İnkılâplar Karşısında Darülfünûn: Eleştiriler ve Kurumsal Tasfiyeye Giden Süreç

Öz

Bu çalışma, Osmanlı modernleşmesinin yükseköğretimdeki en önemli mirası olan Darülfünûn’un, Cumhuriyet’in ulus-devlet inşası sürecinde karşılaştığı meşruiyet krizini, maruz kaldığı eleştirileri ve 1933 Üniversite Reformu ile sonuçlanan tasfiye sürecini çok boyutlu bir perspektifle incelemeyi amaçlamaktadır. Tarihsel ve betimleyici bir analiz yönteminin benimsendiği araştırmada dönemin siyasi aktörlerinin söylemleri, Kadro dergisi çevresinin ideolojik eleştirileri, 1932’de gerçekleştirilen Birinci Türk Tarih Kongresi’ndeki tartışmalar ve Prof. Albert Malche’ın raporu mercek altına alınmıştır. Çalışmada, Darülfünûn’un Cumhuriyet devrimlerine, özellikle Türk Tarih Tezi ve devletçilik politikalarına, beklenen akademik ve ideolojik desteği vermemesinin kurumun kapatılmasına neden olduğu tespit edilmiştir. Özellikle resmî tarih tezine getirilen bilimsel itirazlar, bir kırılma noktası olmuştur. Ayrıca, Ahmet Ağaoğlu gibi liberal görüşlü ve Serbest Cumhuriyet Fırkası ile iltisaklı hocaların hedef alınması, sürecin sadece bilimsel değil, aynı zamanda siyasi bir hesaplaşma boyutunu taşıdığını ortaya koymaktadır. Çalışma, İsviçreli uzman Albert Malche’ın hazırladığı rapordaki yapısal ve metodolojik yetersizlik tespitlerinin, hükûmet tarafından radikal bir kadro temizliği için bilimsel bir meşruiyet aracı olarak kullanıldığını vurgulamaktadır. Yapılan çalışma, 1933 Reformu’nun salt akademik kaliteyi artırma hamlesi olmaktan öte eski kadroların büyük oranda tasfiye edilerek rejimin ideolojik ilkelerine sadık, milli ve inkılapçı kimliğe sahip İstanbul Üniversitesi’nin inşa edildiği politik bir yeniden yapılanma projesi olduğunu ortaya koyması bakımından önem arz etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Darülfünûn
• İstanbul Üniversitesi
• Yükseköğretim Tarihi
• Tarih Kongrsi
• Malche Raporu

Darülfünun in the Face of Reforms: Criticisms and the Process Leading to Institutional Abolition

Öz

This study aims to examine, from a multidimensional perspective, the legitimacy crisis faced by Darülfünûn—the most significant legacy of Ottoman modernization in higher education — the Republic’s nation-building process, the criticisms it endured, and the liquidation process that culminated in the 1933 University Reform. Adopting historical and descriptive analysis methods, the study examines the political actors of the period, the ideological criticisms of the Kadro magazine circle, the debates at the First Turkish History Congress of 1932, and the report of Prof. Albert Malche. The study concludes that the university's failure to provide the expected academic and ideological support to the Republican reforms, particularly the Turkish History Thesis and statist policies, was the reason for its closure. In particular, scientific challenges to the official historical narrative marked a turning point. Furthermore, the targeting of liberal-minded professors such as Ahmet Ağaoğlu, who were affiliated with the Free Republican Party, reveals that the process was not only scientific but also carried a dimension of political reckoning. The study emphasizes that the structural and methodological shortcomings identified in the report prepared by the Swiss expert Albert Malche were used by the government as a scientific justification for a radical purge of personnel. The study is significant because it reveals the 1933 Reform was not merely an attempt to improve academic quality, but rather a political restructuring project that involved the large-scale purge of the old staff and the establishment of Istanbul University with a national and revolutionary identity loyal to the ideological principles of the regime.

Anahtar Kelimeler

• University
• İstanbul University
• History of Higher Education
• History Congress
• Malche Report

Kaynakça

1. AKINCI, Abdulvahap (2023), "Darülfünûndan İstanbul Üniversitesine Resmî İdeolojinin Yükseköğretime Etkisi", Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, S.18(1), ss.66-86, https://doi.org/10.17153/oguiibf.1145678
2. AKYÜZ, Yahya (2020), Türk Eğitim Tarihi, Alfa Yayınları, İstanbul.
3. ARSLAN, Ali (1995), Darülfünûn’dan Üniversiteye, Kitabevi Yayınları, İstanbul.
4. ARSLAN, Ali (1999), "İstanbul Darülfünûn’unda Öğretim Üyelerinin Siyasetle Uğraşmaları", İstanbul Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılapTarihi Enstitü Yıllığı, C.10, ss.56-70.
5. ARSLAN, Ali (2007), "Darülfünûn İlahiyat Fakültesi, Fakülte Meclisi’nin Kurulması ve İlk Meclis Zabıtları (1911-1912)", Değerler Eğitimi Dergisi, S.5(13), ss.9-36, https://izlik.org/JA92MK89BT
6. ASAF, Burhan (1932), "Ankara’da Kalan Darülfünûn", Kadro, S.8, ss.47-48.
7. ASAF, Burhan (1933), "Üniversitenin Manası", Kadro, S.20, ss.24-28.
8. ASAF, Burhan (1934), "Words, Words and Words!", Kadro, S.28, ss.3-5.

9. BARAN, Aylin Görgün (2022), "Osmanlıda Darülfünûn ve Türkiye’de 1923 - 1950 Döneminde Üniversiteler", Düşünce Dünyasında Türkiz, S.3(16), ss.7-27, https://izlik.org/JA92LE94ZW
10. BASKAN, Gülsün Atanur (2001), "Türkiye de Yükseköğretimin Gelişimi", Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, S.21(1), ss.21-32, https://izlik.org/JA42FR46ED
11. BAYKARA, Tuncer (1989), Zeki Velidi Togan, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara.
12. BERİŞ, Hamit Emrah (2023), "Müslüman Dünyada Çağdaş Düşünce: Cilt 1 Türk Düşüncesi", Türkiye’de Liberalizm: Kesişmeyen Yollar, Birleşmeyen Parçalar, Türk Düşüncesi (Ed. Lütfi Sunar), Yurtdışı Türkler Başkanlığı Yayınları, Ankara, ss.411-443.
13. BİLSEL, Cemil (1943), İstanbul Üniversitesi Tarihi, İstanbul Üniversitesi Yayınları, İstanbul.
14. CEM, Eflatun (1934), "İnkılâp Edebiyatı", Kadro, S.18, ss.67-70.
15. CHF (1931), CHF Nizamnamesi ve Programı, TBMM Matbaası, Ankara.
16. ÇELİK, Halil İbrahim (2024), "Yükseköğretimde Modernleşme Projesi Olarak Dârülfünûn", 18. Uluslararası Güncel Araştırmalarla Sosyal Bilimler Kongresi Tam Metinleri (Ed. Hatem Fahd Hno, Sami Baskın), 8-11 Ekim 2024 – Ankara, Recent Academic Studies Yayınları, Ankara, ss.779-793.
17. ÇELİK, Halil İbrahim (2025), "Türkiye’de Üniversite Reformları ve Günümüze Yansımaları", Eğitim ve İnsani Bilimler Dergisi: Teori ve Uygulama, S.16(Özel Sayı), ss.141-164, https://izlik.org/JA47GR96ET
18. DANIŞMAN, Zuhuri (1966), Osmanlı İmparatorluğu Tarihi, Cilt XI, Yeni Matbaa, İstanbul,
19. DEMİRTAŞ, Aydın (2018), "Darülfünûndan Üniversiteye Öğretim Üyelerinin Toplumsal Profilleri (1900-1946)", Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
20. DERVİŞOĞLU, Fatih Mehmet (2015), "Resmi Tarih Tezine Türk Tarih Tezine Farklı Çığırlar ve Bir Tarih Âlimi Zeki Velidi Togan", Turkish Studies, S.10(3), ss.343-352, https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.8053
21. DÖLEN, Emre (2009), Osmanlı Döneminde Darülfünûn 1863-1922 Türkiye Üniversite Tarihi 1, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayını, İstanbul.
22. DÖLEN, Emre (2010), Türkiye Üniversite Tarihi 3, Darülfünûn’dan Üniversiteye Geçiş, Tasfiye ve Yeni Kadrolar, Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul.
23. DÜSTUR (1933), 3. Tertip, Cilt 14, ss.1229-1231, Ankara.
24. ERDEM, Cavit (2025), "Dârülfünun’un Toplumsal, Kültürel ve Din Eğitimi Açısından Etkileri", Darulfunun İlahiyat, S.36(Dârülfünun İlahiyat), ss.141-173, https://doi.org/10.26650/di.2025.36.1.675462
25. ESMEN, Can Tankut (2022), "Cumhuriyet Döneminde Eski Türk Tarihçiliği", Milliyetçilik Araştırmaları Dergisi, S.4(1), ss.113-141, https://doi.org/10.53425/madergisi.1086552
26. ETEM, Muhlis (1933), "Bizde Kürsü İktisatçıları ve İktisat İlmi", Kadro, S.23, ss.45-51.
27. FAZIL, Ahmet (1933), "Milli Talim ve Terbiye 4- Reşit Galip Beyefendiye", Milliyet Gazetesi, 01 Mayıs 1933, ss.1-2.
28. HÂKİMİYETİ MİLLİYE (1932), Hakimiyeti Milliye, 21 Temmuz 1932, s.1.
29. HATİBOĞLU, İbrahim (2006), "Transmission of Western Hadīth Critique to Turkey: On the Past and the Future of Academic Hadīth Studies", Hadis Tetkikleri Dergisi, S.4(2), ss.37-53.
30. HIRSCH, Ernst (1950), Dünya Üniversiteleri ve Türkiye’de Üniversitelerin Gelişmesi, Cilt 1, Ankara Üniversitesi Yayınları, İstanbul.
31. İHSANOĞLU, Ekmeleddin (1990), "Dârulfünûn Tarihçesine Giriş", Belleten, S.54(210), ss.699-738, https://doi.org/10.37879/belleten.1990.699
32. İHSANOĞLU, Ekmeleddin (1993), "Dârülfünun", Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, TDV Yayınları, Ankara, ss.521-525.
33. İNALCIK, Halil (2002), "Türkiye’de Osmanlı Araştırmaları", 13. Türk Tarih Kongresi, TT Yayını, Ankara,
34. İSHAKOĞLU, Sevtap (1995), "1900-1946 Yılları Arasında, Darülfünûn ve İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesinde Matematik ve Fen Bilimleri Eğitimi", Osmanlı Bilimi Araştırmaları, S.1, ss.227-283. https://izlik.org/JA95UL96YF
35. İSMAİL, Hüsrev (1933), "Milli Kurtuluş Devletçiliği", Kadro, S.18, ss.25-36.
36. KABAPINAR, Yücel (1992), "Başlangıcından Günümüze Türk Tarih Tezi ve Lise Tarih Kitaplarına Etkisi", Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, S.1(2), ss.143-177, https://izlik.org/JA84SN86XL
37. KADRİ, Yakup (1933), "Fikirde İstiklâl", Kadro, S.22, ss.28-32.
38. KAFADAR, Osman (2002), "Cumhuriyet Dönemi Eğitim Tartışmaları", Modern Türkiye'de Siyasi Düşünce (Ed. Tanıl Bora, Murat Gültekingil), İletişim Yayınları, İstanbul, Cilt.3, ss.351-381.
39. KARAL, Enver Ziya (2007), Osmanlı Tarihi: Birinci Meşrutiyet ve İstibdat Devirleri (1876-1907), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, Cilt.VIII.
40. KÂZIM, Nami (1933), "Yeni Türk Üniversitesinin Eşiğinde", Cumhuriyet Gazetesi, 30 Temmuz 1933, ss.1.
41. KOCATÜRK, Utkan (1984), "Atatürk’s Notes on University Reform", Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, S.1(1), ss.3-95, https://izlik.org/JA95PS23YA
42. KOÇ, Elif (2025), "Reform ve Yenileşme Sürecinde Darülfünûn’dan İstanbul Üniversitesine: Malche Raporu ve Alman Akademisyenler", Tarih Tetkikleri Dergisi, S.3(5), ss.77-102, https://doi.org/10.5281/zenodo.15760902
43. KORKMAZ, Tuğrul (2023), "Cumhuriyetin Kuruluş Dönemi’nde Resmî İdeoloji ve Türk Tarih Tezi’ne Alternatif Bir Yaklaşım: Atsız Mecmua", Akademik Hassasiyetler, S.10(Cumhuriyet Özel Sayısı), ss.642-669, https://doi.org/10.58884/akademik-hassasiyetler.1349235
44. LÖK, Atilla ve ERTEN, Bağış (2007), "1933 Reformu ve Yabancı Öğretim Üyeleri", Modernleşme ve Batıcılık (Ed. Ed. Tanıl Bora, Murat Gültekingil), İletişim Yayınları, İstanbul, Cilt.3, ss.537-544.
45. MALCHE, Albert (1939), İstanbul Üniversitesi Hakkında Rapor, Devlet Basımevi, İstanbul.
46. MEB YÜKSEKÖĞRETİM GENEL MÜDÜRLÜĞÜ (1998), Cumhuriyetin 75. Yılında Yükseköğretim, Milli Eğitim Basımevi, Ankara.
47. MİLLİYET GAZETESİ (1933), "Türkiye’nin İlim İnkılabı Bugün Başladı", Milliyet Gazetesi, 1 Ağustos 1933, ss.1-5.
48. NEDİM, Vedat (1933), "Devletin Yapıcılık ve İdarecilik Kudretine İnanmak Gerekir", Kadro, S.15, ss.13-19.
49. ÖNGÜNER, Emir (2018), "Zeki Velidi Togan Türkiye'yi Neden Terk Etti? I. Türk Tarih Kongresi'nde Yaşanan Tartışmalar Üzerine Kısa Bir Tetkik", Bağımsız Doküman, (yayın bilgisi yok), https://www.academia.edu/37003463/ (Erişim Tarihi: 10.11.2025).
50. ÖZDEN, Âkil Muhtar (1340), Dârülfünunumuz Hakkında Bazı Mulahazât, Matbaa-i Ahmed İhsan ve Şürekâsı, İstanbul.
51. SCHWARTZ, Philipp (2003), Kader Birliği, 1933 Sonrası Türkiye’ye Göç Eden Alman Bilim Adamları (Çev. Nagehan Alçı), Belge Yayınları, İstanbul.
52. SİLER, Abdurrahman (1995), "Dârülfünûn’un, Kurtuluş Savaşı ve İnkılâplara Bakışı", Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, S.XI(31), ss.177-186, https://izlik.org/JA47UT32CT
53. SON POSTA (1933), "Üniversitemiz Ne Olacak", Son Posta Gazetesi, 1 Ağustos 1933, s.6.
54. SÜREYYA, Şevket (1933a), "Darülfünûn - İnkılâp Hassasiyeti ve Cavit Bey İktisatçılığı", Kadro, S.14, ss.5-11.
55. SÜREYYA, Şevket (1933b), "Bir Münakaşanın Manası", Kadro, S.17, ss.5-8.
56. SÜREYYA, Şevket (1933c), "Don Kişot'un Yeldeğirmenlerile Muharebesine, Kürsü Politikacılığına ve Cavit Bey İktisatçılığına Dair...", Kadro, S.17, ss.9-15.
57. SÜREYYA, Şevket (1934), "İnkılabın Kürsülerinde İnkılap İlmileşmelidir", Kadro, S.28, ss.5-18.
58. SÜSLÜ, Rıdvan (2024), "Dârulfünûn’dan 1933 Üniversite Reformuna: Alman Bilim Adamlarının Göçü ve Uluslararası Akademik Etkileşim", Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, S.11(4), ss.2535-2559, https://izlik.org/JA43YT23DJ
59. TEZCAN, Ayşe Mahinur (2025), "Osmanlı’dan Erken Cumhuriyet’e Darülfünûn: Eğitim ve Toplumsal Yapıdaki Değişimler", Darulfunun İlahiyat, S.36(Darülfünûn İlahiyat Özel Sayısı), ss.117-139, https://doi.org/10.26650/di.2025.36.2.1667921
60. TOGAN, Zeki Velidi (1981), Tarihte Usul, Enderun Kitabevi, İstanbul.
61. TUNÇAY, Mete ve ÖZEN, Haldun (1984), "1933 Tasfiyesi veya Bir Tek Parti Politikacısının Önlenemez Yükselişi ve Düşüşü", Tarih ve Toplum Dergisi, S.10, ss.6-20.
62. TÜRKOĞLU, Özgür (2023), "Darülfünûn’dan İstanbul Üniversitesine Osmanlı’da İlk Üniversitenin Tarihçesi", İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, S.12(3), ss.1745-1767, https://doi.org/10.15869/itobiad.1317183
63. WIDMANN, Horst (2000), Atatürk ve Üniversite Reformu (Çev. Serpil Bozkurt, Aykut Kazancıgil), Kabalcı Yayınevi, İstanbul.
64. YAZAR, Taha ve AVERBEK, Emel (2018), "1933 Üniversite Reformundan Günümüze Türkiye’de Üniversitelerin Tarihsel Gelişimi", Journal of Turkish Studies. S.13(4), ss.1341-1360.
65. YÜCEBAŞ, Mesut (2014), "1933 Darülfünûn’un İlgası ve Yeni Üniversitenin Ruhu: Basında Üniversitenin Anlamı", Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, S.13(2), ss.259-283, https://doi.org/10.21547/jss.256828
66. ZÜRCHER, Erik Jan (2007), Modernleşen Türkiye’nin Tarihi (Çev. Yasemin Saner Gönen), İletişim Yayınları, İstanbul.
67. Resmî Gazete (6 Haziran 1933 tarih ve 2420 Sayı).
68. TBMM Zabıt Ceridesi (31 Mayıs 1933 tarih Devre: 4, C: 15, İçtima: 2) ss.465-467.