Hikâyeler Yoluyla Çocuk Hakları Eğitimi: Ebeveyn ve Çocuklara Yönelik Karma Yöntemli Bir Araştırma

Öz

Çocuk hakları çocukların savunmasız ve gelişmekte olan bireyler olmaları nedeniyle özel bir öneme sahiptir. Çocuk haklarına yönelik düzenlemeler, 1924 tarihli Çocuk Hakları Bildirgesi’ne kadar uzanmaktadır. 20 Kasım 1989’da kabul edilen Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi, bu konuda önemli bir dönüm noktasıdır. Ancak, TÜİK verileri, çocukların önemli bir kısmının bu haklardan haberdar olmadığını göstermektedir. Çocukların ve yetişkinlerin çocuk haklarını öğrenmesi büyük önem taşımaktadır ve bu noktada ebeveynlere önemli bir rol düşmektedir. Hikayeler, bu bilinçlenme sürecinde etkili bir araç olabilir. Bu çerçevede, ebeveynlerin çocuklarına “çocuk hakları” temalı hikayeler okumasının ebeveynler ve çocuklar üzerinde ne tür bir farkındalık oluşturacağını ortaya koymayı amaçlayan bir araştırma tasarlanmıştır. Araştırmacılar tarafından çocuk hakları temalı hikayeler yazılmış ve kitap haline getirilmiştir. Karma yöntem desenlerinden biri olan müdahale deseni kullanılan araştırmada, öncelikle deney ve kontrol grubu ebeveynlerine Çocuk Hakları Tutum Ölçeği uygulanmıştır, ardından deney grubundaki ebeveynlerden hikayeleri çocuklarına 45 gün boyunca okumaları istenmiştir. Sürecin sonunda her iki gruba da son test uygulanmış, daha sonra gönüllü 12 ebeveyn ile yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Ölçeklerden elde edilen nicel veriler, SPSS 25.0 yazılımı ile karma varyans analizi (ANOVA) kullanılarak analiz edilmiştir. Yarı yapılandırılmış görüşmelerden elde edilen veriler ise MAXQDA aracılığıyla analiz edilerek tema, alt tema ve kodlara ulaşılmıştır. Yapılan analizler sonucunda deney grubu son testlerde anlamlı değişimler gözlemlenmiştir. Araştırma bulguları, hikaye okuma sürecinin hem ebeveynler hem de çocuklar için olumlu etkiler sağladığını ortaya koymuştur. Hikayeler, ebeveynlerin farkındalığını artırarak davranışlara yansıyan bir bilinçlenme süreci başlatmakta; ebeveyn görüşlerine göre çocukların ise haklarını öğrenerek toplumsal sorumluluk bilinci geliştirmelerine katkı sağladığı görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Çocuk Hakları
• Ebeveyn Eğitimi
• Hikaye Okuma

Destekleyen Kurum

Bu araştırma, 2025 yılında “Haklarımızın Hikayeleri Ebeveynler ve Çocuklar için Bir Öğrenme Macerası” ismi ile TÜBİTAK 2204-A Lise Öğrencileri Araştırma Projeleri Yarışması kapsamında gerçekleştirilmiş olup; yapılan değerlendirmeler sonucunda Türkiye teşvik ödülüne layık görülmüş ve Final Sergisi'nde sergilenmiştir.

Etik Beyan

Makale aynı anda değerlendirmek üzere başka bir dergiye gönderilmemiştir. Yazarlar arasında herhangi bir potansiyel çıkar çatışması bulunmamaktadır. Çalışmaya katılan tüm bireylerden bilgilendirilmiş onam ve veli onamı alınmıştır.

Teşekkür

Çalışmamıza katkı sunan tüm katılımcılara ve desteklerini esirgemeyen herkese teşekkürlerimizi sunarız.

Children’s Rights Education Through Stories: A Mixed-Methods Study Targeting Parents and Children

Öz

Children’s rights are of particular importance because children are vulnerable and developing individuals. Regulations concerning children’s rights date back to the 1924 Declaration of the Rights of the Child. The United Nations Convention on the Rights of the Child, adopted on 20 November 1989, marks a significant turning point in this regard. However, data from the Turkish Statistical Institute (TÜİK) indicates that a significant proportion of children are unaware of these rights. It is of great importance for both children and adults to learn about children’s rights, and parents have a key role to play in this regard. Stories can be an effective tool in this awareness-raising process. Within this framework, a study was designed to investigate what kind of awareness reading ‘children’s rights’-themed stories to their children would create among parents and children. Researchers wrote children’s rights-themed stories and compiled them into a book. In this study, which employed an intervention design—one of the mixed-methods designs—the Child Rights Attitude Scale was first administered to parents in both the experimental and control groups. Subsequently, parents in the experimental group were asked to read the stories to their children for 45 days. At the end of the process, a post-test was administered to both groups, followed by semi-structured interviews with 12 volunteer parents. The quantitative data obtained from the scales were analysed using mixed-effects analysis of variance (ANOVA) with SPSS 25.0 software. The data obtained from the semi-structured interviews were analysed using MAXQDA to identify themes, sub-themes and codes. The analyses revealed significant changes in the post-tests for the experimental group. The research findings revealed that the story-reading process had positive effects for both parents and children. Stories were found to initiate a process of awareness that is reflected in behaviour by increasing parents’ awareness; according to parents’ views, it was observed that this contributed to children developing a sense of social responsibility by learning about their rights.

Anahtar Kelimeler

• Children’s Rights
• Parent Education
• Story Reading

Destekleyen Kurum

This research was conducted in 2025 under the title “Stories of Our Rights: A Learning Adventure for Parents and Children” within the scope of the TÜBİTAK 2204-A High School Students Research Projects Competition. As a result of the evaluations, the project was awarded the Encouragement Award for Türkiye and was exhibited at the Final Exhibition.

Etik Beyan

The manuscript has not been submitted to any other journal for simultaneous consideration. The authors declare that there are no potential conflicts of interest associated with this research. Informed consent and parental consent were obtained from all individuals participating in the study.

Teşekkür

We would like to thank all participants for their contributions to our study and everyone who has offered their support.

Kaynakça

1. Akyüz, E. (2000). Ulusal ve uluslararası hukukta çocuğun haklarının ve güvenliğinin korunması. Milli Eğitim Basımevi.
2. Akyüz, E. (2024). Çocuk hukuku. Pegem Akademi.
3. Ayhan, M. ve Tuğluk, M. N. (2024). Çocuk hakları programının ebeveynlerin çocuk hakları tutumuna olan etkisi. The Journal of Academic Social Science, (115), 365-384.
4. Baki, A. ve Gökçek, T. (2012). Karma yöntem araştırmalarına genel bir bakış. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 11(42), 1-21.
5. Baş, N. (2011). Hikâye temelli eğitim programının 60-72 aylık çocukların sorumluluk ve iş birliği becerilerinin gelişmesine etkisinin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi.
6. Büyüköztürk, Ş. (2005). Sosyal bilimler için veri analizi. Pegem Akademi Yayıncılık.
7. Büyüköztürk, Ş., Kılıç Çakmak, E., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş. ve Demirel, F. (2021). Eğitimde bilimsel araştırma yöntemleri (30. baskı). Pegem Akademi Yayıncılık.
8. Cesuroğlu, J., Menteşoğulları, E. ve Yıldız, M. (2023). Çocuk Hukuku ve Çocuk Haklarının Önemi Üzerine. International Journal of Social Science, 7(29).

9. Creswell, J. W. (2021). Karma yöntem araştırmalarına giriş. Pegem Akademi Yayıncılık.
10. Çağın, S. (2007). Hikâye ve Tahkiyeli Eserleri Oluşturan Unsurlar. Göksu Kitabevi.
11. Çeçen, A. (2020). İnsan hakları. Astana Yayınları.
12. Çüçen, A. K. (2011). İnsan hakları düşüncesinin gelişimi. Sentez Yayıncılık.
13. Dinç, B. (2015). Okulöncesi eğitim kurumuna devam eden çocukların ebeveynlerinin çocuk hakları eğitimi konusundaki görüşleri. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi -Journal of Qualitati ve Research in Education, 3(1), 7-25.
14. Dirican, R. (2018). Tarihi süreçte çocukluk ve çocuk hakları. Çocuk ve Gelişim Dergisi, 2(2), 51-62.
15. Erbay, E. (2021). Çocuk hakları (Vol. 6). Yeni İnsan Yayınevi.
16. Flowers, N. (2010). Pusulacık çocuklar için insan hakları eğitimi kılavuzu (Çev: Çulhaoğlu M.) İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
17. Gökalp, N. (2023). İnsan hakları felsefesi. Nobel Akademik yayıncılık. https://data.tuik.gov.tr/bulten/index?p=turkiye-cocuk-arastirmasi-2022-49744 (Erişim 03 Ekim 2024).
18. Kulaksızoğlu, A. (2003). Çocuk psikolojisi ve gelişimi. İçinde A. Kulaksızoğlu (Ed.), Farklı gelişen çocuklar (s. 9-56). Epsilon Yayıncılık.
19. MEB. (2024). İnsan hakları, vatandaşlık ve demokrasi dersi öğretim programı (4. sınıf). https://tymm.meb.gov.tr/upload/program/2024programvat4Onayli.pdf (Erişim 06 Ekim 2024).
20. MEB. (2024). Sosyal bilgiler dersi öğretim programı (4, 5, 6, 7. sınıf). https://tymm.meb.gov.tr/upload/program/2024programsos4567Onayli.pdf(Erişim 06 Ekim 2024).
21. Öztürk, D. (2016). Hukukta çocuk kavramı. İçinde Z. Merey (Ed.), Çocuk hakları (3. baskı, ss. 18-42). Pegem Akademi.
22. Patton, M. Q. (2018). Nitel araştırma ve değerlendirme yöntemleri. M. Bütün ve S. B. Demir (Eds.), (3. baskı). Pegem Akademi Yayıncılık.
23. Şirin, M. R. (2011). Çocuk hakları ve medya üzerine bir ön bakış. İçinde M. R. Şirin (Ed.), Çocuk hakları ve medya el kitabı (s. 11-18). Çocuk Vakfı Yayınları.
24. TÜİK, (2023). Türkiye Çocuk Araştırması, 2022.
25. UNICEF (1989). Çocuk Haklarına Dair Sözleşme.
26. Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12. Baskı). Seçkin Yayıncılık.
27. Yıldız, E. (2009). Hikâye etkinliklerinin okul öncesi çocukların Dünyanın şekli ve gece gündüz kavramlarını anlayışlarına etkisi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Bahçeşehir Üniversitesi.
28. Yurtsever, M. (2009). Ebeveyn çocuk hakları tutum ölçeğinin geliştirilmesi ve anne babaların çocuk haklarına yönelik tutumlarının farklı değişkenler açısından incelenmesi [Yayımlanmamış doktora tezi]. Marmara Üniversitesi.