B. (2015). Öğretmen adaylarının okumaya yönelik motivasyonlarının çeşitli değişkenler açısından incelenmesi (Kafkas Üniversitesi örneği). Electronic Turkish Studies, 10(11). 1569-1586. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.8280
39. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2008). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
40. Yıldız, M., Yıldırım, K., Ateş, S., & Çetinkaya, Ç. (2013). Yetişkin okuma motivasyonu ölçeğinin Türkçe uyarlaması. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 12(44), 348-359. https://izlik.org/JA97FN66LC
41. Wigfield, A., & Guthrie, J. T. (1997). Relations of children’s motivation for reading to the amount and breadth of their reading. Journal of Educational Psychology, 89(3), 420-432. https://psycnet.apa.org/doi/10.1037/0022-0663.89.3.420