AFET BİLİNCİ ÖLÇEĞİ'NİN TÜRKÇE'YE UYARLANMASI: GEÇERLİK VE GÜVENİRLİK ÇALIŞMASI

Öz

Bu çalışma, Shimazaki ve Ozeki (2022) tarafından geliştirilen Afet Bilinci Ölçeği’nin Türkçeye uyarlanması ve Türkçe formunun geçerlik ile güvenirlik analizlerinin yapılması amacıyla gerçekleştirilmiştir. Araştırmada, ölçeğin dilsel uyarlama süreci çifte çeviri yöntemi ile yürütülmüş; uzman görüşleri doğrultusunda dilsel eşdeğerlik sağlanmış ve kültürel uyarlama adımları titizlikle uygulanmıştır. Ölçeğin yapı geçerliğini test etmek amacıyla Açıklayıcı Faktör Analizi (AFA) ve Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılmıştır. Yapılan analizler sonucunda, ölçeğin beş faktörlü özgün yapısı (Afet Durumu Hayal Gücü, Afetle İlgili Kriz Bilinci, Başkalarını Düşünme, Afete Karşı İlgi, Kaygı) Türkçe örnekleminde de doğrulanmış ve toplam varyansın %63,71’ini açıkladığı belirlenmiştir. Güvenirlik analizlerinde ise tüm alt boyutlarda Cronbach’s Alpha değerlerinin 0,70’in üzerinde olduğu tespit edilmiştir. Bu sonuçlar, ölçeğin yüksek düzeyde iç tutarlılık sunduğunu göstermektedir. Elde edilen bulgular, Afet Bilinci Ölçeği’nin Türkçe versiyonunun afet farkındalığını ölçmede yeterince geçerli ve güvenilir bir araç olarak kabul edilebileceğini ortaya koymuştur. Bu çalışma, afet bilinci eğitimlerinde kullanılabilecek geçerli bir ölçme aracı sunarak eğitim içeriklerinin daha etkili tasarlanmasına katkı sağlamakta; ayrıca toplumsal farkındalık projelerinde hedef kitlenin bilinç düzeyini belirlemeye olanak tanıyarak müdahale programlarının daha isabetli planlanmasına yardımcı olmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Afet Bilinci
• Ölçek Uyarlama
• Geçerlik ve Güvenirlik

ADAPTATION OF THE DISASTER AWARENESS SCALE INTO TURKISH: A STUDY OF VALIDITY AND RELIABILITY

Öz

This study was conducted with the aim of adapting the Disaster Awareness Scale developed by Shimazaki and Ozeki (2022) into Turkish and to examine the validity and reliability of the Turkish version. In the study, the linguistic adaptation process of the scale was carried out using the back-translation method; linguistic equivalence was ensured based on expert evaluations, and cultural adaptation steps were meticulously implemented. In order to test the construct validity of the scale, Exploratory Factor Analysis (EFA) and Confirmatory Factor Analysis (CFA) were employed. As a result of the analyses, the original five-factor structure of the scale (Imagination of Disaster Situations, Crisis Awareness Related to Disasters, Consideration for Others, Interest in Disasters, and Anxiety) was confirmed in the Turkish sample as well, explaining 63.71% of the total variance. In the reliability analyses, it was found that Cronbach’s Alpha values were above 0.70 for all sub-dimensions. These results indicate that the scale demonstrates a high level of internal consistency. The findings revealed that the Turkish version of the Disaster Awareness Scale can be considered a sufficiently valid and reliable instrument for measuring disaster awareness. This study provides a valid measurement tool that can be utilized in disaster awareness training programs, contributing to the more effective design of educational content; furthermore, it enables the assessment of awareness levels within target populations in public awareness projects, thereby supporting the more accurate planning of intervention programs.

Anahtar Kelimeler

• Disaster Awareness
• Scale Adaptation
• Validity and Reliability

Kaynakça

1. Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD). (2025). Türkiye afet risk azaltma planı (TARAP). https://www.afad.gov.tr/turkiye-afet-risk-azaltma-plani-tarap
2. Azimli Çilingir, G. (2018). Türkiye’de uygulanan afet yönetimi politikalarının incelenmesi: Yasal düzenlemeler ve DASK. Dirençlilik Dergisi, 2(1), 13–21. https://doi.org/10.32569/resilience.413310
3. Birinci Konur, K., Sezen Vekli, G., Şeyihoğlu, A., Tekbıyık, A., & Kartal, A. (2023). Afet eğitimi ve disiplinlerarası öğretim: Öğretmenler ne düşünüyor? Afet ve Risk Dergisi, 6(2), 575–596. https://doi.org/10.35341/afet.1247735
4. Bogdan, E., Krueger, R., Wright, J., Woods, K., & Cottar, S. (2024). Disaster awareness and preparedness among older adults in Canada regarding floods, wildfires, and earthquakes. International Journal of Disaster Risk Science, 15(2), 198–212. https://doi.org/10.1007/s13753-024-00555-9
5. Borsa, J. C., Damásio, B. F., & Bandeira, D. R. (2012). Cross-cultural adaptation and validation of psychological instruments: Some considerations. Paidéia (Ribeirão Preto), 22(53), 423–432. https://doi.org/10.1590/S0103-863X2012000300014
6. Bulut, A. (2020). Raising awareness of disaster and giving disaster education to children in preschool education period. Acta Educationis Generalis, 10(2), 162–179. https://doi.org/10.2478/atd-2020-0016
7. Costello, A. B., & Osborne, J. W. (2005). Best practices in exploratory factor analysis: Four recommendations for getting the most from your analysis. Practical Assessment, Research & Evaluation, 10(7), 1–9. https://doi.org/10.7275/jyj1-4868
8. Çapık, C., Gözüm, S., & Aksayan, S. (2018). Kültürlerarası ölçek uyarlama aşamaları, dil ve kültür uyarlaması: Güncellenmiş rehber. Florence Nightingale Journal of Nursing, 26(3), 199–210. https://doi.org/10.26650/FNJN397481

9. Field, A. (2013). Discovering statistics using IBM SPSS statistics (4th ed.). SAGE Publications.
10. Gülersoy, A. E., & Akyol, A. (2024). Sosyal bilgiler öğretmeni adaylarının afet bilinci algı düzeylerinin incelenmesi. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 4(2), 87–103. https://izlik.org/JA55SY69MR
11. Gülersoy, A. E., & Turan, S. (2024). Çevre etiği yaklaşımları ölçeği geliştirme: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Uluslararası Sosyal Bilimler Eğitimi Dergisi, 10(2), 64–97. https://doi.org/10.47615/issej.1539166
12. Hair, J. F., Black, W. C., Babin, B. J., & Anderson, R. E. (2014). Multivariate data analysis (7th ed.). Pearson Education Limited.
13. Hargono, A., Artanti, K. D., Astutik, E., Widodo, P. P., Trisnawati, A. N., Wardani, D. K., & Lioni, E. (2023). Relationship between disaster awareness and disaster preparedness: Online survey of the community in Indonesia. Journal of Public Health in Africa, 14(9), Article 2376. https://doi.org/10.4081/jphia.2023.2376
14. Hori, T., & Shaw, R. (2012). Global climate change perception, local risk awareness, and community disaster risk reduction: A case study of Cartago City, Costa Rica. Risk, Hazards & Crisis in Public Policy, 3(4), 77–104. https://doi.org/10.1002/rhc3.19
15. Kimura, R., & Ikeda, M. (2024). Features and issues of disaster management education practices in schools and communities in Japan: Based on an analysis of activities of organizations participating in the “Disaster Management Education Challenge Plan” of the Cabinet Office. Journal of Disaster Research, 19(1), 19–29. https://doi.org/10.20965/jdr.2024.p0019
16. Kline, R. B. (2016). Principles and practice of structural equation modeling (4th ed.). Guilford Press.
17. MacCallum, R. C., Widaman, K. F., Zhang, S., & Hong, S. (1999). Sample size in factor analysis. Psychological Methods, 4(1), 84–99. https://doi.org/10.1037/1082-989X.4.1.84
18. Öcal, A. (2019). Natural disasters in Turkey: Social and economic perspective. International Journal of Disaster Risk Management, 1(1), 51–61. https://doi.org/10.18485/ijdrm.2019.1.1.3
19. Patel, R. K., Pamidimukkala, A., Kermanshachi, S., & Etminani-Ghasrodashti, R. (2023). Disaster preparedness and awareness among university students: A structural equation analysis. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(5), 4447. https://doi.org/10.3390/ijerph20054447
20. Paton, D. (2019). Disaster risk reduction: Psychological perspectives on preparedness. Australian Journal of Psychology, 71(4), 327–341. https://doi.org/10.1111/ajpy.12237
21. Şahin, Y., Lamba, M., & Öztop, S. (2018). Üniversite öğrencilerinin afet bilinci ve afete hazırlık düzeylerinin belirlenmesi. Medeniyet Araştırmaları Dergisi, 3(6), 149–159. https://izlik.org/JA53ZC27NS
22. Tabachnick, B. G., & Fidell, L. S. (2013). Using multivariate statistics (6th ed.). Pearson Education.
23. Uyumaz, G., & Sırgancı, G. (2021). Doğrulayıcı faktör analizi için gerekli örneklem büyüklüğü kaç kişidir? Bayes yaklaşımı ve maksimum olabilirlik kestirimi. OPUS–Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 16(29), 5313–5330. https://doi.org/10.26466/opus.826895
24. Varol, N., & Buluş Kırıkkaya, E. (2017). Afetler karşısında toplum dirençliliği. Resilience, 1(1), 1–9. https://doi.org/10.32569/resilience.344784
25. Watkins, M. W. (2018). Exploratory factor analysis: A guide to best practice. Journal of Black Psychology, 44(3), 219–246. https://doi.org/10.1177/0095798418771807
26. Yaşıtlı, A. N. (2025). Afet eğitiminin yönetişim boyutu: Türkiye’den bulgular ve politik öneriler. Studies in Educational Research and Development, 9(2), 147–165. https://izlik.org/JA25FT35HL
27. Yaşlıoğlu, M. M. (2017). Sosyal bilimlerde faktör analizi ve geçerlilik: Keşfedici ve doğrulayıcı faktör analizlerinin kullanılması. İstanbul Üniversitesi İşletme Fakültesi Dergisi, 46, 74–85. https://izlik.org/JA83ZA74BA
28. Yetişensoy, O. (2022). Ortaokul öğrencilerine yönelik afet bilinci ölçeğinin geçerlik ve güvenirlik çalışması. Bayburt Eğitim Fakültesi Dergisi, 17(36), 1473–1496. https://doi.org/10.35675/befdergi.1146938
29. Yüksel, H. İ., & Akbel, E. (2023). Earthquakes and disaster education in our country and in the world. Usak University Journal of Engineering Sciences, 6(1), 52–66. https://doi.org/10.47137/uujes.1302947
30. Zhang, M., & Wang, J. (2022). Trend analysis of global disaster education research based on scientific knowledge graphs. Sustainability, 14(3), 1492. https://doi.org/10.3390/su14031492
31. Zhu, T., & Zhang, Y. J. (2017). An investigation of disaster education in elementary and secondary schools: Evidence from China. Natural Hazards, 89, 1009–1029. https://doi.org/10.1007/s11069-017-3004-2