A Reading Between Sigmund Freud’s Consept of the Unconscious Surrealist Art: Salvador Dalí, René Magritte and Frida Kahlo

Öz

This study examines the reflections of the concept of the unconscious, as defined in Sigmund Freud’s psychoanalytic theory, in Surrealist painting. Within the scope of the research, selected works by Salvador Dalí, René Magritte, and Frida Kahlo are analyzed in line with psychoanalytic concepts. Focusing on themes such as dreams, the body, desire, trauma, and symbolic representation, the study discusses how the unconscious is rendered visible through artistic imagery. The research is conducted within the framework of qualitative methodology and is based on a literature review. Freud’s theoretical texts and academic studies on Surrealism constitute the main sources, while the selected artworks are examined through a descriptive and interpretive approach. Rather than employing a quantitative or classificatory method, a thematic reading aimed at revealing the multilayered meanings of the artworks is adopted. Evaluation indicates that Surrealist artists, rather than reducing the unconscious to a psychoanalytic narrative, represent it in a multilayered manner through personal experiences, traumas and subjective images. In this respect, the study contributes to the interdisciplinary interaction between art and psychology by offering a comprehensive evaluation of the artistic representation of the unconscious.

Anahtar Kelimeler

• Freud
• surrealism
• unconscious
• repression
• sublimation
• Salvador Dalí
• René Magritte
• Frida Kahlo

Sigmund Freud’un Bilinçdışı Kavramı ile Sürrealist Sanat Arasında Bir Okuma: Salvador Dalí, René Magritte ve Frida Kahlo

Öz

Bu çalışma, Sigmund Freud’un psikanaliz kuramında yer alan bilinçdışı kavramının sürrealist resim sanatındaki yansımalarını incelemektedir. Araştırma kapsamında Salvador Dalí, René Magritte ve Frida Kahlo’nun seçili eserleri psikanalitik kavramlar doğrultusunda ele alınmıştır. Çalışmada rüya, bastırma, beden, arzu, travma ve simgesel temsil temaları temel alınarak, bilinçdışının sanatsal imgeler aracılığıyla nasıl görünür kılındığı çözümlenmiştir. Araştırma, nitel araştırma yöntemi çerçevesinde yürütülmüş ve literatür taramasına dayandırılmıştır. Freud’un kuramsal metinleri ile sürrealizm üzerine yapılmış akademik çalışmalar esas alınmış; seçilen eserler betimsel ve yorumlayıcı bir yaklaşımla değerlendirilmiştir. Değerlendirmeler, sürrealist sanatçıların bilinçdışını tek bir psikanalitik anlatı yerine, kişisel deneyimler, travmalar ve öznel imgeler aracılığıyla çok katmanlı biçimde ortaya koyduklarını göstermektedir. Çalışma, sürrealist resmin psikanalizle kurduğu ilişkinin sanatçıya özgü ifade biçimleri üzerinden şekillendiğini ortaya koyarak, sanat ve psikoloji alanları arasındaki disiplinlerarası etkileşime katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Freud
• sürrealizm
• bilinçdışı
• bastırma
• yüceltme
• Salvador Dalí
• René Magritte
• Frida Kahlo

Kaynakça

1. Akpınar, S. ve ark. (2019). Batı edebiyatında akımlar II. Anadolu Üniversitesi Yayınları. Aktan, G. (2018). Dada, Sürrealizm ve bilinçaltı. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6 (74): 545-554 http://dx.doi.org/10.16992/ASOS.13926 (Erişim tarihi: 14.03.2026)
2. Aliçavuşoğlu, E. (2012). Psikanaliz, Freud ve sanat. Sanat Tarihi yıllığı, 20: 1-16. https://dergipark.org.tr/tr/pub/iusty/issue/24949/383068 (Erişim tarihi: 01.09.2025)
3. Altındağ, G. (2022). Psikoloji ve psikodinamik güçler kapsamında sanatsal yaratıcılığın incelenmesi, [Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi], İzmir. YÖK Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=5XiSE4yCP_gmnukpMEp65fMaPaQcZnE9YT0uwqpf7lfK3iS8IaLZLwgZLVbk6mjR (Erişim tarihi: 01.09.2025)
4. Altuner, H. (2020). Sürreal resimde kadın imgesi. EKEV Akademi Dergisi, 82: 151-172. https://izlik.org/JA83UB39CA (Erişim tarihi: 16.03.2026)
5. Arslan, D. (2015). Sanat ve tasarımda illüzyonist imgenin kullanımı. Art-e Sanat Dergisi, 8(16), 287-301. https://doi.org/10.21602/sgsfsd.44026 (Erişim tairihi: 18.03.2026)
6. Aydın, B. (2021). Salvador Dali’nin Kanayan Gülleri. Sanat Dergisi, 37, 1-24. https://izlik.org/JA35LT69XC (Erişim tarihi: 14.03.2026)
7. Bahadır, A. (2022). Lisansüstü sanat eğitimi programlarında otobiyografik ifade olanaklarına dayalı çağdaş sanat uygulamalarının psikanalitik ve otoetnografik analizi, [Doktora Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi], İzmir. YÖK Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=kIrIdtdJ31bRgjb6fHvMUfte2G6Sty_JcEbYe5-hfYToj41IsC42A-pQRgJSWeBw (Erişim tarihi: 02.09.2025)
8. Çapri, B. (2023). Geçmişten günümüze kişilik kuramları, Nobel Yayın, 3. Basım. Çokokumuş, B. ve Türker, H. İ. (2014). Gerçeküstücülük, Rene Magritte’den Jerry Uelsmann’a. Sanat ve Tasarım Dergisi, 1(13): 121-140. https://izlik.org/JA54RJ92GX (Erişim tarihi: 15.03.2026)

9. Dönmez, N. I. (2014). Freud’un düş kuramları ve sürrealistler, [Yüksek Lisans Tezi, Işık Üniversitesi], İstanbul, YÖK Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=wXhQtPTwVtKANawc7PRQzQ&no=4XNJ6vncfsCw-_Nex5aPQw (Erişim taihi: 02.09.2025)
10. Durmuş Öztürk, S., ve Sadıklar, Z. (2018). Frida Kahlo’nun mekânları: Otoportrelerde retorik analiz denemesi. Yakın Mimarlık Dergisi, 2(1), 56–71. https://dergi.neu.edu.tr/public/journals/6/pdf/frida-kahlonun-mekanlari-otoportrelerde-retorik-analiz-denemesi.pdf (Erişim tarihi: 17.03.2026)
11. Düz, N. ve Özdemir, K. (2024). Bilinçaltından izler: Sürrealizm sanat akımı ve Salvador Dali örneği, Journal Of Social Humanities And Administrative Sciences, 10 (4): 609-618 https://journalofsocial.com/files/josasjournal/39e56400-7f97-4060-b8d7-3b2882cec70c.pdf (Erişim tarihi: 01.09.2025)
12. Eren, G., ve Kaya, B. (2025). Otoportrelerde acının temsili: sanat ve dolorizm üzerine bir inceleme. İnönü Üniversitesi Kültür ve Sanat Dergisi, 11(2): 234-250. https://doi.org/10.22252/ijca.1740759 (Erişim tarihi: 16.03.2026)
13. Erinç, S. M. (1998). Sanat psikolojine giriş, Ayraç Yayınları. Ernur,T. (2012). 20. YY. Resim sanatında portrenin yeri. [Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi] İzmir. YÖK Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=ClJPPFtPsmpihQsbxgDsYw&no=SZowKDhErNBwDbqsG7KaZw (Erişim tarihi: 16.03.2026)
14. Ertaş, N. (2004). Frida Kahlo ve kendini ifade etmenin yolu olarak otoportre. Kültür ve İletişim, 7 (1)(13): 125-144. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2614317 (Erişim tarihi: 16.03.2026)
15. Fathalizadeh Alamdari, S. (2012). Resim ve mekan: Salvador Dali çalışmaları üzerine bir inceleme. [Yüksek Lisans Tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi] Trabzon. YÖK Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=e6GSdsYmcKe1sHj2ec5-lA&no=JsC-TtnJbp4d7aLqrNMSlA (Erişim tarihi: 16.03.2026)
16. Farthing, S. (Ed.).(2014). Sanatın tam öyküsü, Çev: Gizem Aldoğan, Firdevs Candil Çulcu, Hayalperest Yayınevi, 2. Baskı.
17. Fuentes, C. (2007). Frida Kahlo: National homage 1907-2007, Instituto Nacional de Bellas Artes (INBA) & Editorial R. M.
18. Freud, S. (1979). Sanat ve sanatçılar üzerine, Çev: Kamuran Şipal, Bozak Yayınları, 1. Baskı.
19. Freud, S. (2011). Haz ilkesinin ötesinde ben ve id, Çev: Ali Babaoğlu, Metis Yayınları, 3. Baskı.
20. Freud, S. (2016). Rüyaların yorumu 1, Çev: Selçuk Budak, Öteki Yayınlar, 3. Baskı.
21. Freud, S. (2021). Cinsellik üzerine, Çev: Elif Yıldırım, Roman Yayınları, 6. Basım.
22. Freud, S. (2023). Psikanaliz üzerine beş konferans ve psikanalize toplu bakış, Çev: Kamuran Şipal, Say Yayınları, 3. Baskı.
23. Freud, S. (2024a). Bilinçdışı, Çev: Elif Çalıner, Olimpos Yayınları, 9. Baskı.
24. Freud, S. (2024b). Ego ve id, Çev: Selin Ceyhan Gülsay, Oda Yayınları, 6. Baskı.
25. Freud, S. (2024c). Narsisizm üzerine. Çev: Elif Yıldırım, Oda Yayınları, 9. Basım.
26. Freud, S. (2024d). Psikanaliz üzerine, Çev: Elif Çalıner, Olimpos Yayınları, 8. Baskı.
27. Freud, S. (2025). Rüyaların yorumu, Çev: Doğukan Bal, Olimpos Yayınları, 6. Baskı.
28. FridaKahlo.org. (t.y.). Yaralı Geyik tablosu https://www.fridakahlo.org/the-wounded-deer.jsp (Erişim tarihi: 18.03.2026)
29. Göğebakan, Y., ve Kılınç, E. (2020). Empresyonizm, Kübizm, Sürrealizm ve Ekspresyonizmde tarz olarak soyutlama. Sanat Dergisi, 35: 19-31. https://izlik.org/JA79XP29HJ (Erişim tarihi: 18.03.2026)
30. Hodge, S. (2023). Gerçekten bilmemiz gereken 50 sanat fikri, Çev: Emre Gözgü, Domingo Yayıncılık, 12. Baskı.
31. Kaplan, F.N. ve Kaplan, A.B. (2017). Olgusal ve Düşsel Gerçekliğin Kozmogonik Portreleri: Frida Kahlo’nun İmgeleminde Biyolojik ve Ruhsal Acının Anatomisi. Journel of Current Researches on Social Sciences, 7 (4): 349-364 https://www.jocress.com/olgusal-ve-dussel-gercekligin-kozmogonik-portreleri-frida-kahlonun-imgeleminde-biyolojik-ve-ruhsal-acinin-anatomisi_154 (Erişim tarihi: 18.03.2026)
32. Kaptan, C. (2013). Acı ve sanat. Sanat ve Tasarım Dergisi, 1(12): 59-81. https://doi.org/10.18603/std.60590 (Erişim tarihi: 17.03.2026)
33. Karameşe, A. (2026). Salvador Dalí’nin resimlerinde bilinçaltının erotizmi: sürrealist imgelemin psikanalitik çözümlemesi. Baçini Sanat Dergisi, 4(7): 81-100. https://izlik.org/JA47RY92NM (Erişim tarihi: 15.03.2026)
34. Kireç, D. (2019). Psikanalitik kuram çerçevesinde psikolojik rahatsızlıkların yaratıcılığa ve sanat eserlerine yansıma biçimleri, Kesit Akademi Dergisi, 18: 258-271. https://dergipark.org.tr/tr/pub/kesitakademi/issue/59820/863819 (Erişim tarihi: 12.10.2025)
35. Mansuroğlu, A. (2022). Dadaizm’den Sürrealizm’e: aykırı bir görüşü üretime dönüştüren sürrealizm akımının incelenmesi. STAR Sanat ve Tasarım Araştırmaları Dergisi, 3(5): 78-92. https://izlik.org/JA63YS22EE (Erişim tarihi (Erişim tarihi: 17.03.2026)
36. Mollaoğlu, S. (2025). Sürrealizm, Freud ve René Magritte. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 30, 518-532. https://doi.org/10.29029/busbed.1709483 (Erişim tarihi: 15.03.2026)
37. Nurdan, G. T. (2024). “Yalnızlar için çok özel bir hizmet” romanında bilincin üç katmanı: İd-Ego-Süperego, Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 12/38: 80-90. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3411355 (Erişim tarihi: 14.10.2025)
38. Onur, D. (2018). Psikoloji kuramları ve yaratıcılık ilişkisi, Kırklareli Üniversitesi Sosyal Bilimiler Dergisi, 8(4): 145-156. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/434437 (Erişim tarihi: 13.10.2025)
39. Özdemir, Ç. (2025). Sürrealist bir otoportrenin göstergebilimsel açıdan çözümlenmesi: Frida Kahlo ve Suyun Bana Kahlo Verdikleri. Tykhe Sanat ve Tasarım Dergisi, 10(18): 71-90. https://doi.org/10.55004/tykhe.1538551 (Erişim trihi: 17.03.2026)
40. Özdoğan, A., Yıldız İlden, S. (2023). Modern sanat akımlarında deformasyın. Sanat ve Tasarım Dergisi 1 (1): 26-37. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2917407 (Erişim tarihi: 17.03.2026).
41. Özgör, C. O. (2024). René Magritte resimlerinin sinema ile etkileşimi. Yedi, 32: 85-97. https://doi.org/10.17484/yedi.1458746 (Erişim tarihi:14.03.2026)
42. Parman, T. (2005). Sanatsal yaratıcılık ve psikanaliz. Psikanaliz yazıları. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
43. Parman, T. (2007). Freud ve çağdaş sanat, Yapı Kredi Yayınları.
44. Saldıray, M., ve Aykut, A. (2025). Otoportrelerde kendilik bilinci ve dışavurumcu eğilimler. Sanat Yazıları, 53, 544-561. https://doi.org/10.61742/sanatyazilari.1734131 (Erişim tarihi: 18.03.2026)
45. Samurçay, N. (2008). Sanatta psikanaliz, Türkiye İşbankası Kültür Yayınları.
46. Schultz, D. P. ve Schultz, S.E. (2020). Modern psikoloji tarihi. Çev: Yasemin Aslay, Kaknüs Yayınları.
47. Slyvester, D. (2009). Magritte, Parkland Verlag.
48. Tangestani, M., ve Şahin Çeken, K. (2025). Dalí’nin illüstrasyonlarıyla Alice Harikalar Diyarında eseri. Akademi Karabük Dergisi, 9(1), 1-20. https://izlik.org/JA72KX84TJ (Erişim tarihi: 15.03.2026)
49. Ülger, K. (2024). Sanat eleştirisi bütüncül yaklaşım izleğine göre “Ölüler Adası” adlı eserin sanat eleştirisi, Uluslararası Sanat Tasarım ve Eğitim Dergisi, 5(1): 11-24. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3517139 (Erişim tarihi: 03.10.2025)
50. Yayman Ataseven, S. (2021). Sanatın iyileştirici gücü teması içinde Frida Kahlo’nun yaşamı ve resimleri, EKEV Akademi Dergisi (88):503-522. https://dergipark.org.tr/tr/pub/sosekev/issue/71386/1147794#article_cite (Erişim tarihi: 12.10.2025)