UYUMSUZLUK KURAMI BAĞLAMINDA TEMEL FIKRALARI

Öz

Uyumsuzluk kuramı, mizahı bireyin zihinsel beklentileri ile karşılaştığı durum arasındaki ani ve beklenmedik tutarsızlık üzerinden açıklayan temel yaklaşımlardan biridir. Bu kurama göre gülme, yerleşik anlam kalıplarının kırılması ve ortaya çıkan uyumsuzluğun zihinsel olarak yeniden yapılandırılması sürecinde ortaya çıkar. Beklenen ile gerçekleşen arasındaki çatışma, algıda kısa süreli bir şaşkınlık yaratır; bu şaşkınlığın çözülmesi ise mizahi etkiyi doğurur. Bu çalışma, söz konusu kuramsal çerçeveden hareketle Temel fıkralarında komik etkinin hangi düzlemlerde ve nasıl üretildiğini incelemektedir. Nitel metin çözümlemesi yöntemiyle gerçekleştirilen araştırmada fıkralar, dil ve iletişim, mantık ve akıl yürütme, nesne–işlev ilişkisi, zaman–mekân algısı, toplumsal rol ve normlar ile ahlaki ve duygusal değer alanı olmak üzere altı başlık altında değerlendirilmiş; beklenti ihlali ve anlam çatışması bağlamında çözümlenmiştir. Çalışma, Temel fıkralarında mizahi etkinin farklı dilsel, bilişsel ve kültürel düzlemlerde üretilen uyumsuzluk biçimleri üzerinden yapılandığını ortaya koymuştur. Böylece Temel fıkralarının, uyumsuzluk kuramının öngördüğü beklenti ihlali mekanizmasını halk mizahı bağlamında sistemli biçimde somutlaştırdığı gösterilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Temel Fıkraları
• Uyumsuzluk Kuramı
• Halk Mİzahı

TEMEL JOKES IN THE CONTEXT OF INCONGRUITY THEORY

Öz

Incongruity theory is one of the principal approaches explaining humor through the sudden and unexpected inconsistency between an individual’s mental expectations and the situation encountered. According to this theory, laughter emerges through the disruption of established meaning patterns and the cognitive restructuring of the resulting incongruity. The conflict between what is expected and what actually occurs creates a momentary surprise in perception; the resolution of this surprise generates the humorous effect. Drawing on this theoretical framework, the present study examines at which levels and in what ways the comic effect is produced in Temel jokes. Conducted through qualitative textual analysis, the jokes are evaluated under six categories: language and communication, logic and reasoning, object–function relationships, perception of time and space, social roles and norms, and the domain of moral and emotional values. They are analyzed within the context of expectation violation and semantic conflict. The study demonstrates that the humorous effect in Temel jokes is structured through forms of incongruity produced at various linguistic, cognitive, and cultural levels. Thus, it is shown that Temel jokes systematically embody the expectation-violation mechanism proposed by incongruity theory within the context of folk humor.

Anahtar Kelimeler

• Temel Jokes
• Incongruity Theory
• Folk Humor

Kaynakça

1. Cebeci, O. (2016). Komik Türler Parodi, Satir ve İroni. İstanbul: İthaki.
2. Eagleton, T. (2019). Mizah. (M. Pakdemir Çev.). İstanbul: Ayrıntı.
3. Eker, G. Ö. (2009). İnsan Kültür Mizah Eğlence Endüstrisinde Tüketim Nesnesi Olarak Mizah. Ankara: Grafiker.
4. Ekici, M. (2008). Gülme Teorileri ve Nasreddin Hoca Fıkraları, 21. Yüzyılı Nasreddin Hoca İle Anlamak Uluslararası Sempozyum, 8–9 Mayıs 2008, Akşehir, Türkiye, Sempozyum, ss.. 271-280.
5. Ekici, M. & Çiftçi, S. (2023). Uyumsuzluk Teorisi Bağlamında İncili Çavuş Fıkraları. Folklor Akademi Dergisi, 6(3), 1244-1253).
6. Ezer, M. & Ezer, M. (2017). Temel Fıkraları. Ankara: Yason.
7. Feinberg, L. (2004). Mizahın Sırrı. (A. Çelik & Ö. Koçsoy Çev.). Milli Folklor, 16(62), 105-113.
8. Kaya, D. (2007). Ansiklopedik Türk Halk Edebiyatı Sözlüğü. Ankara: Akçağ.

9. Koestler, A. (1997). Mizah Yaratma Eylemi. (S. Kabakçıoğlu & Ö. Kabakçıoğlu Çev.). İstanbul: İris Mizah Kültürü.
10. Morreall, J. (1997). Gülmeyi Ciddiye Almak. (K. Aysevener, & Ş. Soyer, Çev.). İstanbul: İris Mizah Kültürü.
11. Sağlam, M. (2013). Bektaşî Fıkralarının “Uyumsuzluk Kuramı” Bağlamında İncelenmesi. Milli Folklor, 25(98), 100-108.
12. Sanders, B. (2001). Kahkahanın Zaferi Yıkıcı Tarih Olarak Gülme. (K. Atakay Çev.). İstanbul: Ayrıntı.
13. Sararmaz, Z. (2021). Anadolu Sahası Fıkralarında Stereoipler. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Nevşehir.
14. Sheridan Aksoy, A. R. (2007). Temel Fıkraları”nda ‘Öteki’leştirme Boyutu, Milli Folklor, 19(75), 95-103). Şentürk, R. (2021). Gülme Teorileri. Ankara: Pruva.
15. Tanrıbuyurdu, E. (2007). Temel Fıkralarında Toplumsal Eleştiri. Milli Folklor, 19 (75), 104-107.
16. Taşkın, N. (2006). Laz Fıkraları Üzerine.... Ömer Asan. (Ed.). Temel Kimdir. (s. 296-317). İstanbul: Heyamola.
17. Tufan, Y. (2007). “Uyumsuzluk Kuramı” Bağlamında Sanal Ortamda Temel Fıkraları. Milli Folklor, 19(75), 108-112.
18. Usta, Ç. (2009). Mizah Dilinin Gizemi. Ankara: Akçağ.
19. Yıldırım, D. (1998). Türk Bitiği Araştırma/İnceleme Yazıları. Ankara: Akçağ.
20. Yıldız, B. (2024). Mizah Teorilerine Göre Karadeniz Fıkralarında Gülmenin Oluşumu. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ondokuz Mayıs Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Samsun.