6. Sınıf Matematik Ders Kitabının Çoklu Zekâ Kuramı Açısından İncelenmesi

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 2, 77 - 100, 31.12.2025

Mustafa Enes Tepe , Ramazan Yurtseven , Emine Akkaş Baysal

https://doi.org/10.47503/jirss.1814066

Öz

Bu araştırmanın amacı, 6. sınıf matematik ders kitabının içeriğini Çoklu Zekâ Kuramı (ÇZK) çerçevesinde inceleyerek zekâ alanlarının temsiline ilişkin mevcut durumu ortaya koymaktır. Araştırma, nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesi yöntemi ile yürütülmüştür. Örneklemi (İnceleme nesnesi), Millî Eğitim Bakanlığı tarafından hazırlanarak 2025-2026 eğitim öğretim yılında kullanılmak üzere kabul edilen 6. sınıf matematik ders kitabı oluşturmaktadır. Veriler, Gardner’ın (1983, 1999) sekiz zekâ alanına ilişkin tanımları esas alınarak oluşturulan Çoklu Zekâ Kuramı Kitap İnceleme Formu aracılığıyla toplanmış ve betimsel analiz yöntemiyle analiz edilmiştir. Bulgular, incelenen ders kitabının en fazla mantıksal-matematiksel zekâ (%45,06) ve görsel-uzamsal zekâ (%35,9) alanlarına hitap ettiğini göstermiştir. Buna karşın incelenen kitapta, sosyal-kişilerarası (%10,1), sözel-dilsel (%5,59), içsel (%1,21), doğa (%1,16) ve bedensel-kinestetik (%0,96) zekâ alanlarının oldukça sınırlı düzeyde temsil edildiği, müziksel-ritmik (%0,10) zekâya ise en az yer verildiği görülmüştür. Sonuçlar, ders kitabının ÇZK’nın öngördüğü bilişsel çeşitliliği ve bütüncül öğrenme anlayışını tam olarak yansıtmadığını ortaya koymuştur. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’nin hedeflediği bütüncül, değer temelli ve sürdürülebilir öğrenme anlayışı açısından değerlendirildiğinde, incelenen ders kitabının bu vizyonu sınırlı biçimde yansıttığı söylenebilir. Araştırma, ders kitaplarının içerik tasarımında farklı zekâ alanlarına yönelik etkinliklerin artırılması gerektiğini vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Çoklu Zekâ Kuramı , Ders Kitabı İncelemesi , Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli , Nitel Araştırma

Etik Beyan

Araştırmada, ortaokul 6. sınıf matematik ders kitabının doküman incelemesi kapsamında Çoklu Zekâ Kuramı açısından incelemesi yapıldığı için, etik kurul izni alınmamıştır. Ancak araştırmanın her aşaması, etik ilkelere uyularak gerçekleştirilmiştir.

An Analysis of the 6th Grade Mathematics Textbook in Terms of Multiple Intelligences Theory

Öz

The aim of this study is to examine the content of the 6th-grade mathematics textbook within the framework of the Multiple Intelligences Theory (MIT) and to reveal the current state of representation of the intelligence domains. The study was conducted using the document analysis method, one of the qualitative research approaches. The sample (object of analysis) consists of the 6th-grade mathematics textbook prepared by the Ministry of National Education and approved for use in the 2025–2026 academic year. Data were collected through the Multiple Intelligences Theory Textbook Review Form, which was developed based on Gardner’s (1983, 1999) definitions of eight intelligence domains and analyzed using descriptive analysis method. The findings indicate that the textbook predominantly reflects the logical–mathematical intelligence (45,06%) and visual–spatial intelligence (35,9%) domains, while the social–interpersonal (10,1%), verbal–linguistic (5,59%), intrapersonal (1,21%), naturalistic (1,16%), and bodily–kinesthetic (0,96%) intelligences are represented to a limited extent. The musical–rhythmic intelligence (0,10%) domain was found to be the least represented. The results reveal that the textbook does not fully reflect the cognitive diversity and holistic learning perspective proposed by the Multiple Intelligences Theory. When evaluated in terms of the holistic, value-oriented, and sustainable learning vision of the The Century of Türkiye Education Model, it can be stated that the current textbook only partially reflects this vision. The study emphasizes the need to increase the number of activities addressing various intelligence domains in the design of textbook content.

Anahtar Kelimeler

Multiple Intelligences Theory , Textbook Analysis , Türkiye Century Maarif Model , Qualitative Research

Etik Beyan

As the study involved examining a Year 6 secondary school mathematics textbook from the perspective of Multiple Intelligences Theory as part of a document review, no ethics committee approval was sought. However, every stage of the research was conducted in accordance with the principles of ethics.

Kaynakça

• Akınoğlu, O. (2015). Öğretim kuram ve modelleri. Ş. Tan (Ed.), Öğretim ilke ve yöntemleri içinde. Pegem Akademi.
• Albayrak, E., Altunkaynak, A., Gündüz, F., Karasu, İ., Tunç, L., Kavurmacı, M., Yıldırım, U. ve Yıldız Ç. (Ed.) (2025). Ortaokul ve imam hatip ortaokulu, matematik 6. sınıf ders kitabı. MEB Yayınları, https://tymm.meb.gov.tr/upload/kitap/matematik_6_1.pdf
• Armstrong, T. (2009). Multiple intelligences in the classroom (3rd ed.). ASCD.
• Aslan, S. N. (2021). İlköğretim 8. sınıf fen bilgisi ders kitabı etkinliklerinin çoklu zekâ kuramına göre incelenmesi. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Gazi Üniversitesi.
• Başbayrak, M. ve Örge Yaşar, F. (2021). 6. ve 7. sınıf Türkçe ders kitaplarının çoklu zekâ kuramına çerçevesinde değerlendirilmesi. Journal of Social and Humanities Sciences Research, 8(69), 1066-1077. http://dx.doi.org/10.26450/jshsr.2417
• Başbayrak, M. (2021). 2019-2020 öğretim yılında okutulan 6 ve 7. sınıf Türkçe ders kitaplarındaki metin ve etkinliklerin çoklu zekâ kuramı ve öğretmen görüşleri çerçevesinde değerlendirilmesi. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi.
• Beane, J. A. (1997). Curriculum integration: Designing the core of democratic education. Teachers College Press.
• Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27-40. https://doi.org/10.3316/QRJ0902027
• Bruner, J. S. (1966). Toward a theory of instruction. Harvard University Press.
• Campbell, L., & Campbell, B. (1990). Multiple intelligences: The complete MI book. Zephyr Press.
• Creswell, J. W. (2013). Nitel araştırma yöntemleri: Beş yaklaşıma göre nitel araştırma ve araştırma deseni (Çev. M. Bütün ve S. B. Demir). Siyasal Kitabevi.
• Demir, B. (2016). Türkçe dersi çalışma kitaplarındaki etkinliklerin çoklu zekâ kuramı bakımından incelenmesi. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ahî Evran Üniversitesi.
• Demirel, Ö. (2000). Öğretme sanatı: Planlamadan değerlendirmeye. Pegem Yayıncılık.
• Demirel, Ö. (2012). Eğitimde program geliştirme: Kuramdan uygulamaya (17. baskı). Pegem Akademi.
• Demirel, T., Tuncel, M., Demirhan, E., & Demir, S. (2008). İlköğretim ders kitaplarının çoklu zekâ kuramına uygunluk düzeyi. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, 5(2), 1–20.
• Duman B. (2023). Eğitimde çağdaş yaklaşımlar. G. Ocak (Ed.) Öğretim ilke ve yöntemleri içinde. Pegem Akademi.
• Epçaçan, C. ve Kırbaş, A. (2018). Türkçe ders kitabı etkinliklerinin çoklu zekâ temelli öğretim açısından değerlendirilmesi. Ekev Akademi Dergisi, (76), 57-78. https://www.acarindex.com/pdfs/19053
• Eser, R. S. ve İpek, Y. (2024). Çoklu zekâ kuramı bağlamında Türkçe dersi okuma etkinliklerinin incelenmesi. Dicle Üniversitesi Ziya Gökalp Eğitim Fakültesi Dergisi, (46), 100-121. http://dx.doi.org/10.14582/DUZGEF.2025.228
• Evçimen, T. ve Yıldız, H. (2017). Matematik ders kitaplarındaki problem kurma etkinliklerinin incelenmesi. Bartın Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 6(3), 1073–1090.
• Gardner, H. (1983). Frames of mind: The theory of multiple intelligences. Basic Books.
• Gardner, H. (1993). Multiple Intelligence: The Theory in Practice. Basic Books.
• Gardner, H. (1999). Intelligence reframed: Multiple intelligences for the 21st century. Basic Books.
• Gürbüz, R. ve Baki, A. (2013). Çoklu zekâ kuramına göre tasarlanan öğrenme ortamında yapılan matematik öğretiminin etkililiğinin incelenmesi. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (12), 67-100. https://doi.org/10.14520/adyusbd.444
• Gürel, E. ve Tat, M. (2010). Çoklu zekâ kuramı: tekli zekâ anlayışından çoklu zekâ yaklaşımına. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 3(11), 336-356 https://tymm.meb.gov.tr/upload/kitap/matematik_6_1.pdf
• İnan, G. (2015). İlkokullarda Türkçe dersinde kullanılan metinlerin çoklu zekâ kuramına açısından incelenmesi. [Yayımlanmamış Yüksek lisans tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
• İncikabı, L. ve Biber, A. Ç. (2017). Ortaokul matematik ders kitaplarının temsiller açısından incelenmesi. Kastamonu Eğitim Dergisi, 25(1), 113–132.
• Kaplan, A., Duran, M. ve Baş, G. (2015). Matematik Dersinde Çoklu Zekâ Kuramına Dayalı Öğretimin Akademik Başarıya Etkisi: Bir Meta-Analiz Çalışması. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 11(3). https://doi.org/10.17860/efd.54955
• Kılıç, L. K., Baki, Y. ve Bayram, B. (2014). Ortaokul 8. sınıf Türkçe dersi öğretmen kılavuz kitabındaki etkinliklerin çoklu zekâ kuramına ile örtüşme düzeyi. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 2(2), 72-89. https://www.anadiliegitimi.com/tr/pub/issue/1354/15980
• Koyuncuoğlu, A. ve Kaya, Z. (2020). 6.sınıf fen bilimleri kitabının çoklu zekâ kuramına göre incelenmesi. Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 6(1), 19-45. https://doi.org/10.31463/aicusbed.676683
• Küçük, M., Balık, V. M., Akdoğan, A. ve Aslan, E. (2022). İletişim ve çoklu zekâ kapsamında ortaokul 5. sınıf fen bilgisi ders kitabı incelemesi. The Journal of Social Sciences, (61), 526-538. http://dx.doi.org/10.29228/SOBIDER.66551
• Miles, M, B. ve Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded Sourcebook. (2nd ed). Thousand Oaks, CA: Sage.
• Saban, A. (2001). Çoklu zekâ kuramı ile ilgili yapılan çalışmaların değerlendirilmesi. Eğitim ve Bilim, 26(120), 45–54.
• Sarıkaya, B. (2021). 8. sınıf Türkçe ders kitabı etkinliklerinin çoklu zekâ kuramı bağlamında değerlendirilmesi. Journal of Bitlis Eren University Humanities and Social Sciences, 1(1), 39-63.
• Suwanto, S. ve Purba, A. (2021). The Development of Multiple Intelligence Based Textbook. Malikussaleh Journal of Mathematics Learning (MJML). 4 (1), 34-40. https://doi.org/10.29103/mjml.v4i1.3320
• Şakiroğlu, Y. ve Yıldız-Şakiroğlu, H. (2025). Ortaokul 5. sınıf Türkçe ders kitaplarında yer alan öyküleyici metinlere ait etkinliklerin Çoklu Zekâ Kuramı bakımından incelenmesi. Anadolu Journal of Educational Sciences International, 15(2), 615-631. https://doi.org/10.18039/ajesi.1667142
• Şendurur, Y. ve Barış, D. A. (2002). Müzik eğitiminin bilişsel başarıya etkisi. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 22(3), 47–60.
• Tanrıkulu, E. ve Tüysüz, M. (2024). Ortaokul fen bilimleri ders kitabında yer alan etkinliklerin çoklu zekâ türlerine göre incelenmesi. Trakya Eğitim Dergisi, 14(3), 1588-1604.
• Tüysüz, C. ve Ekici, G. (2022). Ortaokul ders kitaplarının çoklu zekâ kuramına göre değerlendirilmesi. Journal of Turkish Science Education, 19(2), 342–359.
• Üreyen Çimen, E. ve Özmantar, F. (2023). İlkokul matematik ders kitaplarında kök değerlerin incelenmesi. Uluslararası Temel Eğitim Araştırmaları Dergisi, 7(2), 85–102.
• Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society: The development of higher psychological processes. Harvard University Press.
• Yavuz, K. E. (2001). Eğitim ve öğretimde çoklu zekâ teorisi ve uygulamaları. Ankara Özel Ceceli Okulları Yayınları.
• Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2018). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. (11. Baskı). Seçkin Yayıncılık.