İlkokul Çocuklarında Sorumluluk Değerinin Gelişiminde Aile, Öğretmen ve Okulun Rolü

Öz

Bu çalışma, sorumluluk değerinin ilkokul çocuklarında gelişimini aile, öğretmen ve okul bağlamında ele alan kuramsal bir incelemedir. Sorumluluk, ilkokul çocuklarının kişisel, sosyal ve akademik gelişimlerinde temel bir değer olup erken yaşlardan itibaren aile ortamında şekillenmeye başlamakta ve okul yaşantılarıyla pekişmektedir. Aile, çocuğun ilk öğrenme ortamı olarak sorumluluk bilincinin oluşmasında belirleyici bir role sahiptir; ebeveynlerin tutarlı, destekleyici ve model olan tutumları çocuğun sorumluluk alma davranışlarını doğrudan etkilemektedir. Öğretmen ise sınıf içi etkileşim, sınıf yönetimi, özgürlük-denetim dengesi ve pozitif disiplin uygulamaları aracılığıyla sorumluluk değerinin eğitsel yönden gelişimini desteklemektedir. Okul ise kuralları, sosyal etkinlikleri ve öğrenme ortamlarıyla ilkokul öğrencilerinin sorumluluk becerilerini uygulamalı olarak deneyimlemelerine olanak sunmaktadır. Literatürde yapılan araştırmaların büyük bölümü, sorumluluk eğitiminin aile-öğretmen-okul iş birliğiyle daha etkili hâle geldiğini ve çocuğun davranışlarında kalıcı değişimler oluşturduğunu göstermektedir. Çalışmanın sonunda aileler, öğretmenler ve eğitim programı geliştiricilere yönelik uygulamaya dönük öneriler sunulmuştur. Bu yönüyle çalışma, ilkokul döneminde sorumluluk değerinin bütüncül bir yaklaşımla ele alınmasının önemine dikkat çekmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Sorumluluk
• Değer
• İlkokul

The Role of Family, Teacher, and School in the Development of the Value of Responsibility among Primary School Children

Öz

This theoretical review examines the development of the value of responsibility among primary school children within the contexts of family, teacher, and school. Responsibility is a fundamental value for children's personal, social, and academic development; it begins to take shape in the family from an early age and is reinforced through school experiences. As the child's first learning environment, the family plays a decisive role in the formation of responsibility awareness, while consistent, supportive, and exemplary parental attitudes influence children's willingness to assume responsibility. Teachers support this development through classroom interaction, classroom management, a balance between autonomy and control, and positive discipline practices. Schools provide opportunities for primary school students to experience responsibility through rules, social activities, and learning environments. The literature reviewed indicates that responsibility education becomes more effective when family, teacher, and school act collaboratively. The study concludes with practice-oriented suggestions for families, teachers, schools, and curriculum developers and emphasizes the importance of a holistic approach to responsibility education during the primary school years.

Anahtar Kelimeler

• Responsibility
• Value
• Primary school

Kaynakça

1. Akto, A., & Akto, S. (2020). Erken çocukluk ve değerler eğitimi. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 13(74), 326–339. https://www.sosyalarastirmalar.com/articles/early-childhood-and-values education.pdf
2. Arslan, A. (2022). Erken çocukluk döneminde çocuğun gelişiminin desteklenmesinde aile. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 11(4), 1676–1684. https://izlik.org/JA77WZ38JT
3. Baş, E., & Hazar, E. (2024). İlkokul öğrencileri ile yapılan sorumluluk etkinlikleri ve uzaktan eğitim sürecinde yaşanan değişimler: Öğretmen görüşleri. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26(3), 855–870. https://doi.org/10.32709/akusosbil.1167235
4. Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27–40. https://doi.org/10.3316/QRJ0902027
5. Cline, F., & Fay, J. (2020). Parenting with love and logic: Teaching children responsibility. NavPress Publishing Group.
6. Cüceloğlu, D. (2002). Keşkesiz bir yaşam için iletişim donanımları. Remzi Kitabevi.
7. Demirkol, S., & Kurnaz, E. (2024). Sınıf eğitimi alanında değerler eğitimi üzerine yapılmış çalışmalara sistematik bakış. Temel Eğitim Araştırmaları Dergisi, 4(1), 43–54. https://doi.org/10.55008/te ad.1470563
8. Dökmen, Ü. (2000). Varolmak, gelişmek, uzlaşmak. Remzi Kitabevi.

9. Dönmezer, İ. (1991). Ailenin, çocukların gelişimi ve eğitimindeki rolü ve önemi. Eğitimde Arayışlar 1. Sempozyumu (s. 332–337). İstanbul: Özel Kültür Okulları.
10. Halstead, J. M., & Taylor, M. J. (2000). Learning and teaching about values. Cambridge Journal of Education, 30(2), 169–202.
11. James, L. (1999). Kişiliğinizde ve mesleğinizde yüksek performans için 10 yaşam becerisi. Beyaz Yayınları.
12. Kandır, A. (2003). Çocuğum büyüyor. Morpa Kültür Yayınları.
13. Karaköse, R. (2010). Ailede sorumluluk eğitimi. Timaş Yayınları.
14. Karakuş, C., Kartal, A., & Çağlayan, K. T. (2016). “Responsibility” According to Pri mary School Students. Ankara University Journal of Faculty of Educational Sciences (JFES), 49(1), 1-20. https://doi.org/10.1501/Egifak_0000001372
15. Luckner, J. (1994). Developing independent and responsible behaviors in students who are deaf or hard of hearing. Teaching Exceptional Children, 26(2), 13–17. https://doi.org/10.1177/004005999402600205
16. Nelsen, J., Escobar, L., Ortolano, K., Duffy, R. A., & Owen-Sohocki, D. (2001). Positive discipline: A teacher’s A–Z guide. Harmony.
17. Neubauer, A. B., Schmidt, A., Kramer, A. C., & Schmiedek, F. (2021). A little autonomy support goes a long way: Daily autonomy-supportive parenting, child well-being, parental need fulfillment, and change in child, family, and parent adjustment across the adaptation to the COVID-19 pandemic. Child Development, 92(5), 1679–1697. https://doi.org/10.1111/cdev.13515
18. Öncü Çelebi, E. (2002). Erken çocukluk döneminde sorumluluk eğitimi. Çoluk Çocuk Dergisi, 14–17.
19. Özen, Y. (2001). Yarına kalmak adına sorumluluk eğitimi. Nobel Yayıncılık.
20. Parke, R. D., Roisman, G. I., & Rose, A. J. (2019). Social development. Wiley.
21. Sezer, T. (2008). İlköğretim 6. sınıf sosyal bilgiler dersinde sorumluluk değerinin öğretimine ilişkin öğretmen görüşleri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Gazi Üniversitesi, Ankara.
22. Smith, T. E., Sheridan, S. M., Kim, E. M., Park, S., & Beretvas, S. N. (2020). The effects of family-school partnership interventions on academic and social-emotional functioning: A meta-analysis exploring what works for whom. Educational Psychology Review, 32(2), 511–544. https://doi.org/10.1007/s10648-019-09509-w
23. Tepper, D. L., Howell, T. J., & Bennett, P. C. (2022). Executive functions and household chores: Does engagement in chores predict children’s cognition? Australian Occupational Therapy Journal, 69(5), 585–598. https://doi.org/10.1111/1440-1630.12822
24. TDK. (2016). Sorumluluk. www.tdk.gov.tr
25. UNESCO. (2017). Education for Sustainable Development Goals: Learning objectives. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000247444
26. Yalom, H. (1999). Varoluşçu psikoterapi (Z. Babayiğit, Çev.). Kabalcı Yayıncılık.
27. Yavuzer, H. (2009). Çocuk eğitimi el kitabı. Remzi Kitabevi.
28. Yeşil, R. (2003). Sorumluluk bilincinin gelişmesine okul ve ailenin etkisi. Eğitim Araştırmaları Dergisi, 175–183.
29. Yontar, A. (2007). Sorumluluk eğitiminde ceza uygulamalarına ilişkin öğretmen ve öğrenci görüşleri (Yüksek lisans tezi). Çukurova Üniversitesi, Adana