ENDURING SYMBOLS OF TURKEY'S LOCAL FLAVORS: GASTRONOMICAL SCULPTURES

Öz

The flavors in the kitchen nourish not only the palate but also the eyes and the mind. Similarly, every branch of art from painting to music, literature to sculpture finds inspiration in gastronomy. In this qualitative study, which started from this perspective, it was aimed to identify gastronomy-themed sculptures in Turkey. In order to achieve the purpose of the study, a literature review was first conducted and information was obtained on the relationship between gastronomy and art and sculpture. Then, by referencing the news reports published by BBC, CNN Türk and Habertürk were used as references to identify sculptures that could be evaluated within the theme of gastronomy, and detailed information about these sculptures was collected. The sculptures reached were categorized under 4 headings: fruits and vegetables; local and street foods, edible plants and animals, and kitchen equipment. Information was provided on the type of gastronomy-themed sculptures, its geographical location, year of construction, and the individual or institution responsible for its creation was documented. The findings reveal that 51% of gastronomy-themed sculptures fall under the fruits and vegetables category, that the Mediterranean Region stands out in terms of the number of sculptures, that most sculptures were constructed in 2010 and 2016, and that the majority were supported by municipalities. This study aims to fill a significant gap in the literature by holistically examining gastronomy-themed sculptures in Turkey. By examining the intersection of gastronomy, a multidisciplinary field, with art, the study provides a novel perspective to the gastronomy literature and is considered an original contribution to the field.

Anahtar Kelimeler

• Statue
• Monument
• Local flavors
• Gastronomy
• Türkiye

TÜRKİYE’NİN YÖRESEL TATLARININ KALICI SİMGELERİ: GASTRONOMİK HEYKELLER

Öz

Mutfaktaki lezzetler yalnızca damakları değil, aynı zamanda gözleri ve zihinleri de beslemektedir. Benzer şekilde resimden müziğe, edebiyattan heykele sanatın her dalı gastronomide ilham bulmaktadır. Bu bakış açısından yola çıkarak nitel olarak tasarlanan bu çalışmada Türkiye’de bulunan gastronomi temalı heykelleri tespit etmek amaçlanmıştır. Çalışma amacına ulaşmak için öncelikle literatür taraması yapılmış gastronominin sanat ve heykelcilikle ilişkisi üzerine bilgi edinilmiştir. Daha sonra BBC, CNN Türk ve Habertürk’ün heykellerle ilgili yapmış olduğu haberler referans alınarak gastronomi teması altında değerlendirilebilecek heykeller tespit edilmiş ve bu heykeller hakkında bilgi toplanılmıştır. Ulaşılan heykeller sebze-meyve, yerel lezzet-sokak lezzeti, yenilebilir bitki ve hayvanlar, mutfak ekipmanı olmak üzere 4 başlık altında kategorize edilmiştir. Gastronomi temalı heykellerin türü, bulunduğu bölge, inşa edildiği tarih ve kim/ hangi kurum tarafından yapıldığı hakkında bilgilere yer verilmiştir. Araştırmada gastronomi temalı heykellerin en çok %51 oranla meyve-sebze temasında yer aldığı, Akdeniz Bölgesi’nin heykel sayısında ön planda olduğu, heykellerin en fazla 2010 ve 2016 yıllarında inşa edildiği ve çoğunlukla belediyelerin desteğiyle yapılmış olduğu tespit edilmiştir. Bu çalışma, Türkiye’deki gastronomi temalı heykelleri bütüncül biçimde ele alarak literatürdeki önemli bir boşluğu doldurmayı amaçlamaktadır. Multidisipliner bir alan olan gastronominin sanatla kesişimini incelemesi bakımından araştırma, gastronomi literatürüne yeni bir bakış açısı kazandırmakta ve alandaki özgün katkılardan biri olarak değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Heykel
• Anıt
• Yöresel lezzetler
• Gastronomi
• Türkiye

Kaynakça

1. Ajans Urfa (2024). (2024, Aralık 22). https://www.ajansurfa.com/haber/21709899/karakoprude-nar-heykeli-gecici-olarak-kaldirildi
2. Anka Haber (2016). (2024, Aralık 22). https://www.ankahaber.com.tr/yerel/kizilcahamama-bazlama-maketiyle-girilecek-h24680.html
3. Arslan, İ. (2015). Sanat Olarak Gastronomi ve Görsel Sanatlarla İlişkisi. (Yüksek Lisans Tezi). Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
4. Batı Akdeniz (2012). (2024, Aralık 22). https://www.batiakdeniztv.com/kavun-heykeli-buyuk-ilgi-goruyor
5. Baycar, A. (2022). Antep fıstığı ve türevlerinin Gaziantep yerel gastronomik kimliğindeki yeri. Abant Sosyal Bilimler Dergisi, 22(2), 749-764. https://doi.org/10.11616/asbi.1097983
6. Baykal, F., Ataberk, E. ve Alparslan, H. (2020). Kentsel ekoturizm: Arka plandaki aktörler ve başarı örnekleri. Anatolia: Turizm Araştırmaları Dergisi, 31(3), 217-227. https://doi.org/10.17123/atad.748809
7. Bayrampaşa Gündem (2021). (2024, Aralık 22). https://bayrampasagundem.com/haber/simdi_sembol_tartisma_zamani_mi-17204.html
8. BBC NEW (2024). (2024, Aralık 22). https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-57528777

9. BBC NEWS (2021). (2025, Ocak 03). https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-57528777
10. Beyaz Gazete (2010). (2024, Aralık 22). https://beyazgazete.com/haber/2010/9/27/catalda-zeytin-heykeli-yerine-konuldu-936481.html
11. Bingöl Online (2011). (2024, Aralık 22). https://www.bingolonline.com/haber/bingolde-kent-aniti-yapildi-38070.html
12. Bode, W. K. H. (2000). European gastronomy: the story of man's food and eating customs. Grub Street.
13. Budak, D. N. (2011). (2024, Aralık 27). Sanat için yemek, yemek için sanat. (Erişim Adresi: https://www.researchgate.net/profile/Derya-Nil-Budak/publication/340939362_Sanat_icin_Yemek_Yemek_icin_Sanat/links/63e5b084dea61217579901db/Sanat-icin-Yemek-Yemek-icin-Sanat.pdf.
14. Çağlayan, E. (2019). Temel sanat eğitimi dersinin gastronomi ve mutfak sanatları eğitimindeki yeri ve önemi. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 8(4), 3084-3095.
15. Çavuşoğlu, M. (2023). Yöresel cıttaslow şehir lezzetlerinin gastronomi turizmi açısından önemi: Kuzey Kıbrıs örneği. Gastroia: Journal of Gastronomy and Travel Research, 7(2), 407-418. https://doi.org/10.32958/gastoria.1368959
16. Çiftçi, O. (2019). Türkiye’deki Gastronomi ve Mutfak Sanatları Eğitimi Alan Öğrencilerin Profesyonel Mutfak Yeterliliklerinin Belirlenmesi. (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
17. CNN TÜRK (2011). (2025, Ocak 03). https://www.cnnturk.com/yasam/diger/devasa-sehir-heykelleri-245467?page=2
18. CNN Türk (2017). (2024, Aralık 21). https://www.cnnturk.com/yasam/gaziantepe-kirmizi-biber-heykeli-639955?page=1
19. Cumhuriyet (2021). (2024, Aralık 21). https://www.cumhuriyet.com.tr/haber/diyarbakir-valisinden-karpuz-icindeki-cocuk-heykeli-aciklamasi-bebekleri-de-ayirmayin-1835361
20. Dandavati, M. J. (2011, 26, May). Art you can eat: Explorations in the art and aesthetics of food, cooking, and the meal. Boulder: University of Colorado, 1-90.
21. Demir, Ö., & Seyhan, M. (2024). Gastronomi ve mutfak sanatları bölüm müfredatlarında yer alan sanat içerikli derslerin değerlendirilmesi. Abant Sosyal Bilimler Dergisi, 24(3), 1003-1014.
22. Deroy, O., Michel, C., Piqueras-Fiszman, B. & Spence, C. (2014). The plating manifesto (I): From decoration to creation. Flavour, 3, 1–11.
23. Eğirdir Akın Gazetesi (2014). (2024, Aralık 21). https://www.egirdirakingazetesi.com.tr/haber/1787/Egirdir39e-Elma-Heykeli
24. Ekincek, S. (2020). Yenilebilir sanat: Gastronomide yemeğin sanatsal boyutunun incelenmesi (Doktora Tezi). Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
25. Ellidokuz (2012). (2024, Aralık 21). https://www.ellidokuz.com/haberler/tekirdag-haberleri/suleymanpasa-haberleri/kiraz-heykeli-acildi/8521
26. En Son Haber (2021). (2024, Aralık 22). https://www.ensonhaber.com/yasam/rizeden-cay-carsisi-ve-caydanlik-heykeli-fotograflari
27. FİB Haber (2012). (2024, Aralık 21). https://www.fibhaber.com/nevsehir-belediyesinden-yap-bozlara-devam
28. Gazete Bolu (2022). (2024, Aralık 22). https://www.gazetebolu.com/haber/68181/dunyanin-en-buyuk-tavuk-heykeli-mudurnuda
29. Gün Haber (2015). (2024, Aralık 21). https://www.gunhaber.com.tr/haber/Korkuteli-ne-pehlivan-heykeli/388648
30. Günaydın (2016). (2024, Aralık 21). https://www.gunaydinaliaga.com/edremitin-zeytin-aniti-elden-gecirildi-18845h.htm
31. Haber Türk (2021). (2024, Aralık 22). https://www.haberturk.com/tartismaya-yol-acan-heykeller-kaldirildi-haberler-3071098?page=2
32. Haber Üsküdar (2021). (2024, Aralık 21). https://haberuskudar.com/sehirlerde-simge-heykel-modasi
33. Haber365 (2021). (2024, Aralık 21). https://www.haber365.com.tr/sakarya-da-dev-kabak-heykeli-ilgi-cekti-h248079
34. Haberler.com (2011). (2024, Aralık 21). https://www.haberler.com/guncel/gaziantepliler-fistik-heykeline-kavustu-2992893-haberi/
35. Haberler.com (2011). (2024, Aralık 21). https://www.haberler.com/yerel/osmaniye-ye-yer-fistigini-sembolize-eden-heykel-2800139-haberi/
36. Haberler.com (2020). (2024, Aralık 21). https://www.haberler.com/guncel/sanliurfa-da-fistik-heykeli-yapildi-13557002-haberi/
37. Habertürk (2020). (2025, Ocak 03). https://www.haberturk.com/sosyal-medyada-esprili-bir-dille-elestiri-konusu-olan-heykeller-2889596/12
38. Hegarty, J. A. & O’Mahony, G. B. (2001). Gastronomy: A phenomenon of cultural expressionism and an aesthetic for living. International Journal of Hospitality Management, 20(1), 3-13. https://doi.org/10.1016/S0278-4319(00)00028-1
39. Hürriyet (2008). (2024, Aralık 21). https://www.hurriyet.com.tr/gundem/urfaya-isot-heykeli-dikildi-9866577
40. Hürriyet (2016). (2024, Aralık 21). https://www.hurriyet.com.tr/yerel-haberler/manisa/uzum-heykeli-sarigol-e-cok-yakisti-37233146
41. Hürriyet (2017). (2024, Aralık 21). https://www.hurriyet.com.tr/yerel-haberler/adana/kavsakta-karpuz-heykeli-40346224
42. Hürriyet (2020). (2024, Aralık 22). https://www.hurriyet.com.tr/seyahat/denizlideki-dev-horoz-heykeline-ziyaretci-akini-41663419
43. Hürriyet (2021). (2024, Aralık 22). https://www.hurriyet.com.tr/gundem/sosyal-medya-semaver-anitini-konusuyor-vezirkopru-belediye-baskani-tepki-gosterdi-tamamen-bir-oyun-41814832
44. İnegöl Online (2022). (2024, Aralık 21). https://www.inegolonline.com/inegol/haber/inegolun-kofte-heykeli-belgesel-konusu-oldu-2181785/
45. Isparta Haber (2014). (2024, Aralık 22). https://www.ispartahaber.com.tr/isparta/ispartaya-gul-heykeli-tekrar-dikilecek-3758h.html
46. Karabük Valiliği (2017). (2024, Aralık 22). http://www.karabuk.gov.tr/safran-heykeli-torenle-acildi
47. Karamandan (2021). (2024, Aralık 22). https://www.karamandan.com/foto/8812721/karaman-heykelleri
48. Kefeli, E., Sabancı, M., Canpolat, Ö. & Kızıldemir, Ö. (2019). Sanat ve estetiğin gastronomideki yeri. 4. Uluslararası Gastronomi Turizmi Araştırmaları Kongresi Bildiri Kitabı, 198.
49. Kırkağaç (2011). (2024, Aralık 22). https://www.kirkagac.net/guncel/kirkagac-girisine-35-metrelik-kavun-heykeli-video-h1139.html
50. Kocaeli Tarihi (2021). (2024, Aralık 21). http://kocaelitarihi.com/places/pismaniye-heykeli/
51. Kocatepe Gazetesi (2018). (2024, Aralık 22). https://www.kocatepegazetesi.com/hashas-heykeli-ilgi-goruyor-kocatepe-gazetesi/41266/
52. Liu, Z., Uyttenhove, P., & Zheng, X. (2018). Moving urban sculptures towards sustainability: The urban sculpture planning system in China. Sustainability, 10(12), 4802. https://doi.org/10.3390/su10124802
53. Manola, M. & Koufadakis, S. X. (2020). The Gastronomy as an art and its role in the local economic development of a tourism destination: a literature review. SPOUDAI-Journal of Economicsand Business, 70(1-2), 81-92.
54. Manyas Belediyesi (2024). (2024, Aralık 21). https://www.instagram.com/manyasbelediye/p/CY8aP97otOu/
55. Merhaba Haber (2009). (2024, Aralık 21). https://www.merhabahaber.com/elmali-kiz-heykeli-yeni-yerine-tasindi-10781h.htm
56. Mersin Beyaz Gündem (2022). (2024, Aralık 22). https://mersinbeyazgundem.com/haber/11841/mersinde-sardalya-heykeli-karaduvarin-simgesi-oldu.html
57. Milliyet (2009). (2024, Aralık 22). https://www.milliyet.com.tr/gundem/kars-in-simgesi-kaz-heykeli-kaldirildi-1132554
58. Milliyet (2015). (2024, Aralık 21). https://www.milliyet.com.tr/yerel-haberler/giresun/findik-heykelinin-acilisi-yapildi-10709623
59. Milliyet (2016). (2024, Aralık 21). https://www.milliyet.com.tr/yerel-haberler/bolu/merkez/yiyecek-bulmakta-zorlanan-yilki-atlarini-besled-7264081
60. NTV (2022). (2024, Aralık 21). https://www.ntv.com.tr/galeri/turkiye/eminonundeki-heykelin-simitleri-calindi,b87VUjuJfUi4Ipq9xyIWkA/My8sh7inKk-AnWsjZqxsmg
61. Ökse, T. (2006). Eski Önasya’dan günümüze yeni yıl bayramları, bereket ve yağmur yağdırma törenleri. Bilig, 36, 109-130.
62. Özdemir, S. S. & Ateş, S. K. (2021). Gastronomi ve sanatta yeni bir temsil:“Nature cuite”. Turkish Online Journal of Design Art and Communication, 11(3), 1058-1072.
63. Özkul, D. T. ve Küçükşen Öner, F. (2021). Erzurum kentinde heykel ve çevre ilişkisi üzerine bir deneme. Türk & İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(31), 119-132.
64. Öztürk Kurtaslan, B. (2005). Açık alanlarda heykel-çevre ilişkisi ve tasarımı. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(18), 193-222.
65. Posta (2010). (2024, Aralık 21). https://www.posta.com.tr/gundem/taskopruye-sarimsak-heykeli-dikildi-38022
66. Shahhosseini, E. (2015). The role of urban sculpture in shaping the meaning of identity in contemporary urban planning. International Journal of Science, Technology and Society, 3(2), 24-26. 10.11648/j.ijsts.s.2015030201.15
67. Sipahi, S. & Yılmaz, H. (2017). An evaluation on the relation between gastronomy and art: the case of Ferran Adria. Proceedings of the New Trends Issues on Humanities and Social Sciences, 4, 329-334.
68. Sipahi, S., Ekincek, S. & Yılmaz, H. (2017). Gastronominin sanatsal kimliğinin estetik üzerinden incelenmesi. Journal of Tourism and Gastronomy Studies 5(3) 381-396.
69. Sünnetçioğu, S. & Özkök, F. (2017). Güzel, özgün ve iyi yemeğin peşindeki yolculuk: gastronomi. Journal of Awareness, 2(3S), 585-596.
70. T24 (2023). (2024, Aralık 21). https://t24.com.tr/video/ucundan-su-fiskiran-misir-heykeli-yapan-ancak-kendi-heykelini-begenmeyen-ressam-gundem-oldu,54090 (Erişim Tarihi: 21.12.2024).
71. Taşkesen, U. E. (2023). Yöresel yemek prezantasyonun bir devlet üniversitesinde aşçılık programında okuyan z kuşağı gençler üzerindeki etkisinin belirlenmesi. (Yüksek Lisans Tezi). Kapadokya Üniversitesi Lisansüstü Eğitim, Öğretim ve Araştırma Enstitüsü.
72. Tempo Gazetesi (2021). (2024, Aralık 22). https://www.tempogazetesi.com/eflani-hindisi-gorucuye-cikti
73. TRT Haber (2022). (2024, Aralık 22). https://www.trthaber.com/haber/guncel/rizenin-29-metrelik-cay-bardagi-acilis-icin-gun-sayiyor-670150.html#:~:text=Projeye%20%C3%B6nc%C3%BCl%C3%BCk%20yapan%20Rize%20Ticaret,milyon%20TL'ye%20ihale%20edildi.
74. Uçuk, C. & İlhan, İ. (2021). Gastronomi perspektifinden estetik ve yemek. Aydın Gastronomy, 5(1), 35-44
75. Uçuk, C. (2023). Gastronominin sanat dalları ile ilişkisi: Resim ve müzik ile ilişkisi üzerine kavramsal bir değerlendirme. IDEART Uluslararası Tasarım ve Sanat Dergisi, 1(1), 51-61.
76. Uni Haber (2024). (2024, Aralık 21). https://unihaber.com.tr/guncel/beypazarinda-havuc-heykeli-kaldirildi-yerine-tilsim-heykeli-konuldu-5739
77. Uz, A. & Uz, N. (2017). Şehir ve heykel, şehirde heykel, şehirlerin sembolleri heykeller. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 4(12), 721-730.
78. Yeni Çağ (2009). (2024, Aralık 21). https://www.yenicaggazetesi.com.tr/amasyanin-sembolu-misket-elma-heykel-oldu-22648h.htm
79. Yeni Doğu Gazetesi (2023). (2024, Aralık 22). https://www.yenidogugazetesi.com/haber/15832141/inci-kefali-heykeli-curudu
80. Yeni Şafak (2008). (2024, Aralık 21). https://www.yenisafak.com/yerel/oltuya-tesbih-figuru-ve-cag-kebabi-heykeli-145140
81. Zellner, D., Loss, C., Zearfoss, J. &Remolina, S. (2014). It tastes as good as it looks! The effect of food presentation on liking for the flavor of food. Appetite, 31-35. https://doi.org/10.1016/j.appet.2014.02.009