INSTITUTIONAL SHIFTS IN THE MAMLUK STATE: THE CASE OF THE NİYĀBAT ALSALTANA AND THE ATĀBAK AL-'ASĀKİR

Öz

Orta Çağ'da Sultanlar, devletin varlığını sürdürebilmek için devlet kurumlarını ayakta tutmakla yükümlüydüler. Bu nedenle belirli bir askerî zümrenin desteğini sağlamak zorundaydılar. Memlûk Devleti Sultanları, iktidara gelmelerini ve güç kazanmalarını, kendilerine sadakat gösteren adamlarına ve bağlılık sergileyen memlûk topluluklarına borçluydu. Bu durumda Sultan, kendisini tahta taşıyan emirlere karşı üstünlük sağlardı. Devletin kurumları, iktidar ve hiyerarşik yapıyı ortaya koyar, bu kurumlar boş kalamaz, aksi halde toplumsal düzen tehdit altında olur. Makam sahibi, makamın ayrıcalıklarından faydalanmaya başlarsa, devlet için tehlikeli durumlar ortaya çıkar. Sultanlar zayıflık gösterdiğinde, nâibü’s-saltana ve atabekü’l-asâkir gibi üst düzey görevliler devleti yönetmeye başlar. Bu kişiler, fırsatları kendi lehlerine çevirerek sultanı kontrol altına alır. Niyâbetü’s-saltana ve atabekü’l-asâkirlik, Memlûklerde siyasi iktidarın dinamiğini oluşturan iki kilit kurumdur. Bu kurumların siyasi iktidar üzerindeki etkileri zamanla değişmiştir. Nâibü’s-saltanalar ve atabekü’l-asâkirler görev ve yetki bakımından ikinci sultan gibiydiler. Ancak her iki kurumun başındaki emir, sultanlık üzerinde aynı etkiye sahipti. Güçlü emirlerin atabekü’l-asâkir unvanını alması, niyâbetü’s-saltananın etkisini azalttı. Yine de bu iki kurum, devletin kuruluşundan yıkılışına kadar, diğer devlet kurumlarından daha fazla etkili olmuş ve varlıklarını sürdürmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Memlûk Devleti
• Niyâbetü’s-saltana
• Atabekü’l Asâkir
• İbn Haldun.
• Mısır

INSTITUTIONAL SHIFTS IN THE MAMLUK STATE: THE CASE OF THE NİYĀBAT ALSALTANA AND THE ATĀBAK AL-'ASĀKİR

Öz

In the Middle Ages, Sultans were obliged to maintain state institutions to ensure the continuity of the state. For this reason, they often needed the support of a specific military group. The Sultans of the Mamluk State owed their rise to power to loyalty of their retainers and the allegiance of Mamluk communities. In this context, the Sultan, by virtue of his position, held superiority over the amîrs who elevated him to the throne. The institutions of the state reveal the power and hierarchical structure within the state, these offices cannot remain vacant as it endangers social order. If office holders exploit their privileges, it posed a threat to the state. When Sultans displayed weaknesses, high-ranking officials such as the nāʾib al-salṭana (viceroy) and the atābak al-ʿasākir (commander-in-chief) would begin to govern the state. These officials leveraged their positions to dominate the Sultan. The offices of niyābat al-salṭana and atabaq al-asâkir were the two pivotal institutions forming the political power dynamic in the Mamluks. The impact of these institutions on political power evolved over time. The nāʾibs and atābaks were akin to second sultans in terms of duties and authority. However, the emir occupying either position held comparable authority over the sultanate. The fact that powerful emirs often held the title atābak al-ʿasākir gradually diminished the influence of the niyābat al-salṭana. Nevertheless, these two institutions remained more influential than other administrative bodies from the foundation to the fall of the Mamluk state.

Anahtar Kelimeler

• Mamluk State
• Regency
• Atabaq al-Asâkir
• İbn Khaldun.
• Egypt

Kaynakça

1. Aksarayî, K.M. (2000). Müsâmeretü’l-Ahbâr. Çev.: M. Öztürk. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
2. Alptekin, C. (1991). Atabeg, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 4: 38-40. İstanbul: TDV Yayınları. https://islamansiklopedisi.org.tr/atabeg. Erişim Tarihi: 23.04.2025.
3. Atik, K. (2018). Türklerdeki Atabeylik Sisteminin Karşılaştırmalı Tarih Açısından Değerlendirilmesi. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 78(26), 128-134, 10.16992/ASOS.14105
4. Ayalon, D. (2015). Memlûk Ordusunun Yapısı Üzerine Araştırmalar I-II-III. Çev.: A. M. Ağır. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
5. Balandier, G. (2016). Siyasal antropoloji. Çev.: D. Çetinkasap, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
6. el-Kalkaşendî. A.A. (1914-1917). Subhu’l a’şâ fî sınâ’ati’l inşâ. C. III-IV-XI, Kahire: Dârü’l-Kutubi'l-Hadîviyye.
7. el-Makrîzî, T.A.A. (1997). Kitâbü’s-Sülûk li-ma’rifeti düveli’l-mülûk. C. I-VII, Tah.: M. A. Ata, Beyrut.
8. el-Makrîzî, T.A.A. (2007). Kitâbü İgâseti’l-ümme bi keşfi’l gumme. Tah.: K. H. Ferhan, Kahire.

9. el-Ömerî, F. (1971). Mesâlikü’l ebsâr fî memâlik emsâr. C. XXV, Tah.: K. S. el-Cubûrî, Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
10. el-Ömerî, F. (1988). et-Ta’rîf bi’l mustalahi’ş-şerîf. Tah.: M. H. Şemseddin, Lübnan: Dârü'l-Kütübi'l-İlmiyye.
11. Hassan, Ü. (2010). İbn Haldun Metodu ve Siyaset Teorisi. Ankara: Doğubatı.
12. Holt, P. M. (1988). Memlûk Sultanlığında Devlet Yapısı. Çev.: S. Kortantamer, Belleten, 202(54), 227-246.
13. Humphreys, R. S. (2016). İslam Tarihi Metodolojisi. Çev.: M. Bedir & F. Aydın, İstanbul: Litera Yayıncılık.
14. İbn Haldun. (2011). Mukaddime I. Haz.: S. Uludağ, İstanbul: Dergâh Yayınları.
15. İbn Şahin ez-Zâhirî, G.H. (1894). Zübdetü keşfi’l-Memâlik ve beyânî’t-turuk ve’l-mesâlik. Neş.: B. Ravis, Paris.
16. İbn Tagriberdî. (2013). en-Nücûmu’z-Zâhire. Çev.: A. Batur, İstanbul: Selenge.
17. İbn Tağrıberdî, M.C.Y. (1984-2003). el-Menhelü’s Sâfî ve’l-müstevfî ba’de’l Vâfî. C. I-III-IV-X, Neş.: M. M. Emin-N. M. Abdülaziz, Kahire.
18. İbn Tağrıberdî, M.C.Y. (1990). Havâdisü’d-dühûr fî Meda’l Eyyâm ve’ş Şühûr. C. II, Tah.: M. K. İzzeddin, Beyrut.
19. Kopraman, K. Y. (1992). “Memlûkler”, Doğuştan Günümüze Büyük İslam Tarihi, C. 6, İstanbul: Çağ Yayınları.
20. Kopraman, K. Y. (2005). Prof. Dr. Kazım Yaşar Kopraman Makaleler. Haz.: E. S. Yalçın & A. Çetin, Ankara: Berikan.
21. Kucur, S. S. (2006). “Nâib-i Saltanat”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 32:313-314. İstanbul: TDV Yayınları. https://islamansiklopedisi.org.tr/naib-i-saltanat. Erişim Tarihi: 23.04.2024.
22. Takkuş, M. S. (2015). Tarihü’l Memalik fi Mısr ve Biladiş Şam. Beyrut: Darü’n-Nefais.
23. Uzunçarşılı, İ. H. (1988). Osmanlı Devleti Teşkilâtına Medhal. Ankara: Türk Tarih Kurumu.