Ankara’da Erken Cumhuriyet Dönemi Anıt Heykellerinin Tuvallerde Belgelenmesi

Öz

Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte Türk sanat tarihinde yaşanan modernist atılımlar, plastik sanatların her alanında köklü bir paradigma değişimini beraberinde getirmiştir. Bu sürecin en somut tezahürlerinden biri, Ankara’nın kentsel dokusunda yükselen ve ulus-devlet kimliğinin görsel inşasında merkezi rol oynayan anıt heykellerdir. Araştırma; heykeltıraşlar tarafından form kazanan bu anıtsal yapıların, Türk ressamlarının öznelliğinde nasıl birer imgeye dönüştüğünü ve "belge-eser" niteliğiyle nasıl yeniden üretildiğini ontolojik bir yaklaşımla ele almaktadır. Çalışma, yalnızca biçimsel bir çözümlemenin ötesine geçerek; Etnografya Müzesi önündeki Atatürk Anıtı, Ulus Zafer Anıtı ve Güvenpark Güvenlik Anıtı gibi simge yapıların resim sanatındaki temsiliyetini sorgulamaktadır. Kent, heykel ve resim disiplinlerinin kesişim kümesinde yer alan bu inceleme, disiplinler arası metodolojisiyle özgün bir akademik değer taşımaktadır. Ressamların farklı üslupları aracılığıyla aktarılan kompozisyonlar; kentsel peyzajın evrimini, kamusal alanın dönüşümünü ve anıtların tanıklık ettiği tarihsel kırılmaları görsel birer arşive dönüştürmüştür. Anıtlar; ressamların kişisel fırça vuruşları ve kompozisyon kurgularıyla birer nesne olmaktan çıkıp, sanatçıların Ankara imgesiyle kurdukları diyalektik ilişkinin birer öznesi haline gelmiştir. Bu eserler; kentin fiziki topoğrafyasından sosyal yaşamın kodlarına ve sembolik referanslara kadar geniş bir spektrumda, Çağdaş Türk Sanatı için vazgeçilmez birer kültürel bellek unsuru teşkil etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Ankara Anıtları
• Kentsel Bellek
• Görsel Belgeleme
• Çağdaş Türk Resmi
• Modernleşme

Documenting Early Republican Period Monumental Sculptures in Ankara on Canvas

Öz

The modernist transformations following the proclamation of the Turkish Republic marked a profound paradigmatic shift across the plastic arts. One of the most visible manifestations of this process is the monumental sculptures embedded in Ankara’s urban fabric, which played a central role in the visual construction of the nation-state identity. Adopting an ontological approach, this study examines how these monumental forms, initially shaped by sculptors, were reinterpreted by Turkish painters and transformed into pictorial representations that function as cultural documents. Moving beyond formal analysis, the research investigates the representations of emblematic monuments such as the Atatürk Monument in front of the Ethnography Museum, the Ulus Victory Monument, and the Güvenpark Security Monument within painting. Positioned at the intersection of urban space, sculpture, and painting, the study contributes an original perspective to the field through an interdisciplinary methodology. Rendered through diverse stylistic approaches, these compositions function as visual archives that document the evolution of the urban landscape, the transformation of public space, and the historical breaking points witnessed by these monuments. Through painterly strategies, monuments emerge not as static objects but as active agents within the artists’ dialectical engagement with the image of Ankara, forming essential components of cultural memory in Contemporary Turkish Art.

Anahtar Kelimeler

• Ankara Monuments
• Urban Memory
• Visual Documentation
• Contemporary Turkish Painting
• Modernization

Kaynakça

1. Akyol, H. (2022). Roma-Bizans Döneminde Ankara: Siyasi, fiziki, idari, sosyo-ekonomik ve dini yapı. Türkiye Tarihi Kurumu Yayınları.
2. Akyürek, E. (1994). Ortaçağ’dan Yeniçağ’a felsefe ve sanat. Kabalcı Yayınevi.
3. Akyürek, F. (1999). Cumhuriyet döneminde heykel sanatı. A. Ödekan (Ed.), Cumhuriyet’in renkleri, biçimleri içinde, (ss. 48-59). Tarih Vakfı Yayınları.
4. Altay, D. (2013). Bir zamanlar Ankara: Yavuz Bozkurt. Yenimahalle Belediyesi.
5. Ankara Resim ve Heykel Müzesi. (t.y.). Ulus'ta Bayram-Nevzat Akoral. Erişim tarihi: 23 Ekim 2025, https://arhm.ktb.gov.tr/artworks/detail/2409/ulus-ta-bayram.
6. Anonim (1989). Çeşitli yönleriyle Ankara Resim Sergisi. T.C. Ankara Valiliği Kültür Müdürlüğü.
7. Batur, A. (1998). 1925-1950 döneminde Türkiye mimarlığı. Y. Sey (Ed.), 75. yılda değişen kent ve mimarlık içinde, (ss. 209-234). Tarih Vakfı Yayınları.
8. Berk, N. & Gezer, H. (1973). 50 Yılın Türk resim ve heykeli. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

9. Bilgen, H. & Özcan, G. B. (1989). T.B.M.M: İmar ve şehir planlama mevzuatının Cumhuriyet Dönemi Türk mimarlığına ve şehir planlamasına etkileri. T.B.M.M Kültür Sanat ve Yayınları.
10. Boyar, S. P. (1948). Osmanlı İmparatorluğu ve Türkiye Cumhuriyeti devirlerinde Türk ressamları. Jandarma Basımevi.
11. Büyükişliyen, Z. (1991). Türk resminde Ankaralı sanatçılar. Sanat Yapım Yayıncılık.
12. Can, Y. & Gün, R. (2015). Ana hatlarıyla Türk İslam sanatları ve estetiği. Kayıhan Yayınları.
13. Çapa, M. (2020). Devlet merkezinin inşa sürecinde Ankara Şehreminliği ve Şehreminleri (1924-1930). Atatürk Yolu Dergisi, (67), 75-115. https://doi.org/10.46955/ankuayd.850309
14. Dal, E. (1983). Atatürk döneminde resim ve resim tartışmaları. Sanat Tarihi Yıllığı Dergisi, (12), 5-19.
15. Dere, U. (2020). Cumhuriyet’in ilk yıllarında eski başkentte yeni rejimin ilk sembolü: Sarayburnu Atatürk Heykeli. Atatürk Yolu Dergisi, (67), 117-142. https://doi.org/10.46955/ankuayd.850321
16. Doğan, M. A. (2022). Sanat her yerde sergisi kataloğu. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
17. Elibal, G. (1973). Atatürk ve resim-heykel. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
18. Ergün, D. (2021). Kamusal alanda heykel sanatı ve tarihi kökleri. Socrates Journal of Interdisciplinary Social Studies, (13), 99-110. https://doi.org/10.51293/socrates.130
19. Erken, M. (2017). Harita genel komutanlığı haritacılık müzesi resim koleksiyonu. Harita Genel Komutanlığı Matbaası.
20. Germaner, A. T. (1997a). Heykel. İçinde Eczacıbaşı sanat ansiklopedisi (C. 2, ss. 780-783). YEM Yayınları.
21. Germaner, A. T. (1997b). Cumhuriyet Dönemi: Heykel. İçinde Eczacıbaşı sanat ansiklopedisi (C. 1, ss. 375-376). YEM Yayınları.
22. Giray, K. (1999). İstanbul Resim ve Heykel Müzesi Koleksiyonu’ndan örneklerle: Manzara. Türkiye İş Bankası Sanat Yayınları.
23. Gombrich, E. H. (2015). Sanatın öyküsü. Remzi Kitabevi.
24. Gören, A. K. (1998). 50. Yılında Akbank resim koleksiyonu. Akbank Yayınları.
25. Grabar, O. (2010). İslam sanatının oluşumu. Kanat Kitap.
26. Güngör, S. & Özcan, U. (2022). “Şehir Mimarı” Hermann Jansen’in planlama anlayışı ve başkent Ankara’nın imarı. International Journal of Social and Humanities Sciences (IJSHS), 6(3), 155-172.
27. Huntürk, Ö. (2016). Heykel ve sanat kuramları. Hayalperest Yayınevi. İncedemir, Ş. & Örmecioğlu, H. T. (2022). Erken Cumhuriyet Dönemi başkent tahayyüllerinde mimarlık, teknoloji ve modernleşme: Hülya bu ya… ve Ankara örneği. Ankara Araştırmaları Dergisi, 10(2), 273-293. https://doi.org/10.5505/jas.2022.77699
28. İpşiroğlu, M. (2009). İslâmda resim yasağı ve sonuçları. Yapı Kredi Yayınları.
29. Karadeniz Teknik Üniversitesi Akademik Veri Yönetim Sistemi. (t.y.). Kadir Şişginoğlu-Biyografi. Erişim tarihi: 21 Şubat 2026, https://avesis.ktu.edu.tr/kadirsisginoglu.
30. Kartal, C. B. (2013). Ankara’nın başkent oluş sürecinde dönem basınında Ankara ve İstanbul: “Makarr” ve “Payitaht.”. Ankara Araştırmaları Dergisi, 1(1), 75-88.
31. Kayalıoğlu, S. (2021). Himmet Gümrah’ın ‘Soma İçin’ adlı resminin sanatsal açıdan incelenmesi. Sanat Dergisi, (37), 154-173. http://doi.org/10.47571/ataunigsfd.880813
32. Kozikoğlu, N. (1997). Tapınak. İçinde Eczacıbaşı sanat ansiklopedisi (C. 3, ss. 1735-1739). YEM Yayınları.
33. Kuruyazıcı, H. (1997). Ankara. İçinde Eczacıbaşı sanat ansiklopedisi (C. 1, ss. 104-105). YEM Yayınları.
34. Kuruyazıcı, H. (1998). Cumhuriyet’in İstanbul’daki simgesi: Taksim Cumhuriyet Meydanı. Y. Sey (Ed.), 75. Yılda değişen kent ve mimarlık içinde, (ss. 89-98). Tarih Vakfı Yayınları.
35. Lynch, K. (2017). Kent imgesi. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
36. Osma, K. (2017). Cumhuriyet Dönemi (1923-1946) anıt heykellerinin heykel sanatımızın gelişimine katkısı. Anadolu Sanat Dergisi, (5), 129-138.
37. Öncü Yıldız, A. M. (2017). 20. Yüzyılda Ankara’nın kentsel yapısı ve ulaşım sistemindeki gelişmeler. Ankara Araştırmaları Dergisi, 5(1), 108-122. https://doi.org/10.5505/jas.2017.81994
38. Öndin, N. (2023). Cumhuriyet’in kültür politikası ve sanat. Hayalperest Yayınevi.
39. Özsezgin, K. (1994). Türk plastik sanatçıları ansiklopedik sözlük. Yapı Kredi Yayınları.
40. Pelvanoğlu, B. & Uçar, N. (2010). Hoca ressamlar, ressam hocalar. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
41. Read, H. (2018). Sanat ve toplum. Hayalperest Yayınevi.
42. Sözen, M. (1996). Cumhuriyet Dönemi Türk mimarisi. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
43. Tansuğ, S. (1982). Türk resim ve heykel sanatı. İçinde Anadolu Uygarlıkları: Görsel Anadolu tarihi ansiklopedisi (C. 6, ss. 1066-1147). Görsel Yayınları.
44. Tansuğ, S. (1999). Çağdaş Türk sanatı. Remzi Kitabevi.
45. Tekiner, Ü. A. (2010). Atatürk Heykelleri: Kült, estetik, siyaset. İletişim Yayınları.
46. Tezcan, G. (2006). Surname-i Hümayun’daki temsil mekânın nakkaşın dünyasıyla yansıtılması. T. Yazar (Ed.), Sanatta Anadolu ve Asya ilişkileri (Prof. Dr. Beyhan Karamağralı’ya armağan) içinde, (ss. 457-472). Hacettepe Üniversitesi Yayınları.
47. Tozoğlu, A. E., Kaymaz, E. & Sezen, Ö. S. (2022). Ankara’da millî bayram kutlamaları: Erken Cumhuriyet Dönemi’nde kamusallığın performatif biçimleri. Ankara Araştırmaları Dergisi, 10(2), 203-228. https://doi.org/10.5505/jas.2022.38233
48. Uzunarslan, H. Ş. (2002). Erken Cumhuriyet Dönemi konutlarında mekân ve mobilya [Sanatta Yeterlilik Tezi]. Mimar Sinan Üniversitesi, İstanbul.
49. Vardar, A. (1989). Başkent’in İlk Planları. Planlama TMMOB Şehir Plancıları Odası Yayını, 89/2-3-4,38-50.
50. Yağcı, N. (2019). Ankara Güven Anıtı'nın toplumsal ve fiziksel açıdan çevre ile ilişkisi. Ulakbilge 7(33), 165-183.
51. Yasa Yaman, Z. (2011). “Siyasi/estetik gösterge” olarak kamusal alanda anıt ve heykel. METU JFA 28(1), 69-98. https://doi.org/10.4305/metu.jfa.2011.1.5
52. Yasa Yaman, Z. (2012). İmparatorluk’tan Cumhuriyet’e sanat. Z. Yasa Yaman (Ed.), Ankara Resim ve Heykel Müzesi içinde, (ss. 91-221). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
53. Yates, F. A. (2020). Hafıza sanatı. Metis Yayınları.
54. Yılmaz Yıldırım, D. & Topaloğlu, S. (2022). Tarihi süreç içinde Ankara kentinin değişen rolleri: Ulus Meydanı ve Kızılay Meydanı. Yalvaç Akademi Dergisi 7(1), 100-110.
55. Yüksel, S. (2002). Ankara’da sanata ve eğitime adanan yaşamlar: Anlatı/yaşam öyküsü. Kültür Bakanlığı Yayınları.