A Newmarkian and Socio-Cultural Approach to Peyami Safa’s Novel Mahşer

Öz

The radical moral and social dissolution experienced in the Armistice-era Istanbul is portrayed in Peyami Safa’s novel Mahşer (1924) as a crisis manifested through the world of objects. While existing literature predominantly focuses on socio-political changes or psychological analyses, this study uses Peter Newmark’s translation taxonomy—through a methodological adaptation—as a descriptive grid to identify and classify material culture elements. The ways in which these objects symbolize social corruption are analyzed through the lens of Veblen’s ‘Conspicuous Consumption’ and Bourdieu’s ‘Habitus/Cultural Capital’ theories. This study aims to reveal how material culture components such as food, clothing, and housing represent the erosion of values and the nihilistic notion that “the earth belongs to the scoundrels”. Employing a qualitative research design, a “descriptive analysis” and “document review” were conducted based on the material culture categorization in Newmark’s A Textbook of Translation (1988). Research findings indicate that the class polarization between the “silver sets” and “fırancala” (white bread) of war profiteers and the “simit” as a symbol of destitution, along with the intellectual bankruptcy signified by untouched library shelves and the gambling-associated “red baize table,” support the “Mahşer” (Armageddon) metaphor at a symbolic level. Furthermore, the role of “cultural focus” terms such as “wagon trade” (vagon ticareti) in economic corruption is elucidated within the framework of an expressive text interwoven with the author’s “national rage”. This study provides an original contribution by integrating material culture research with literary analysis and translation theory, positioning objects as witnesses to social decay on an academic foundation.

Anahtar Kelimeler

• Mahşer
• Peyami Safa
• Peter Newmark
• Materail Culture
• Social Corruption

Peyami Safa’nın Mahşer Romanında Maddi Kültür ve Değer Aşınması: Sosyolojik Bir Yaklaşım

Öz

Mütareke dönemi İstanbul’unda yaşanan radikal ahlâkî ve sosyal çözülme, Peyami Safa’nın Mahşer (1924) romanında nesneler dünyası üzerinden somutlaşan bir kriz olarak yansıtılmaktadır. Eser üzerine yapılan mevcut literatür genellikle sosyo-politik değişimleri veya psikolojik tahlilleri merkeze almaktadır. Bu çalışmada, maddi kültür ögelerinin tespiti ve sınıflandırılmasında Peter Newmark’ın çeviribilimsel taksonomisi –yöntemsel bir uyarlama ile– betimleyici bir ızgara olarak ödünç alınmış; bu nesnelerin toplumsal yozlaşmayı simgeleme biçimleri ise Veblen’in gösterişçi tüketim ve Bourdieu’nün habitus ile kültürel sermaye kuramları ışığında çözümlenmiştir. Çalışmanın amacı; romanda yer alan yiyecek, giyim ve konut gibi maddi kültür unsurlarının Mütareke toplumundaki değerler aşınmasını ve “yeryüzü rezillerindir” düşüncesini nasıl temsil ettiğini ortaya koymaktır. Nitel araştırma yöntemiyle kurgulanan çalışmada, Newmark’ın A Textbook of Translation (1988) eserindeki maddi kültür sınıflandırması temel alınarak betimsel analiz ve doküman incelemesi yürütülmüştür. Araştırma bulguları; harp zenginlerinin “fırancala” ve “gümüş takımları” ile sefaletin simgesi “simit” arasındaki sınıfsal kutuplaşmanın, Mahir Bey’in kütüphanesindeki el sürülmemiş rafların ve kumarı imleyen “kırmızı çuhalı masa”nın temsil ettiği entelektüel iflasın, “Mahşer” metaforunu simgesel düzeyde desteklediğini göstermektedir. Ayrıca “vagon ticareti” gibi “kültürel odak” (cultural focus) terimlerinin ekonomik yozlaşmadaki rolü, yazarın “millî öfke”siyle harmanlanmış bir ifade edici metin düzleminde belirginleştirilmiştir. Bu çalışma, maddi kültür araştırmalarını geleneksel halk bilimi sınırlarının ötesine taşıyarak edebî metin analizi ve çeviribilim kuramıyla entegre etmesi bakımından özgün bir nitelik taşımakta; nesnelerin toplumsal çürümeye işaret eden tanıklar olduğunu akademik bir zeminde ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Mahşer
• Peyami Safa
• Peter Newmark
• Maddi Kültür
• Sosyal Yozlaşma

Kaynakça

1. Akar, Y. (2021). Peyami Safa’nın Mahşer romanında değerler aşınması. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 1(49), 190-204. https://doi.org/10.17498/kdeniz.874698
2. Bourdieu, P. (1971). Kültür Üretimi: Sembolik Ürünler / Sembolik Sermaye (Çev. S. Yardımcı ve E. Gen). İstanbul, İletişim Yayınları, (2023).
3. Bourdieu, P. (1979). Ayrım: Beğeni Yargısının Toplumsal Eleştirisi (Çev. D. Fırat Şannan ve A. G. Berkkurt). Ankara, Heretik Yayınları, (2015).
4. Fleming, E. M. (1974). Artifact study: A proposed model. Winterthur Portfolio, (9), 153-173.
5. Newmark, P. (1988). A Textbook of Translation. Hertfordshire, Prentice Hall.
6. Ortapolat, Ş. (2008). Peyami Safa’nın Mahşer romanında yan cümleler. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
7. Özgürbüz, M. E. (2025). Zevk, statü ve kimlik: Tanzimat ve Servet-i Fünûn romanında maddi kültürün temsili. Gazi Türkiyat, 36, 173-196. https://izlik.org/JA25SZ46BM
8. Özher Koç, S. (2012). Geriye dönenlerin toplumla yüzleşmesi: Peyami Safa’dan “Mahşer” telaşı. Erdem, 62, 179-190. https://izlik.org/JA98PL88JE

9. Safa, P. (1999). Mahşer. İstanbul, Ötüken Neşriyat.
10. Sarıtaş, S. (2019). Halkbiliminde maddi kültüre teorik ve metodolojik yaklaşımlar. Millî Folklor, 16(122), 29-40. https://izlik.org/JA43FM74RH
11. Uluğtekin Bulu, G., & Çarşanlı Teke, D. (2016). Maddi Kültür Öğelerinin Öğrenimi Açısından Bir Roman Çözümlemesi. İnce Memed. Ege Eğitim Dergisi, 17(2), 504-526. https://doi.org/10.12984/egeefd.280755
12. Veblen, T. (2005). Aylak Sınıfın Teorisi (Çev. Z. Gültekin ve C. Atay). İstanbul, Babil Yayınları.
13. Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2021). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri (12. baskı). İstanbul, Seçkin Yayıncılık.
14. Yılmaz, A. (2010). Sosyal ve siyasi değişmeler açısından Peyami Safa’nın Mahşer romanı. Yeni Türk Edebiyatı Araştırmaları, 3, 49-70. https://izlik.org/JA23PS49TZ