IS THERE ACCESSIBILITY IN TÜRKİYE? LEARNING FROM THE EXPERIENCES OF VISUALLY IMPAIRED INDIVIDUALS

Öz

This study aims to identify the views and experiences of visually impaired individuals regarding accessibility in Türkiye. This study was conducted using a qualitative research approach with a phenomenological design, and semi-structured interviews were carried out with 22 visually impaired individuals who advocate for accessibility either within civil society organizations or individually. The data were collected through a semi-structured interview form and a sociodemographic information form prepared by the researchers. The findings reveal that visually impaired individuals associate accessibility with the concepts of equality, independence, and freedom. It was also found that accessibility in Türkiye is often perceived as limited to simple architectural solutions such as tactile paving and ramps. Moreover, although the legislation on accessibility is sufficient, significant shortcomings were identified in its implementation. Finally, it was concluded that the greatest difficulties faced by organizations advocating for accessibility are financial constraints and the activities of associations that exploit disability. Based on the findings, it is recommended that educational and awareness-raising programs be implemented to increase public awareness of accessibility, that persons with disabilities be actively involved in the planning processes of accessibility practices, and that the shortcomings in the implementation of legislation be thoroughly analyzed in order to develop a solution-oriented roadmap.

Anahtar Kelimeler

• Accessibility
• Visually Impaired Individuals
• Public Awareness.

TÜRKİYE’DE ERİŞİLEBİLİRLİK VAR MI YOK MU? GÖRME ENGELLİ BİREYLERİN DENEYİMLERİNDEN ÖĞRENMEK

Öz

Bu araştırmada, görme engelli bireylerin Türkiye’de erişilebilirliğe dair görüş ve deneyimlerini belirlemek amaçlanmıştır. Nitel araştırma yöntemi ve fenomenolojik desen kullanılarak yürütülen çalışmada, sivil toplum çatısı altında veya bireysel olarak erişilebilirlik mücadelesi veren 22 görme engelli bireyle yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Veriler, araştırmacılar tarafından hazırlanan yarı yapılandırılmış görüşme formu ve sosyodemografik bilgi formu aracılığıyla toplanmıştır. Araştırma bulguları, görme engelli bireylerin erişilebilirliği eşitlik, bağımsızlık ve özgürlük kavramlarıyla ilişkilendirdiklerini ortaya koymuştur. Türkiye’de erişilebilirliğin yalnızca sarı çizgiler ve rampalar gibi basit mimari çözümlerden ibaret olarak görüldüğü de tespit edilmiştir. Ayrıca, erişilebilirlikle ilgili mevzuat yeterli olmasına rağmen uygulamada ciddi aksaklıklar yaşandığı belirlenmiştir. Son olarak, erişilebilirlik mücadelesi yürüten derneklerin yaşadıkları en büyük zorlukların maddi kısıtlılıklar ve engelliliği istismar eden derneklerin faaliyetleri olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Elde edilen bulgular doğrultusunda, erişilebilirliğe dair toplumsal farkındalığın artırılması için eğitim ve bilinçlendirme programlarının hayata geçirilmesi, erişilebilirlik uygulamalarının planlanma sürecine engelli bireylerin aktif katılımının sağlanması ve mevzuatın uygulanmasında yaşanan aksaklıkların detaylı bir şekilde analiz edilerek çözüm odaklı bir yol haritası oluşturulması önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Erişilebilirlik
• Görme Engelli Bireyler
• Toplumsal Farkındalık.

Kaynakça

1. Abay, E. ve Erdönmez, E. (2021). Kent ile kıyı arasında kamusal mekân kalitesinin Frankfurt-Main örneği üzerinden incelenmesi. Kent Akademisi | Kent Kültürü ve Yönetimi Dergisi, 14(4), 1117-1136. https://doi.org/10.35674/kent.1024027
2. Akaydın, B. (2020). Topluma hizmet çalışmalarında benliğin kıskacından bizliğe doğru erişilebilirlik. Uluslararası Hukuk ve Sosyal Bilim Araştırmaları Dergisi, 2(2), 135-146.
3. Amundson, R. (2019). Disability, ideology, and quality of life: a bias in biomedical ethics. Quality of life and human difference içinde (ss. 101-124). Cambridge University Press.
4. Andrade, C. (2021). The inconvenient truth about convenience and purposive samples. Indian Journal of Psychological Medicine, 43(1), 86-88. https://doi.org/10.1177/0253717620977000
5. Aspers, P. ve Corte, U. (2019). What is qualitative in qualitative research? Qualitative Sociology, 42(2), 139-160. https://doi.org/10.1007/s11133-019-9413-7
6. Bekci, B. ve Sipahi, M. (2023). Yaya bölgeleri erişebilirliğinin kullanıcı ve peyzaj karakteri açısından irdelenmesi. Journal of the Faculty of Engineering and Architecture of Gazi University, 38(4), 2155-2165. https://doi.org/10.17341/gazimmfd.812513
7. Broderick, A. (2020). Of rights and obligations: the birth of accessibility. The International Journal of Human Rights, 24(4), 393-413. https://doi.org/10.1080/13642987.2019.1634556
8. Cevher, N. (2024). Türkiye'deki müze web sitelerinin değerlendirilmesi: Kültür ve Turizm Bakanlığı örneği. Bilgi Yönetimi Dergisi, 7(1), 110-122. https://doi.org/10.33721/by.1438074

9. Charlton, J. I. (2000). Nothing about us without us: Disability oppression and empowerment. University of California Press.
10. Çetin, K. (2022). Görme engelli bireyler ve turizm faaliyetlerinde erişilebilir düzenlemeler. International Journal of Contemporary Tourism Research, 6(1), 69-87. http://doi.org/10.30625/ijctr.1087206
11. Dewsbury, G., Clarke, K., Randall, D., Rouncefield, M. ve Sommerville, I. (2004). The anti-social model of disability. Disability & Society, 19(2), 145-158. http://doi.org/10.1080/0968759042000181776
12. Dicle, A. ve Toprak, T. (2020). Engellilerin kent içindeki mobilitesi: Kadıköy ve Üsküdar ilçelerinde erişilebilirlik çalışmaları. İstanbul Ticaret Üniversitesi Teknoloji ve Uygulamalı Bilimler Dergisi, 3(1), 81-94.
13. Dinç Uyaroğlu, İ. (2023). Mahallede kapsayıcı kamusal yaşam için erişilebilirlik denetimi. Planlama, 33(1), 123–142.
14. Dinçay, İ. (2016). Sivil toplum kuruluşlarının ekonomik sorunları ve çözüm önerileri. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 5(2), 331-346.
15. Dönmez Kara, C. Ö. (2021). Türkiye’de mekânsal erişilebilirliği sınırlayan altyapı eksikliklerinin engelli istihdamına etkisi. Sosyal Güvenlik Dergisi, 11(1), 117-140. https://doi.org/10.32331/sgd.952558
16. Ekici, B. (2021). Engelli kullanımı açısından yaya yollarının erişilebilirliğinin değerlendirilmesi: Çorlu (Tekirdağ) örneği. Mimarlık Bilimleri ve Uygulamaları Dergisi, 6(1), 115-124. https://doi.org/10.30785/mbud.827732
17. Ercan, M. (2021). Engelli bireylerin kent vatandaşlığı deneyimleri eksenine bir çalışma. OPUS Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 18(39), 98-125. https://doi.org/10.26466/opus.833239
18. Erçetin, C., Durmaz, B. ve Aksoy, Ç. (2022). Akıllı kent, erişilebilirlik ve mekansal veri tabanı ilişkisi üzerine engeller analizi: Ankara örneği. Kent Araştırmaları Dergisi, 13(36), 487-518. https://doi.org/10.31198/idealkent.1076597
19. Erkan, M. Ş. ve Karakaya, A. G. (2023). Kültür merkezlerinin erişilebilirliği: Ankara’da bir araştırma. Access Studies Journal, 18(1), 1-20. https://doi.org/10.34189/asd.2023.18.001
20. Evcil, N. (2010). Designers' attitudes towards disabled people and the compliance of public open places: the case of Istanbul. European Planning Studies, 18(11), 1863-1880. https://doi.org/10.1080/09654313.2010.512178
21. Gharebaghi, A., Mostafavi, M. A., Chavoshi, S. H., Edwards, G. ve Fougeyrollas, P. (2018). The role of social factors in the accessibility of urban areas for people with motor disabilities. ISPRS International Journal of Geo-Information, 7(4), 131-147. https://doi.org/10.3390/ijgi7040131
22. Greco, G. M. (2016). On accessibility as a human right, with an application to media accessibility. In A. Matamala & P. Orero (Ed). Researching Audio Description içinde (pp. 11-33). https://doi.org/10.1057/978-1-137-56917-2_2
23. Gürbüz, S. ve Çiçek, A. (2023). Engelli de yaşanır engeller de aşılır: görme engelliler. Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, 7(2), 504-515.
24. Iwarsson, S. ve Stahl, A. (2003). Accessibility, usability and universal design: positioning and definition of concepts describing person-environment relationships. Disability and Rehabilitation, 25(2), 57-66. https://doi.org/10.1080/dre.25.2.57.66
25. Jackson, M. A. (2018). Models of disability and human rights: informing the improvement of built environment accessibility for people with disability at neighborhood scale? Laws 7(10), 10. https://doi.org/10.3390/laws7010010
26. Kaldık, B. (2022). Engelli hakları hareketi: bir aktivist hareket olarak gelişimi, talepleri ve toplumsal bağlam. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 31(2), 674-687. https://doi.org/10.35379/cusosbil.1152727
27. Kallio, H., Pietilä, A. M., Johnson, M. ve Kangasniemi, M. (2016). Systematic methodological review: developing a framework for a qualitative semi-structured interview guide. Journal of Advanced Nursing, 72(12), 2954-2965. https://doi.org/10.1111/jan.13031
28. Kınay, Ö. (2016). Bedensel engellilerin kamusal alanda ulaşılabilirliği: “Engelsiz Dünya” mobil uygulamasının sosyal sorumluluk projesi olarak incelenmesi. The Turkhish Online Journal of Design, Art and Communication, 6(2), 168-180. https://doi.org/10.26650/CONNECTIST2019-0011
29. Koç, C. (2021). Görme engelliler için hissedilebilir yüzey uygulamaları: Diyarbakır örneği. Ufkun Ötesi Bilim Dergisi, 21(1), 125-157.
30. Koç, S. ve Çolak, K. (2024). Engelli bireylerin istihdamında erişilebilir şehirlerin kolaylaştırıcı etkisine dair bir analiz. Şura Akademi, 5, 11-24.
31. Kumbier, A. ve Starkey, J. (2016). Access is not problem solving: disability justice and libraries. Library Trends, 64(3), 468-491. https://doi.org/10.1353/lib.2016.0004
32. Kutlutürk, L. (2022). Engelli akademisyenler bağlamında akademik atama/yükseltme kriterleri için kullanılan web sitelerinin erişilebilirliğinin değerlendirilmesi. International Journal of Social Sciences, 6(2), 1-18. https://doi.org/10.30830/tobider.sayi.11.1
33. Kürşat, D. (2024). Evrensel tasarım doğrultusunda markaların erişilebilirlik için tasarım çözümleri. ARTFACTOR Journal, 1(1), 40-53. https://doi.org/10.21560/spcd.vi.818236
34. Lau, W. K., Ho, D. C. W. ve Yau, Y. (2016). Assessing the disability inclusiveness of university buildings in Hong Kong. International Journal of Strategic Property Management, 20(2), 184-197. https://doi.org/10.3846/1648715X.2015.1107653
35. Lawson, A. ve Beckett, A. E. (2020). The social and human rights models of disability: towards a complementarity thesis. The International Journal of Human Rights, 25(2), 348-379. https://doi.org/10.1080/13642987.2020.1783533
36. Lewis, J. L. (2009). Student attitudes toward impairment and accessibility: an evaluation of awareness training for urban planning students. Vocations and Learning, 2, 109-125.
37. McKane, R. G., Pellow, D. N. ve Greiner, P. T. (2023). Envisioning disabled and just futures: mutual aid as an adaptive strategy for environmental change and ecological disablement. Environmental Justice, 17(3), 1-8. https://doi.org/10.1089/env.2022.0104
38. Mizanalı, S. ve Şerefoğlu Henkoğlu, H. (2023). Türkiye’deki üniversite web sitelerinin erişilebilirliği: Web içeriği erişilebilirlik kılavuzu kapsamında bir değerlendirme. Sakarya Üniversitesi İşletme Enstitüsü Dergisi, 5(2), 65-75. https://doi.org/10.47542/sauied.1247427
39. Mülayim, A. ve Pala Azsöz, G. (2020). Tekerlekli sandalye kullanan engellilerin sosyal hayata katılımında en büyük engel; yapılı çevrede yaşanan problemler ve çözüm önerileri. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, (Erişilebilirlik Özel Sayısı), 357-382. https://doi.org/10.21560/spcd.vi.821013
40. Obilor, E. I. (2023). Convenience and purposive sampling techniques: are they the same. International Journal of Innovative Social & Science Education Research, 11(1), 1-7. https://doi.org/10.11648/j.ajtas.20160501.11
41. Odabaşoğlu, A. (2025). Türkiye’deki bilgi ve belge yönetimi bölümlerine ait web sayfalarının erişilebilirlik analizi. Kütüphane, Arşiv ve Müze Araştırmaları Dergisi, 6(1), 39-56. https://doi.org/10.59116/lamre.1576751
42. Onur İnce, H., Babaoğlu, C. ve Yaralı Akkaya, A. (2016). Belediye hizmetleri ve engelli vatandaşların beklentileri üzerine ampirik bir araştırma. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 6(2), 86-109.
43. Özdemir, M. ve Tuti, G. (2023). Nitel araştırma desenleri: metodolojik bir temellendirme. Çankırı Karatekin Üniversitesi Karatekin Edebiyat Fakültesi Dergisi, 11(2), 217-235. https://doi.org/10.57115/karefad.1331759
44. Özgül, H. (2015). Tanım, kapsam ve geliştirilen politikalar düzleminde Türkiye’de erişilebilirlik. K. Çayır, M. Soran ve M. Ergün (Ed.), Engellilik ve ayrımcılık: Eğitimciler için temel metinler ve örnek dersler içinde (61-79). Karekök.
45. Özkaraca, N., ve İnceoğlu, M. (2021). Üniversite yerleşkelerinde erişilebilirlik değerlendirmesi: Düzce Üniversitesi Kampüsü örneği. Düzce Üniversitesi Bilim ve Teknoloji Dergisi, 9(5), 1891-1908. https://doi.org/10.29130/dubited.866597
46. Özteke Kozan, H. İ., Bozgeyikli, H. ve Kesici, Ş. (2018). Engelsiz kent: görme engelli bireylerin kentlerde yaşadıkları problemler. İdealKent, 9(23), 216-235. https://doi.org/10.31198/idealkent.416798
47. Özyılmaz, H. (2022). Toplu konut yerleşimlerinin engelsiz tasarım bağlamında değerlendirilmesi: Diyarbakır Şilbe örneği. Dicle Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 11(1), 29-68. https://doi.org/10.55007/dufed.981547
48. Pakkan, C. S. (2021). Sosyal model çerçevesinde engelli erişilebilirliğinin Türkiye’deki yasal ve somut durumu. Ufkun Ötesi Bilim Dergisi, 21(1), 1-21.
49. Persson, H., Åhman, H., Yngling, A. A. ve Gulliksen, J. (2014). Universal design, inclusive design, accessible design, design for all: different concepts one goal? On the concept of accessibility historical, methodological and philosophical aspects. Universal Access in the Information Society, 14(4), 505-526. https://doi.org/10.1007/s10209-014-0358-z
50. Polat, A. (2022). Nitel araştırmalarda yarı-yapılandırılmış görüşme soruları: soru form ve türleri, nitelikler ve sıralama. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(Özel Sayı 2), 161-182. https://doi.org/10.18037/ausbd.1227335
51. Retief, M. ve Letšosa, R. (2018). Models of disability: a brief overview. HTS Teologiese Studies/Theological Studies, 74(1), 1-8. https://hts.org.za/index.php/hts/article/view/4738/10993
52. Rothman, J. C. (2010). The challenge of disability and access: reconceptualizing the role of the medical model. Journal of Social Work in Disability & Rehabilitation, 9(2-3), 194-222. https://doi.org/10.1080/1536710x.2010.493488
53. Schmutz, S., Sonderegger, A. ve Sauer, J. (2016). Implementing recommendations from Web Accessibility Guidelines. Human Factors: The Journal of the Human Factors and Ergonomics Society, 58(4), 611-629. https://doi.org/10.1177/0018720816640962
54. Schmutz, S., Sonderegger, A. ve Sauer, J. (2017). Implementing recommendations from Web Accessibility Guidelines: a comparative study of nondisabled users and users with visual impairments. Human Factors: The Journal of the Human Factors and Ergonomics Society, 59(6), 956-972. https://doi.org/10.1177/0018720817708397
55. Sharma, G. (2017). Pros and cons of different sampling techniques. International Journal of Applied Research, 3(7), 749-752.
56. Shera, A., Iqbal, M. W., Shahzad, S. K., Gul, M., Mian, N. A., Naqvi, M. R. ve Khan, B. A. (2021). Blind and visually impaired user interface to solve accessibility problems. Intelligent Automation & Soft Computing, 30(1), 285-301. https://doi.org/10.32604/iasc.2021.018009
57. Terashima, M. ve Clark, K. (2021). The precarious absence of disability perspectives in planning research. Urban Planning, 6(1), 120-132. https://doi.org/10.17645/up.v6i1.3612
58. Tutar, H. (2023). Nitel araştırma deseni belirleme ölçütleri ve gerekçelendirilmesi. Kastamonu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 25(1), 334-355. https://doi.org/10.21180/iibfdkastamonu.1190123
59. Useh, U., Moyo, A. M. ve Munyonga, E. (2001). Wheelchair accessibility of public buildings in the central business district of Harare, Zimbabwe. Disability and Rehabilitation, 23(11), 490–496. https://doi.org/10.1080/09638280010008924
60. Uslu, A. ve Shakouri, N. (2014). Kentsel peyzajda engelli/yaşlı birey için bağımsız hareket olanağı ve evrensel tasarım kavramı. Kastamonu Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, 14(1), 7-14.
61. Ünal, V. (2021). Türkiye’de engellilik yaklaşımlarının sosyal politika açısından değerlendirilmesi. Cumhuriyet Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 45(2), 235-258.
62. Velho, R. (2018). Transport accessibility for wheelchair users: a qualitative analysis of inclusion and health. International Journal of Transportation Science and Technology, 8(2), 103-115. https://doi.org/10.1016/j.ijtst.2018.04.005
63. Vozza, J., Knot, M., Reynolds, C., Moll, S., Durocher, E., Petrie, S., Sukhai, M. ve Gewurtz, R. (2024). Accessibility and usability of self-serve kiosks for blind and partially sighted Canadians. Technology and Disability, 36(2024), 111–128. https://doi.org/10.3233/TAD-240022
64. Wohlmann, A. ve Rana, M. (2019). Narrating disability in literature and visual media: introduction. Zeitschrift für Anglistik und Amerikanistik, 67(1), 3–17. https://doi.org/10.1515/zaa-2019-0002
65. Yağar, F. ve Dökme, S. (2018). Niteliksel araştırmaların planlanması: araştırma soruları, örneklem seçimi, geçerlik ve güvenirlik. Gazi Sağlık Bilimleri Dergisi, 3(3), 1-9.
66. Yalçın, H. (2022). Bir araştırma deseni olarak fenomenoloji. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(Özel Sayı 2), 213-232. https://doi.org/10.18037/ausbd.1227345
67. Yasak, Ü. (2021). Sürdürülebilir kentleşme bağlamında kentsel hizmetlere erişebilirlik: eğitim kurumlarına erişebilirlik yönüyle Muğla kenti üzerine bir analiz. Journal of Social and Humanities Sciences Research, 8(74), 2353-2367. https://doi.org/10.26450/jshsr.2672
68. Yelçe, Z. (2020). Engellilik tarihi araştırmalarına genel bir bakış. R. Aydın, İ. Keskin ve Z. Yelçe (Ed.), Engellilik Tarihi Yazıları içinde. İstanbul Üniversitesi Yayınevi. https://doi.org/10.26650/B/AA09.2020.007.01
69. Yesilada, Y., Brajnik, G., Vigo, M. ve Harper, S. (2015). Exploring perceptions of web accessibility: a survey approach. Behaviour & Information Technology, 34(2), 119-134. https://doi.org/10.1080/0144929X.2013.848238
70. Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2008). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayınları.
71. Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayınları.
72. Yüzbaşı, G. (2024). Kamu kurumları web sitelerinin erişilebilirlik bağlamında değerlendirilmesi. Beykoz Akademi Dergisi, 12(1), 75-98. https://doi.org/10.14514/beykozad.1345484