Hurufat Defterlerine Göre Perteğrek (Yusufeli) Kazası Vakıfları (1692-1834): Kurumsal Yapı ve Dinî Bürokrasi

Öz

Bu çalışma, 1692-1834 yılları arasında Osmanlı İmparatorluğu’nun serhat bölgelerinden biri olan Perteğrek (Yusufeli) kazasındaki vakıf müesseselerini ve bu müesseselerdeki görevli silsilelerini konu almaktadır. Çalışmanın temel veri setini, Vakıflar Genel Müdürlüğü Vakıf Kayıtlar Arşivi’nde yer alan 17 adet hurufat defterinden süzülen 179 görev (cihet) kaydı oluşturmaktadır. Araştırmada, bölgenin “yurtluk-ocaklık” statüsünün vakıf sistemine yansımaları; kurumsal yapı, görevli profili, ücret politikaları ve atama gerekçeleri ekseninde analiz edilmiştir. Bulgular, Perteğrek’teki vakıf ağının %99 oranında “imam-hatip” birleşmesiyle (iltihak) karakterize olduğunu ve dinî statünün büyük oranda babadan oğula veya akrabaya intikal eden ailevi bir imtiyaza dönüştüğünü göstermektedir. Kurumsal tipoloji açısından Perteğrek; Ardanuç ve Livane örneklerinden farklı olarak müstakil medreselerden ziyade cami odaklı bir eğitim modeline sahiptir. Ayrıca, Livane kazasında görülen kiliseden camiye dönüşüm pratiklerinin Perteğrek’te izine rastlanmaması, kazanın dinî dokusunun yerel bir sosyo-politik uzlaşıyla şekillendiğini kanıtlamaktadır. Sonuç olarak çalışma, yerel bey aileleri ile ulema sülaleleri arasındaki sürekliliği ve merkez-taşra bürokrasisi arasındaki müzakereli ilişkiyi ortaya koyarak literatürdeki akademik boşluğu doldurmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Perteğrek (Yusufeli)
• Hurufat Defterleri
• Vakıf
• Yurtluk-Ocaklık

Waqfs of the Perteğrek (Yusufeli) District According to the Hurufat Registers (1692-1834): Institutional Structure and Religious Bureaucracy

Öz

This study examines the waqf institutions and the administrative successions within these structures in the district of Perteğrek (Yusufeli), a strategic frontier region of the Ottoman Empire, between 1692 and 1834. The primary dataset consists of 179 appointment records extracted from 17 hurufat registers preserved in the Archive of the General Directorate of Foundations. The research analyzes the impact of the region's “yurtluk-ocaklık” status on the waqf system through institutional typology, personnel profiles, wage policies, and appointment justifications. The findings reveal that the waqf network in Perteğrek is characterized by an 99% rate of “imam-hatip” consolidation, where religious positions evolved into familial privileges through hereditary lineages. In terms of institutional structure, Perteğrek differs from the neighboring districts of Ardanuç and Livane by maintaining a mosque-centered education model rather than independent madrasas. Furthermore, the absence of church-to-mosque conversion practices—distinct from the frequent occurrences in the Livane district—indicates that the religious fabric of Perteğrek was shaped by a unique local socio-political consensus. Consequently, this study fills a significant academic gap by uncovering the continuity between local bey families and ulama lineages, as well as the negotiated bureaucratic relationship between the center and the periphery during the 18th and 19th centuries.

Anahtar Kelimeler

• Perteğrek (Yusufeli)
• Hurufat Registers
• Waqf
• Yurtluk-Ocaklık

Kaynakça

1. Aras, C. (2022). Hurufat Kayıtlarına Göre Çıldır Eyaleti: Ahıska, Ardahan ve Çıldır Kazaları Örneğinde [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Ardahan Üniversitesi.
2. Altundağ, Ö. (2021). Tao Bölgesinin Tarihi Coğrafyası (Narman-Tortum-Yusufeli) [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Artvin Çoruh Üniversitesi.
3. Bay, A. (2023). Acara‘da İslamlaşma: Vakıflar Üzerine Toplumsal Bir Okuma Denemesi. Van İlahiyat Dergisi, 11 (18), 78-121.
4. Kaya, A. İ. (2023). Erzurum Ahkâm Defterlerine Göre 18. Yüzyılda Artvin Yöresindeki Yurtluk-Ocaklık Sancaklar ve Sancak Yöneticilerinin Yaşadığı Sorunlar. Mavi Atlas, 11 (Cumhuriyet'in 100. Yılı Özel Sayısı), 33-42.
5. Kazdal, M. (2022). Vezir İshak Paşa’nın Çıldır Beylerbeyliği (1695-1748) [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Atatürk Üniversitesi.
6. Kızılkaya, O. (2013). XIX. Yüzyılın Ortalarında Çıldır Sancağı'nın Sosyo-Ekonomik Durumu. Turkish Studies, 8 (5), 405-423.
7. Kılıç, O. (1999). Yurtluk-Ocaklık ve Hükümet Sancaklar Üzerine Bazı Tespitler. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, (10), 119-137.
8. Kucak, Ö. (2018). Çıldır Sancağı (1830-1877) [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Atatürk Üniversitesi.

9. Orhan, F. (2014). Şavşat'ın Beşeri ve Ekonomik Coğrafyası [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Atatürk Üniversitesi.
10. Pulat, H. (2024). Çıldır Eyaleti (1768-1845) [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Atatürk Üniversitesi.
11. Şafakcı, H. (2019). Hurufat Defterlerine Göre Ardanuç Kazası Vakıfları. N. Yavuz (Ed.), Artvin Tarihi Araştırmaları 1 (200-232) içinde. Kriter Yayınları.
12. Temel, E. (2019). Hurufât Defterleri’ne Göre XVIII.-XIX. Yüzyılda Livane (Artvin) Vakıfları. N. Yavuz (Ed.), Artvin Tarihi Araştırmaları 1 (124-164) içinde. Kriter Yayınları.
13. Temel, E. (2024). Şavşat Vakıfları (XVIII.-XIX. Yüzyıl). M. S. Bilgin (Ed.), Kadim Tarihinden Yakın Tarihe Artvin'de Dini ve Kültürel Hayat (509-544) içinde. Akçağ Yayınları.
14. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi (VGMA), Hurufat Defterleri (HRF.d.): 537, 538, 539, 540, 541, 542, 543, 1075, 1079-1, 1079-2, 1080, 1097, 1098, 1133, 1140, 1143, 1144.