A Vaulted, Monumental Tomb from Southern Paphlagonia: The Yolbaşı Example in Safranbolu

Öz

To expand knowledge of Karabük Province’s early history and document its cultural heritage, the Surface Survey of the Roman and Byzantine Periods in Karabük Province and Its Districts was launched in 2017 with the approval of the Ministry of Culture and Tourism of the Republic of Turkey. Initiated in the Safranbolu district, the initial fieldwork conducted in 2017 at Yolbaşı Village, located approximately 18 km northeast of the district center, revealed numerous tumuli alongside a monumental vaulted tomb constructed of ashlar masonry. While tumuli, rock-cut tombs, and khamosorion burials are widespread across the region, above-ground monumental vaulted tombs remain rare. Consequently, this structure can be regarded as a rare and distinctive example within the funerary typology of Karabük and Southern Paphlagonia. This article examines the Yolbaşı Vaulted Monumental Tomb in Safranbolu in terms of its architectural features, construction techniques, and typological context. Based on architectural drawings, photographic documentation, and regional comparisons, an attempt is made to establish a chronological framework for the structure. Unlike the underground vaulted burial chambers within Paphlagonian tumuli or the mortar-bound rubble-stone tombs typical of the region, the Yolbaşı tomb was constructed above ground, directly on the bedrock, using neatly cut stones laid without mortar. This distinction highlights a greater diversity in regional funerary architecture than previously recognized. Furthermore, it suggests that such monumental structures may have served not only as burial places but also as symbolic expressions of individual social status and ethnic identity.

Anahtar Kelimeler

• Safranbolu
• Paphlagonia
• Tomb
• Vault
• Tumulus.

Güney Paphlagonia’dan Tonozlu Anıtsal Bir Mezar: Safranbolu Yolbaşı Örneği

Öz

Karabük ilinin erken dönemlerine ilişkin bilgi birikimini artırmak ve bölgenin kültür envanterini ortaya koymak amacıyla, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı izinleri doğrultusunda 2017 yılında “Karabük İli ve İlçeleri Roma ve Bizans Dönemi Yüzey Araştırması” başlatılmıştır. Araştırmaların ilk aşaması Safranbolu ilçesinde gerçekleştirilmiş ve 2017 yılı saha çalışmalarında, ilçenin yaklaşık 18 km kuzeydoğusunda yer alan Yolbaşı Köyü’nde çok sayıda tümülüsün yanı sıra kesme taşlardan inşa edilmiş tonozlu anıtsal bir mezar yapısı tespit edilmiştir. Bölgede tümülüsler, kaya mezarları ve khamosorion tipi gömülerin yaygın olarak görülmesine karşın, yer üstünde inşa edilmiş anıtsal tonozlu mezar örnekleri oldukça sınırlıdır. Bu nedenle söz konusu yapı, Karabük ve Güney Paphlagonia mezar tipolojisi içerisinde özgün ve istisnai bir örnek olarak değerlendirilmektedir. Bu makalede Safranbolu ilçesinde bulunan Yolbaşı Tonozlu Anıt Mezarı öncelikle mimari özellikleri ve yapı tekniği açısından incelenmiştir. Daha sonrasında ise mezarın; çizim ve fotoğrafları ile desteklenen verileri doğrultusunda tipolojik gelişimi ve bölgesel karşılaştırmaları yapılarak mezar yapısı tarihlendirilmeye çalışılmıştır. Yolbaşı Tonozlu Anıt Mezarının, Paphlagonia’da yaygın olarak görülen tümülüs toprak altı tonozlu mezar odalarından ve moloz taş ve harç kullanılarak inşa edilmiş yer altı tonozlu mezarlarından, düzgün kesme taşlar ile yer üstünde, harçsız bir şekilde açıkta inşa edilmiş olması bakımından ayrılmaktadır Bu özellik, yapının bölgedeki diğer mezar tiplerinden mimari ve kültürel açıdan farklı olduğunu ortaya koymasının yanı sıra bölgedeki mezar mimarisinin sanılandan çok daha çeşitli olduğunu göstermektedir. Ayrıca, anıtsal mezarların yalnızca gömü işleviyle sınırlı kalmayıp, bireylerin sosyal statülerini ve etnik kimliklerini de gösteren simgesel yapılar olabileceğine de işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Safranbolu
• Paphlagonia
• Mezar
• Tonoz
• Tümülüs

Teşekkür

Bu çalışmanın çizimlerinin hazırlanmasına katkıda bulunan Sena Aksoy, Ümit Dağcı, Abdullah Karakülah ve Emrah Kahraman’a, haritanın hazırlanmasındaki katkılarından dolayı İmren Alkan’a teşekkür ederim.

Kaynakça

1. Adam, J. P. (2005). Roman Buildings, Materials and Techniques (Translated by: A. Mathews). Taylor & Francis. Akçay, T. (2018). Olba’da Ölü Kültü, Bilgin Kültür Sanat.
2. Akçay, T. (2020). Roma Dünyasında Ölüm. Selenge.
3. Aksan, Z. M. (2024). A house type tomb in Sinope: A neglected burial from Paphlagonia. Adalya, 27, 363–381. https://doi.org/10.47589/adalya.1609897
4. Belke, K. (1996). Paphlagonien und Honorias (Tabula Imperii Byzantini 9). Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften.
5. Boyd, T. D. (1978). The arch and the vault in Greek architecture. American Journal of Archaeology, 82(1), 83–100. https://doi.org/10.2307/503797
6. Delemen, İ. (2004). Tekirdağ Naip Tümülüsü. Ege Yayınları.
7. Dökü, F. E. (2016). Paphlagonia Bölgesi Kaya Mezarları ve Herakles-Nemea Aslanı İkonografisi. E. Dündar, Ş. Aktaş, M. Koçak, S. Erkoç (Eds.), Havva İşkan’a Armağan/Lykiarkhissa Festschrift für Havva İşkan, 281-296.
8. Durukan, M. (2012). Kappadokia’da, Argaios Dağı Çevresinde Hellenistik-Roma Dönemi Mezarları ve Ölü Kültü/Graber und Totenkult in Der Hellenistisch-Römischen Zeit in Der Umgebung Des Argaios in Kapadokien, Arkeoloji ve Sanat.

9. Ekmen, F. G.-Yıldırım, Y. S.-Ekmen, H.- Dumaner Küsmez, P. (2021). Batı Karadeniz Bölgesinde Yapılan Yeni Araştırmalar Hakkında Bir Ön Rapor: Karabük Kelemen Mağarası. Arkeoloji ve Sanat Dergisi, İstanbul, 167, 37-52.
10. Eliüşük, M. (2022). Paphlagonia Hadrianopolisi’nden yeni bir mezar. Anadolu Araştırmaları, 26, 101-124. https://doi.org/10.26650/anar.2022.1016550
11. Gökoğlu, A. (1952). Paphlagonia, Kastamonu, Sinop, Safranbolu, Bartın, Bolu, Gerede, Mudurnu, İskilip, Bafra, Alaçam ve Civarı Gayrimenkul Eski Eserleri ve Arkeolojisi. Doğrusöz Matbaası.
12. Herodotos. (2002). Herodot Tarihi (M. Ökmen, Çev.; 1. baskı). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. (Orijinal eserin yazım tarihi MÖ yaklaşık 430).
13. Karauğuz, G. (2008). Zonguldak İli ve İlçeleri Yüzey Araştırması 2006, 25. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 2, 43-54.
14. Karauğuz, G., Doğanay, O., & Kunt, H. İ. (2009). Devrek ve çevresinden Roma Dönemi’ne ait birkaç mezar hakkında düşünceler. Arkeoloji ve Sanat, (130), 89–102.
15. Karauğuz, G., Akış, A., & Kunt, H. İ. (2010). Zonguldak bölgesi arkeoloji eskiçağ tarihi ve coğrafya araştırmaları. Çizgi Kitabevi.
16. Keleş, V., & Çelikbaş, E. (2019). Hadrianoupolis nekropolleri ve mezar tipleri. E. Özer (Ed.), Anadolu’da Hellenistik ve Roma Dönemlerinde Ölü Gömme Adetleri Uluslararası Sempozyumu Bildiri Kitabı içinde (ss. 187-212). Bilgin Kültür Sanat.
17. Kurtz, D. C., & Boardman, J. (1971). Greek burial customs. Thames and Hudson.
18. Leonhard, R. (1915). Paphlagonia: Reisen und Forschungen im nördlichen Kleinasien. Dietrich Reimer. Μπαμπινιώτης, Γ. Δ. (2002). Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας: Με σχόλια για τη σωστή χρήση των λέξεων (2η έκδ.). Κέντρο Λεξικολογίας.
19. Okumuş, G. (2021). XIX. yüzyılın ilk yarısında Safranbolu’nun sosyo-ekonomik yapısı [Doktora tezi]. Karabük Üniversitesi, Karabük.
20. Osmanlı Arşiv Kaynakları (BOA), Tapu Tahrir Defterleri (TT.d.): nr. 438.
21. Osmanlı Arşiv Kaynakları (BOA) , MŞH. SŞS.d., nr.7472.
22. Özer, E. (2012). Antik mimaride iki yapı ögesi: Opus Caementicium ve tonoz. B. Söğüt (Ed.), Ahmet Adil Tırpan armağanı içinde (ss. 475-482). Ege Yayınları.
23. Özer, E. (2013). Olympos antik kenti Roma Dönemi tonozlu mezarlar. Höyük, 2013(6), 27-38. https://doi.org/10.37879/hoyuk.2013.59
24. Platon. (2021). Yasalar (F. Akderin, Çev.; 1. baskı). Say. (Orijinal eserin yazım tarihi MÖ yaklaşık 350).
25. Ruge, W. (1949). Paphlagonia. In Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft (RE), (Band 18/4, pp. 2486–2549). J. B. Metzler.
26. Sönmez, İ. F. & Öztürk, B. (2008). Batı Karadeniz’de bir antik kent kazısı: Tios(Filyos). Arkeoloji ve Sanat, (127), 133-146.
27. Strabon. (2000). Geographika: Antik Anadolu coğrafyası (A. Pekman, Çev.; 4. baskı). Arkeoloji ve Sanat. (Orijinal eserin yazım tarihi MÖ yaklaşık 7- MS yaklaşık 23).
28. Vitruvius. (1993). Mimarlık üzerine on kitap (S. Güven, Çev.; 2. baskı). Şevki Vanlı Mimarlık Vakfı. (Orijinal eserin yazım tarihi MÖ yaklaşık 25).
29. Turhan Sarıköse, S., & Sarıköse, B. (2025). 1896-1897 yıllarında Safranbolu’ya bağlı köyler. Avrasya Beşeri Bilim Araştırmaları Dergisi, 5(1), 102-112. https://doi.org/10.7596/abbad.310725.008
30. von Gall, H. (1966). Die Paphlagonischen Felsgräber: Eine Studie zur kleinasiatischen Kunstgeschichte (İstanbuler Mitteilungen, Beiheft 1). Ernst Wasmuth.
31. Yıldırım, Ş., & Demir Bal, N. (2016). The rescue excavation of the Hacılarobası tumulus. In M. Manoledakis (Ed.), The Black Sea in the light of new archaeological data and theoretical approaches: Proceedings of the 2nd International Workshop on the Black Sea in Antiquity held in Thessaloniki, 18–20 September 2015 (pp. 225–238). Archaeopress Publishing.
32. Yıldırım, Ş. (2018a). Gökbel Köyü Hamas Kıranı Tümülüsü. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(2), 1295-1320. https://doi.org/10.17218/hititsosbil.465403
33. Yıldırım, Ş. (2021). Paphlagonia tümülüsleri. E. Sökmen & A. Schachner (Eds.), Byzas 26. Understanding transformations, exploring the Black Sea region and northern Central Anatolia in antiquity içinde (pp. 107-164). Ege Yayınları.
34. Yıldırım, Y. S. (2018b). Üçbölük (Ilbarıt) Köyü’ndeki asma motifli kaya mezarları üzerine bir değerlendirme. In Dr. Burcu Yüksel Assoc. Prof. Dr. Yusuf Avcı Assist. Prof. Dr. Serhat Küçük (Eds.). International Congress on Social Sciences IV International Congress on Academic and Applied Sciences International Language Education and Teaching Symposium IV Full Text and Abstract Book (Proceedings) (pp. 325-344).Valahia University Press.
35. Yıldırım, Y. S. (2019). 2017 Yılı Karabük İli ve İlçeleri Roma ve Bizans Dönemi yüzey araştırması, 36. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 3, . 513-529.
36. Yıldırım, Y. S. (2020). “2018 Yılı Karabük İli ve İlçeleri Roma ve Bizans Dönemi yüzey araştırması”, 37. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 3, . 527-543.
37. Yıldırım, Y. S. (2022). 2019 Yılı Karabük İli ve İlçeleri Roma ve Bizans Dönemi yüzey araştırması. 38. Araştırma Sonuçları Toplantısı, 3, . 411-428.
38. URL1:https://www.nisanyanyeradlari.com/?yer=35408&haritasi=yolba%C5%9F%C4%B1&t=s&o=i&sd=asc&ul=T%C3%BCrkiye&ic=Safranbolu&il=Karab%C3%BCk (Erişim Tarihi: 04.01.2026).
39. URL-2:https://www.aa.com.tr/tr/kultur/tios-antik-kentinde-roma-donemine-ait-nekropol-alani-gun-isigina-kavusuyor/3288175 (Erişim Tarihi: 05.01.2026).
40. URL-3: https://www.bartin.edu.tr/haberler/barunun-calismalariyla-tios-antik-kentinde-karadeniz-bolgesinin-en-buyuk-mezarlik-alani-bulundu.html (Erişim Tarihi: 07.02.2026).
41. URL-4:https://www.perseus.tufts.edu/hopper/searchresults?target=en&inContent=true&q=magoula&doc= Perseus%3Atext%3A1999.04.0006 (Erişim Tarihi: 01.02.2026).