Mekân Kavramı: Nedir-Nasıl Algılanır?

Öz

Mekânın dil kurgusunun önemli unsurlarından birisi olduğu konusunda şüphe yoktur. Öyle ki, fiil dediğimiz temel unsurun geçişli ya da geçişsiz olmasına tesir edebilecek derecede etkisi bulunmaktadır. Bu açıdan mekân unsurunun gerek Batı düşüncesi nazarında ve gerekse İslâm düşüncesi ekseninde işgal ettiği yeri bilmenin önemli olduğu kanaatindeyiz. Zira mekân kavramı sadece cümlede eylemin gerçekleştiği yerden ibaret değildir. Varlıkta işgal ettiği pozisyonun dışında uzayda kapladığı yer ve boşluk ile olan diyaloğu da dikkate alınmak durumundadır. Gerek Batı düşüncesinde ve gerekse İslâm düşüncesinde mekân kavramı çoklu düşünme sentezinin unsurlarından birisidir. Müslüman filozofların eserlerine bakıldığında mekânın işgal ettiği yeri görmek imkân dahilindedir. Aristo mekân konusunda belirleyici olmuştur. Gerek kendi döneminde gerek kendisinden sonra Batı düşüncesinde ve gerekse Meşşâî felsefede Aristo’nun baskın düşüncelerine rastlamaktayız. İslâm düşüncesinde zaman hem somut hem de soyut haliyle işlevsel bir bütünlük arz etmektedir. Bu sebeple çalışmamızın Batı düşüncesi çerçevesinde Aristo temel inceleme alanımızı oluşturmuştur. Aristo dışında Platon da düşüncelerini mercek altına aldığımız bir diğer Yunan düşünürüdür. İslâm dünyasına geldiğimizde, doğal bir refleks olarak mekân konusundaki düşünceleri vermeye Kindî ile başladık. Ardından İbn Sînâ, İbn Rüşd, Fahreddin er-Râzî, Fârâbî ve İbn Arabî’nin görüşlerine çalışmamızda yer verdik. Bu belirlemeyi yaparken filozofların eserlerinde mekâna verdikleri önemi dikkate almaya çalıştık.

Anahtar Kelimeler

• Mekân
• Yer
• Platon
• Aristo
• Kindî
• İbn Sînâ
• İbn Rüşd
• Fahreddin er-Râzî
• Fârâbî
• İbn Arabî

Concept of Space: What Is It-How Is It Perceıved?

Öz

There is no doubt that space is one of the important elements of language construction. So much so that it has such an effect that the basic element we call verb can be transitive or intransitive. In this respect, we believe that it is important to know the place the space element occupies both in the eyes of Western thought and in the axis of Islamic thought. Because the concept of space is not just about the place where the action takes place in the sentence. Apart from the position it occupies in existence, the place it occupies in space and its dialogue with the void must also be taken into consideration. The concept of space is one of the elements of the synthesis of multiple thinking in both Western thought and Islamic thought. When looking at the works of Muslim philosophers, it is possible to see the place they occupy. Aristotle was decisive about space. We come across Aristotle's dominant thoughts in Western thought and Peripatetic philosophy, both during his time and after him. In Islamic thought, time presents a functional integrity in both its concrete and abstract form. For this reason, Arsito constituted our main area of investigation within the framework of Western thought in our study. Apart from Aristotle, Plato is another Greek thinker whose thoughts we have examined. When we came to the Islamic world, we started giving ideas about space as a natural reflex with al-Kindī. Then, we included the views of Ibn Sina (Avicenna), Ibn Rushd (Averroes), Fakhr al-Dīn al-Rāzī, al-Fārābī and Ibn Arabi in our study. While making this determination, we tried to take into account the importance that philosophers gave to space in their works.

Anahtar Kelimeler

• Space
• Place
• Plato
• Aristotle
• al-Kindī
• Avicenna
• Averroes
• Fakhr al-Dīn al-Rāzī
• al-Fārābī
• Ibn 'Arabī

Kaynakça

1. Ağarı, M. (2023a). Zaman Kavramı: Nedir-ne değildir? Karabük Türkoloji Dergisi, 6(1), 123-148.
2. Ağarı, M. (2023b). Zamanın anlaşılabilirliği: Hareket-zaman ilişkisi. Karabük Türkoloji Dergisi, 6(2), 1-29.
3. Akarsu, B. (2014). Kant’da mekân ve zaman kavramları. Felsefe Arkivi, 14, 108-122.
4. Archer-Hind, R. D. (Ed.). (1888). The Timaeus of Plato. London: Macmillan.
5. Aristoteles. (1996). Metafizik. (A. Arslan, Çev.). İstanbul: Sosyal Yayınları.
6. Aristoteles. (2017). Kategoriler-önermeler. (F. Akderin, Çev.). İstanbul: Say Yayınları.
7. Aristoteles. (2019). Fizik (S. Babür, Çev.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
8. baga, m. s. (2020). Türsel sûretin varlığı ve cevherliği: hikmetü’l-‘Ayn geleneği merkezli bir değerlendirme. 14. ve 15. Yüzyıl İslam Düşüncesinde Felsefe, Kelam ve Tasavvuf Sempozyumu Bildirileri-I içinde (ss. 76-90). Ankara: AYBÜ Yayınları.

9. Bayrakdar, M. (2016). İslam Felsefesine Giriş. Ankara: TDV Yayınları.
10. Bolay, S. H. (2005). Aristo metafiziği ile Gazzali metafiziğinin karşılaştırılması. Ankara: MEB Yayınları.
11. Bozdoğan, S. ve Benek, S. (2022). Modern coğrafi düşüncede mekân ve yer kavramlarının teorik temelleri üzerine bir değerlendirme. Coğrafya Dergisi, 43, 177-195.
12. Çapak, İ. (2006). Stoa mantığı ve Fârâbî’ye etkisi. Ankara: Araştırma Yayınları.
13. Dağ, M. (2003). Fârâbî’nin iki yapıtı. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 14(14-15), 17-87.
14. Devellioğlu, F. (2010). Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları.
15. Duralı, Ş. T. (1995). Aristoteles’te bilim ve canlılar sorunu. İstanbul: Çantay Kitabevi.
16. Dündar, Z. (2017). Doğu kültüründe zaman algısının mekân biçimlenişine etkisi. Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
17. Ekşinar, H. (2008). Meşşai filozofları ile modern filozoflara göre zaman kavramının karşılaştırılması. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elâzığ.
18. Fârâbî. (1984). Felsefenin temel meseleleri (M. Kaya çev.). Archives of Philosophy, (25), 203-212.
19. Fârâbî. (2008). Harfler kitabı Kitabu’l-Hurüf. (Ö. Türker, Çev.). İstanbul: Litera Yayıncılık.
20. Fârâbî. (2020). Uyûnu’l-Mesâil felsefi meselelerin kaynağı. (Ş. Gürel, Çev.). İstanbul: İnsan Yayınları.
21. Gazzâlî, İ. (1981). Tehâfüt el-Felâsife- filozofların tutarsızlıkları. (K. Bekir, Çev.). İstanbul: Çağrı Yayınları.
22. Günaydın, S. (2013). Fahreddin Er-Râzî’nin düşünce sisteminde mekân kavramı. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
23. Haklı, Ş. (2007). İslâm felsefesinde mekân ve boşluk tasavvurunun kozmolojiye tatbiki. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 6(12), 41-58.
24. Herodot. (2012). Tarih. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
25. Kahraman, A. (Ed.). (2012). İhvân-ı Safâ Risâleleri I-IV. (Kurul, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
26. Kaya, M. (1983). İslâm kaynakları ışığında Aristoteles ve felsefesi. İstanbul.
27. Kaya, M. (1995). Fârâbî. TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
28. Kaya, M. (2013). Kindî: Felsefi risâleler. İstanbul: Klasik Yayınları.
29. Kılıç, E. (2011). Aristoteles ile Fârâbî’nin mekân anlayışlarının incelenmesi. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
30. Koç, Y. (2013). Mekân ve nesne. Felsefe Arkivi, 29, 13-20.
31. Korkmaz, R. (2015). Yazınsal okumalar. İstanbul: Kesit Yayınları.
32. Kutluer, İ. (2003). Mekân. TDV İslâm Ansiklopedisi. Ankara: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
33. Lettinck, P. (1994). Aristotle’s physics and its reception in the arabic world: with an edition of the unpublished parts of ıbn bājja’s commentary on the physics. Leiden: BRILL.
34. Nalbantoğlu, H. Ü. (2008). Nedir mekân dedikleri? Zaman-mekân, Ed. A. Şentürer, Ş. Ural, Ö. Berber, F. Uz Sönmez. III. Disiplinlerarası Mimarlık-Felsefe Toplantısı içinde (ss. 88-107). İstanbul: Yem Yayınları.
35. Özkan, H. (2019). Muhyiddin İbni Arabî’de zaman kavramı. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Kırklareli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kırklareli.
36. Platon. (2015). Timaios. (F. Akderin, Çev.). İstanbul: Say Yayınları.
37. Sekman, A. (2016). Mustafa Kutlu’nun mekân algısı. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Yıldız Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
38. Şerif, M. M. (1990). İslam düşüncesi tarihi 1-4. İstanbul: İnsan Yayınları.
39. Tanju, B. (2001). Modern mimarlığın" gerçek" tarihçisi: Sigfried Giedion. Arradamento Mimarlık, 42-50.
40. Taşçı, H. (2021). Gazâlî’nin hareket felsefesinin mekâna yansıması: Sınırlandırılmamış doğa. EKEV Akademi Dergisi, 87, 205-216.
41. Türkçe Kur’an Mealleri (2025, 20 Ekim). 20 Ekim 2025 tarihinde https://kuranmeali.com/ adresinden erişildi. Türkçe Sözlük 1-2. (1998). Ankara: TDK Yayınları.
42. Usta, G. (2020). Mekan ve yer kavramlarının anlamsal açıdan irdelenmesi. Turkish Online Journal of Design Art and Communication, 10(1), 25-30.
43. Yusuf, M. H. (2024). İbnü’l Arabî zaman ve kozmoloji. (F. Kadir, Çev.). İstanbul: Nefes Yayınları.