Ders Kitaplarında Avrupamerkezci Söylem: Güney Sudan Ortaöğretim Tarih Ders Kitapları Üzerine Bir Analiz

Öz

Tarih ders kitapları, ulusal kimliğin inşa edildiği başlıca metinler olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu da onları ulusal devletlerin ideolojik aygıtlarından biri kılar. Bilhassa Afrika devletlerinin sömürgecilik sonrası deneyimleri ile değerlendirildiğinde, bu metinler, dekolonizasyon sürecinin de entelektüel boyutunu yansıtmaktadır. Bu önemlidir çünkü James Blaut’un da vurguladığı üzere sömürgeciliğin bir yansıması olan Avrupamerkezciliğe karşı güçlü bir farkındalık oluşturur. Bir noktada dekolonizasyon sürecini yaşamış toplumlarda bu anlatıdan uzaklaşma çabası kendini güçlü bir şekilde gösterir. Ancak Avrupamerkezcilik, kendisini yeniden üretebilen ideolojik bir çerçeveye sahiptir. Bu da tarih ders kitapları gibi farkındalığı yüksek metinlerde, söz konusu epistemolojik kalıpların ne ölçüde varlık gösterdiği gibi önemli bir tartışma alanı oluşturmaktadır. Bu bağlamda 2011 yılında bağımsızlığını kazanan ve bir Afrika devleti olarak dekolonizasyon mirasını taşıtan Güney Sudan’da, tarih ders kitaplarının Avrupamerkezci söylemi ne ölçüde yeniden ürettiği çalışmanın temel problemini oluşturmaktadır. Çalışmada iç savaş sonrası 2018 yılında yayımlanan ortaöğretim tarih ders kitapları incelenmiştir. Bu metinlerde yer alan Avrupamerkezci söylemler tespit edilip analiz edilmiştir. Çalışma, Avrupamerkezciliğin temel söylemleri olan tarihsel zaman, mekân, anlatı, kavramlar, toplumsal modeller ile olay, olgu ve aktörler üzerinden yapılan bir çözümlemedir. Ayrıca ders kitaplarını tamamlayıcı nitelikte olan öğretmen kılavuzları da incelemeye dahil edilerek bulgular desteklenmiştir. İncelenen ders kitapları, içerik düzeyinde sömürgecilik karşıtı olmasına rağmen kimi söylemler üzerinden Avrupamerkezci epistemolojiyi yeniden üretmektedir. Özellikle de Afrika’nın tarihsel deneyiminin, çoğu zaman Avrupa merkezli bir çerçeve içinde konumlandırıldığı görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Avrupamerkezcilik
• Güney Sudan
• Tarih Ders Kitapları
• Afrika Tarihyazımı
• Dekolonizasyon

Eurocentric Discourse in Textbooks: An Analysis of South Sudan Secondary School History Textbooks

Öz

History textbooks emerge as primary texts through which national identity is constructed, thereby functioning as one of the ideological apparatuses of nation-states. Especially when considered in light of the post-colonial experiences of African states, these texts also reflect the intellectual dimension of the decolonization process. This is significant because, as James Blaut emphasizes, it fosters a strong awareness against Eurocentrism as a reflection of colonialism. In societies that have undergone decolonization, efforts to move away from this narrative become particularly pronounced. However, Eurocentrism possesses an ideological framework capable of reproducing itself. This, in turn, creates an important field of discussion regarding the extent to which such epistemological patterns persist in texts with a high level of awareness, such as history textbooks. In this context, the main problem of this study is to examine to what extent history textbooks in South Sudan—which gained independence in 2011 and, as an African state, carries the legacy of decolonization—reproduce Eurocentric discourse. The study analyzes secondary school history textbooks published in 2018 following the civil war. Eurocentric discourses present in these texts are identified and examined. The analysis is conducted through the core dimensions of Eurocentrism, namely historical time, space, narrative, concepts, social models, as well as events, phenomena, and actors. In addition, teachers’ guides accompanying the textbooks are included to support the findings. The findings indicate that although the textbooks adopt an anti-colonial stance at the level of content, they reproduce Eurocentric epistemology through certain discursive patterns. In particular, Africa’s historical experience is often positioned within a Europe-centered framework.

Anahtar Kelimeler

• Eurocentrism
• South Sudan
• History Textbooks
• African Historiography
• Decolonization

Le Discours Eurocentrique dans les Manuels Scolaires : Une Analyse des Manuels d’Histoire de l’Enseignement Secondaire au Soudan du Sud

Öz

Les manuels d’histoire apparaissent comme des textes fondamentaux dans la construction de l’identité nationale. À ce titre, ils constituent l’un des principaux instruments idéologiques des États-nations. En particulier lorsqu’ils sont évalués à la lumière des expériences postcoloniales des États africains, ces textes reflètent également la dimension intellectuelle du processus de décolonisation. Cet aspect est d’autant plus important qu’il contribue, comme l’a souligné James Blaut, à développer une conscience critique face à l’eurocentrisme, considéré comme l’un des héritages du colonialisme. Dans les sociétés ayant connu un processus de décolonisation, une volonté manifeste de s’éloigner de ce type de discours se fait ainsi observer. Toutefois, l’eurocentrisme possède une structure idéologique capable de se reproduire sous différentes formes. Cette situation ouvre un champ de réflexion important quant à la persistance de ces schémas épistémologiques dans des textes à forte portée symbolique et éducative, tels que les manuels scolaires d’histoire. Dans ce contexte, la problématique principale de cette étude consiste à examiner dans quelle mesure les manuels d’histoire au Soudan du Sud — pays ayant accédé à l’indépendance en 2011 et porteur, en tant qu’État africain, de l’héritage de la décolonisation — reproduisent le discours eurocentré. L’étude analyse les manuels d’histoire de l’enseignement secondaire publiés en 2018 après la guerre civile. Les discours eurocentrés présents dans ces textes ont été identifiés puis analysés. L’analyse repose sur les principales dimensions du discours eurocentré, notamment le temps historique, l’espace, le récit, les concepts, les modèles sociaux ainsi que les événements, phénomènes et acteurs historiques. En outre, les guides pédagogiques destinés aux enseignants, qui accompagnent les manuels scolaires, ont également été intégrés à l’analyse afin d’étayer les résultats obtenus. Les manuels étudiés, bien qu’ils adoptent à première vue une position anticoloniale au niveau du contenu, reproduisent néanmoins, à travers certains discours, une épistémologie eurocentrée. Il apparaît en particulier que l’expérience historique de l’Afrique est fréquemment replacée dans un cadre d’interprétation centré sur l’Europe.

Anahtar Kelimeler

• eurocentrisme
• Soudan du Sud
• manuels d'historie
• historiographie africaine
• décolonisation

Kaynakça

1. Ministry of General Education and Instruction. (2018a). South Sudan secondary history 1: Student’s book. Longhorn Publishers.
2. Ministry of General Education and Instruction. (2018b). South Sudan secondary history 1: Teacher’s guide. Longhorn Publishers.
3. Ministry of General Education and Instruction. (2018c). South Sudan secondary history 2: Student’s book. Longhorn Publishers.
4. Ministry of General Education and Instruction. (2018d). South Sudan secondary history 2: Teacher’s guide. Longhorn Publishers.
5. Ministry of General Education and Instruction. (2018e). South Sudan secondary history 3: Student’s book. Longhorn Publishers.
6. Ministry of General Education and Instruction. (2018f). South Sudan secondary history 3: Teacher’s guide. Longhorn Publishers.
7. Ministry of General Education and Instruction. (2018g). South Sudan secondary history 4: Student’s book. Longhorn Publishers.
8. Ministry of General Education and Instruction. (2018h). South Sudan secondary history 4: Teacher’s guide. Longhorn Publishers.

9. African Union Commission. (2018). Human resources, science and technology (HRST) annual report 2018. African Union.
10. Ajaegbo, D. I. (1990). African historiographical traditions from the earliest times to the Second World War: An analytical survey. Transafrican Journal of History, 19, 139–151.
11. Allman, J. (2013). Between the present and history: African nationalism and decolonization. In J. Parker & R. Reid (Eds.), The Oxford handbook of modern African history (ss. 224–240). Oxford University Press.
12. Allen, J. P. (2014). Middle Egyptian: An introduction to the language and culture of hieroglyphs. Cambridge University Press.
13. Amin, S. (2021). Avrupamerkezcilik (M. Sert, Çev.). Yordam Yayınları.
14. Austen, R. A. (2010). Trans-Saharan Africa in World History. Oxford University Press.
15. Arens, W. (1979). The man-eating myth: Anthropology and anthropophagy. Oxford University Press.
16. Aydoğan, İ., & Fidan, M. S. (2022). Afrika’da sömürgecilik ve eğitim (Cilt 3). Hece Yayınları.
17. Baran, M. A. (2021). Güney Sudan Cumhuriyeti’nde iç savaşın eğitime etkileri. Uluslararası Liderlik Çalışmaları Dergisi: Kuram ve Uygulama, 4(1), 51–61.
18. Bentrovato, D., & Skårås, M. (2023). Ruptured imaginings amid emerging nationhood: The unsettled narrative of “unity in resistance” in South Sudanese history textbooks. Nations and Nationalism, 29(3), 1041–1056. https://doi.org/10.1111/nana.12951
19. Bentrovato, D., & Wassermann, J. (Eds.). (2021). Teaching African history in schools: Experiences and perspectives from Africa and beyond. Brill | Sense.
20. Blaut, J. M. (2015). Sömürgeciliğin dünya modeli: Coğrafi yayılmacılık ve Avrupa-merkezci tarih (S. Behçet, Çev.). Dergâh Yayınları.
21. Breisach, E. (2022). Tarihyazımı (H. Kocaoluk, Çev.). Yapı Kredi Yayınları.
22. Brantlinger, P. (1985). Victorians and Africans: The genealogy of the myth of the Dark Continent. Critical Inquiry, 12(1), 166–203. https://doi.org/10.1086/448326
23. Brizuela-Garcia, E. (2002). Decolonising African history: Crises and transitions in African historiography (1950–1990) [Doktora tezi, SOAS University of London]. https://doi.org/10.25501/SOAS.00033682
24. Chakrabarty, D. (2021). Avrupa’yı taşralaştırmak: Postkolonyal düşünce ve tarihsel farklılık (İ. Cörüt, Çev.). Dergâh Yayınları.
25. Çelik, Z. (Ed.). (2026). Tarih, imge ve müfredat: Doğu Afrika ülkeleri ders kitaplarında Osmanlı, Türk ve Türkiye imgesi. Afrika Vakfı Yayınları.
26. Çelik, Z. (2025, 25–29 Haziran). History education in Ethiopia, Somalia, and South Sudan: Identity, colonialism, and Afrocentric perspectives [Özet bildiri]. ECAS 2025: African, Afropean, Afropolitan, Prag, Çek Cumhuriyeti.
27. Çelik, Z., & Köse, M. (2024, 4–7 Aralık). Colonial legacies and national narratives: Analyzing the representation of colonialism in the textbooks of Somalia, South Sudan, and Ethiopia [Özet bildiri]. SOAS GLOCAL AFALA 2024, Pretoria, Güney Afrika.
28. Davies, N. (1996). Europe: A history. Oxford University Press.
29. de Waal, A. (2014). When kleptocracy becomes insolvent: Brute causes of the civil war in South Sudan. African Affairs, 113(452), 347–369. https://doi.org/10.1093/afraf/adu028
30. Durgun, F. (2013). Rönesans’tan 19. yüzyıla Avrupa tarihyazımında ilerleme fikri, dönemselleştirme ve Orta Çağ Avrupa tarihi algısı. İnsan ve Toplum, 3(6), 283–304. http://dx.doi.org/10.12658/human.society.3.6.M0083
31. Eid, O. M. (1985). Khalwa as an Islamic educational institution in the Sudan [Doctoral dissertation, University of Edinburgh].
32. Fabian, J. (1999). Zaman ve öteki (S. Budak, Çev.). Bilim ve Sanat Yayınları.
33. Falola, T. (2022). Decolonizing African studies: Knowledge production, agency, and voice. University of Rochester Press.
34. Falola, T. (2024). Decolonizing African history. Basler Afrika Bibliographien.
35. Gençoğlu, H. (2024). African historiography: Reflections on rewriting the continent’s past. ChronAfrica 1(1), 1-10. https://doi.org/10.62841/chronafrica.2024.195
36. Goody, J. (1963). Feudalism in Africa? The Journal of African History, 4(1), 1–18. https://doi.org/10.1017/S0021853700003674
37. Goody, J. (2018). Technology, tradition and the state in Africa (Reprint of 1971 ed.). Routledge.
38. Goody, J. (2019). Tarih hırsızlığı (G. Çağalı Güven, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
39. Harley, J. B. (1988). Maps, knowledge, and power. In D. Cosgrove & S. Daniels (Eds.), The iconography of landscape (ss. 277–312). Cambridge University Press.
40. Hegel, G. W. F. (2010). Tarihin felsefesi (A. Yardımlı, Çev.). İdea Yayınları.
41. Hobsbawm, E. (1999). Tarih üzerine (O. Akınhay, Çev.). Bilim ve Sanat Yayınları.
42. Hodgson, M. G. S. (2018). Dünya tarihini yeniden düşünmek (A. Kanlıdere & A. Aydoğan, Çev.). Vadi Yayınları.
43. Holcombe, C. (2019). Doğu Asya tarihi: Çin, Japonya, Kore (M. M. Özeren, Çev.). Dergâh Yayınları.
44. Johnson, D. H. (2012, July 23–25). A new history for a new nation: The search for South Sudan’s usable past [Conference presentation]. 9th International South Sudan and Sudan Studies Conference, Bonn, Germany. https://riftvalley.net/wp-content/uploads/2018/06/RVI-A-New-History-for-a-New-Nation.pdf
45. Kindersley, N. (2017). New histories of new nations: South Sudan and Sudanese history. Journal of Colonialism and Colonial History, 18(3). https://doi.org/10.1353/cch.2017.0044
46. Kipling, R. (1899, February). The White Man's Burden. McClure's Magazine, 12(4), 290–291.https://archive.org/details/sim_new-mcclures-magazine_1899-02_12_4/page/n3/mode/2up
47. Kurğan, E. (2025). Kolonyalizmden postkolonyalizme: Orta Doğu, göç ve küresel düzenin yeni hali. In S. İ. Ersoy, M. F. Aysan, & E. Kurğan (Eds.), Küresel göç ve Türkiye. (59-70). Marmara Üniversitesi Yayınları.
48. Lewis, M. W., & Wigen, K. (1997). The myth of continents: A critique of metageography. University of California Press.
49. Maza, S. (2022). Tarihi düşünmek: Geçmişin değişen eşkali (Ç. Sümer, Çev.). Fol Yayınları.
50. Mayai, A. T. (2022). War and schooling in South Sudan, 2013–2016. Journal on Education in Emergencies, 8(1), 14–49. https://doi.org/10.33682/q16e-7ckp
51. Mignolo, W. D. (2011). The darker side of Western modernity: Global futures, decolonial options. Duke University Press.
52. Mignolo, W. D. (2023). Yerel tarihler küresel tasarımlar: Sömürgecilik, madun bilgiler ve sınırda düşünmek (E. C. Ercan, Çev.). İnsan Yayınları.
53. Mora, N. (2008). Kendi-öteki iletişimi ve etnomerkezcilik. Selçuk İletişim, 5(2), 206–218. https://doi.org/10.18094/si.53594
54. Nassir, İ. (2019). Afrika devletlerinde ulusal entegrasyon sorunu: Güney Sudan örneği (Tez No. 537300) [Yüksek lisans tezi, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
55. Nisbet, R. (2023). İlerleme fikrinin tarihi (A. Bölükbaşı, Çev.). Ketebe Yayınları.
56. Özdağ, A. (2024). The southern separatist movement and the civil war years in Sudan, 1955–1972. Journal of Universal History Studies, 7(2), 189–207. https://doi.org/10.38000/juhis.1520969
57. Pala, E. (2026). Sudan–Güney Sudan çatışması: Tarihsel, yapısal ve uluslararası boyutlarıyla bir analiz. Africania, 6(1), 77–91. https://doi.org/10.58851/africania.1763402
58. Radon, J., & Logan, S. (2014). South Sudan: Governance arrangements, war, and peace. Journal of International Affairs, 68(1), 149–167. https://www.jstor.org/stable/24461710
59. Rodney, W. (2015). Avrupa Afrika’yı nasıl geri bıraktı (H. Osmanağaoğlu, Çev.). Dipnot Yayınları.
60. Rushohora, N. (2021). The challenges of teaching the Majimaji War in contemporary Tanzania. In D. Bentrovato & J. Wassermann (Eds.), Teaching African history in schools: Experiences and perspectives from Africa and beyond (ss. 107–123). Brill.
61. Said, E. W. (2013). Şarkiyatçılık: Batı’nın Şark anlayışları (B. Ülner, Çev.). Metis Yayınları.
62. Skinner, D. E. (1976). Islam and education in the colony and hinterland of Sierra Leone, 1750-1914. Canadian Journal of African Studies, 10 (03), 499-520. https://doi.org/10.1080/00083968.1976.10803768
63. Skårås, M., & Bentrovato, D. (2025). Why certain narratives do not belong in the classroom: Difficult and dangerous history in South Sudan. Journal of Peace Education, 22(3), 333–351. https://doi.org/10.1080/17400201.2025.2562830
64. Skårås, M., & Breidlid, A. (2016). Teaching the violent past in secondary schools in newly independent South Sudan. Education as Change, 20(3), 98–118. https://doi.org/10.17159/1947-9417/2016/1312
65. Şimşek, A. (2013). Türkiye’de tarih ders kitaplarında Avrupamerkezcilik. İnsan ve Toplum Dergisi, 3(6), 193–222.
66. Tibebu, T. (2011). Hegel and the Third World: The making of Eurocentrism in world history. Syracuse University Press.
67. Trouillot, M.-R. (2015). Geçmişi susturmak: Tarihin üretilmesi ve iktidar (S. O. Zeybek, Çev.). İthaki Yayınları.
68. VanSledright, B. (2008). Narratives of nation-state, historical knowledge, and school history education. Review of Research in Education, 32, 109–146. https://doi.org/10.3102/0091732X07311065
69. Vansina, J. (2021). Tarih türü olarak sözlü gelenek (E. Teğin, Çev.). Tün Kitap.
70. Wolf, E. R. (2023). Avrupa ve tarihsiz halklar (H. Çalışkan, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
71. Zeleza, P. T. (1997). Manufacturing African studies and crises. CODESRIA.
72. Zewde, B. (2000). African historiography: Past, present and future. Afrika Zamani, (7-8), 33–40.