MÜLTECİ HUKUKUNDA COĞRAFİ KISITLAMA VE TÜRKİYE

Öz

Arka Plan: Uluslararası mülteci hukuku, zulüm, çatışma ve insan hakları ihlalleri nedeniyle ülkelerini terk etmek zorunda kalan bireylerin korunmasına yönelik temel ilke ve standartları düzenlemektedir. Bu kapsamda, 1951 tarihli Mültecilerin Hukuki Durumuna Dair Cenevre Sözleşmesi ve 1967 tarihli New York Protokolü, uluslararası koruma rejiminin temel hukuki dayanaklarını oluşturmaktadır. Türkiye ise söz konusu sözleşmedeki coğrafi kısıtlama hakkını sürdürerek kendine özgü bir koruma sistemi uygulamaktadır. Amaç: Bu çalışmanın amacı, Türkiye’nin coğrafi kısıtlama uygulamasını uluslararası mülteci hukuku çerçevesinde incelemek; uygulamanın hukuki, yönetsel ve insan hakları boyutlarını değerlendirmek, ulusal ve uluslararası aktörlerin eleştirilerini ortaya koymak ve çözüm önerileri geliştirmektir. Yöntem: Araştırmada nitel araştırma yaklaşımı benimsenmiş ve doküman incelemesi yöntemi kullanılmıştır. Bu kapsamda 1951 Cenevre Sözleşmesi, 1967 New York Protokolü, ilgili ulusal mevzuat, uluslararası kuruluş raporları ve akademik literatür sistematik olarak incelenmiştir. Çalışma; uluslararası mülteci hukukunun temel kavramları, Türkiye’deki coğrafi kısıtlama uygulamaları ve çözüm önerileri olmak üzere üç bölüm halinde ele alınmıştır. Bulgular: Araştırma sonucunda, Türkiye’nin coğrafi kısıtlamayı sürdürmesinin göç yönetimi kapasitesi, düzensiz göç baskısı ve ulusal güvenlik kaygılarıyla ilişkili olduğu ve uluslararası işbirliği ile külfet paylaşımı sonucuna bağlı olduğu tespit edilmiştir. Sonuç: Coğrafi kısıtlama, Türkiye açısından stratejik bir göç yönetimi konusu olmakla birlikte, uluslararası alanda mülteci haklarının korunması ve uluslararası koruma sisteminin etkinliği bakımından değerlendirildiğinde uluslararası iş birliğinin güçlendirilmesi, yük paylaşımının artırılması ve hak temelli koruma mekanizmalarının geliştirilmesi açısından önem arz etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Coğrafi kısıtlama
• Mülteci
• Sığınmacı
• Uluslararası koruma hukuku
• İnsan hakları.

GEOGRAPHICAL LIMITATION IN INTERNATIONAL REFUGEE LAW AND TURKEY

Öz

Background: International refugee law establishes the fundamental principles and standards for the protection of individuals who are forced to leave their countries due to persecution, armed conflict, and human rights violations. In this context, the 1951 Convention Relating to the Status of Refugees and the 1967 Protocol Relating to the Status of Refugees constitute the primary legal foundations of the international protection regime. Türkiye, however, maintains the geographical limitation reservation to the Convention and consequently implements a distinctive international protection system. Objective: This study aims to examine Türkiye’s geographical limitation practice within the framework of international refugee law, evaluate its legal, administrative, and human rights dimensions, identify the criticisms raised by national and international actors, and propose potential solutions. Method: A qualitative research design was adopted, and document analysis was employed as the primary research method. Accordingly, the 1951 Convention Relating to the Status of Refugees, the 1967 Protocol Relating to the Status of Refugees, relevant national legislation, reports published by international organizations, and the related academic literature were systematically reviewed. The study was structured into three sections addressing the fundamental concepts of international refugee law, the implementation of the geographical limitation in Türkiye, and policy recommendations for addressing the challenges arising from this practice. Findings: The findings indicate that Türkiye’s maintenance of the geographical limitation is closely associated with its migration management capacity, irregular migration pressures, and national security concerns, and remains contingent upon the strengthening of international cooperation and the effective implementation of responsibility-sharing mechanisms. Conclusion: Although the geographical limitation constitutes a strategic issue in Türkiye's migration management, it is also of considerable importance from the perspective of strengthening international cooperation, enhancing responsibility-sharing, and advancing rights-based protection mechanisms when evaluated in terms of the protection of refugee rights and the effectiveness of the international protection regime.

Anahtar Kelimeler

• Geographical limitation
• Refugee
• Asylum-seeker
• International protection law
• Human rights.

Kaynakça

1. Abdelhafıd, E. H. (2024). AB'nin Komşuluklara yönelik dış göç politikası: Bir transit ülke ve menşe ülke olarak Fas örneği. The Journal of Social Sciences, 60(60), 354-368.
2. Anayasada Yapılan Değişikliklere Uyum Sağlanması Amacıyla Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname. (2018). Resmî Gazete, (KHK No. 703, Sayı: 30473).
3. Asar, A. (2015). Göç yönetimi: Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu sonrası Türkiye’de yeni dönem. Ankara.
4. Ayan, D. (2021). Türkçede göç: Sözcükler ve kavramlar. İnsan Hareketliliği Uluslararası Dergisi, 1(1), 90-119.
5. Bakanlıklara Bağlı, İlgili, İlişkili Kurum ve Kuruluşlar ile Diğer Kurum ve Kuruluşların Teşkilatı Hakkında 4 Nolu Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi. (2018). Resmî Gazete, Sayı: 30479.
6. Barkın, E. (2014). 1951 Tarihli Mülteciliğin Önlenmesi Sözleşmesi. Ankara Barosu Dergisi, (1), 331-360.
7. Başcıllar, M., Karataş, M., & Güre, M. D. P. (2022). Rusya-Ukrayna savaşı, zorunlu göç ve insani koridorlar: Sosyal hizmet bağlamında bir değerlendirme. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 11(2), 794-805.
8. Baytar, İ. (2022). Afganistanlı Mültecilerin İran'a Göç Etmesinin Nedenleri ve Sonuçları. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(3), 1105-1118.

9. Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği [UNHCR] Türkiye Temsilciliği. (2022). Türkiye’deki mülteciler ve sığınmacılar. https://www.unhcr.org/tr/turkiyedeki-multeciler-ve-siginmacilar (Erişim tarihi: 09 Ocak 2022)
10. Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği [UNHCR]. (2007). Mültecilerin hukuki statüsüne ilişkin 1951 Cenevre Sözleşmesi, 1967 Protokolü, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi. UNHCR.
11. Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği [UNHCR]. (2010). Statute of the Office of the United Nations High Commissioner for Refugees. UNHCR.
12. Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği [UNHCR]. (2022a). Declarations and reservations to the 1951 Convention relating to the status of refugees. (Erişim tarihi: 25 Mart 2022)
13. Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği [UNHCR]. (2022b). Figures at a glance. https://www.unhcr.org/figures-at-a-glance.html?utm (Erişim tarihi: 10 Mart 2022)
14. Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği [UNHCR]. (2025a). Refugee data finder. https://www.unhcr.org/refugee-statistics?utm (Erişim tarihi: 4 Kasım 2025).
15. Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği [UNHCR]. (2025b). Üçüncü ülkeye yerleştirme ihtiyaçları artıyor: 2019’da dünya genelinde ihtiyaç sahiplerinin yalnızca %4,5’i üçüncü ülkeye yerleştirilebildi. https://www.unhcr.org/tr/node/749?utm (Erişim tarihi: 3 Kasım 2025).
16. Bozbeyoğlu, E. (2015). Mülteciler ve insan hakları. Moment Dergi, 2(1), 60-80.
17. Cenevre’de 28 Temmuz 1951 Tarihinde İmzalanmış Olan Mültecilerin Hukuki Durumuna Dair Sözleşmenin Onaylanması Hakkında Kanun. (1961). Resmî Gazete. 5/9/1961, Sayı: 10898. https://resmigazete.gov.tr/arsiv/10898.pdf.
18. Chang-Muy, F., & Congress, E. P. (Eds.). (2023). Social work with immigrants and refugees: Legal issues, clinical skills, and advocacy. Springer Publishing Company.
19. Çalık, T. (2015). Birleşmiş Milletler organlarının insan hakları ile ilişkisi. İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 6(4), 1091-1134.
20. Çelik, N. B. (2015). Türk hukukunda uluslararası koruma başvurusunda bulunan veya uluslararası korumadan yararlanan yabancıların hak ve yükümlülükleri. İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 6(3), 67-148.
21. Çelik, D. Ş. (2018). Koşulluluk Bağlamında Düzensiz Göçle Mücadelede Avrupa Birliği Geri Kabul Anlaşmaları ve Türkiye'ye Yansımaları (Master's thesis, Dokuz Eylul Universitesi (Turkey)).
22. Demir, E. (2023). Uluslararası göç teorileri üzerine sosyoekonomik bir değerlendirme. Turkish Academic Research Review, 8(4), 1407-1428.
23. Dışişleri Bakanlığı. (2016). 18 Mart 2016 Tarihli Türkiye - AB Zirvesi Bildirisi. https://www.ab.gov.tr/files/ab_iliskileri/18_mart_2016_turkiye_ab_zirvesi_bildirisi_.pdf (Erişim tarihi: 12 Nisan 2026)
24. Ekşi, N. (2019). Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği’nin Türkiye’deki faaliyetleri ve Türk iltica sisteminde değişen rolü. İstanbul Hukuk Mecmuası, 77(1), 343-370.
25. Ercan, P. G., & Kul, S. (2021). Ülkeleri içinde yerinden edilmiş kişilerin ve mültecilerin koruma sorumluluğu çerçevesinde korunması. Uluslararası İlişkiler Dergisi, 18(71), 1-19.
26. Ergün, S. U. G. (2024). Göç ve mülteci olgusu: Kavramsal çerçeve. International Journal of Disciplines in Economics & Administrative Sciences Studies, 6(24), 1063-1074.
27. Ersoy, H. H. T. (2019). Türkiye’de Mültecilerin Çalışma ve Sosyal Güvenlik Hakları. Yıldırım Beyazıt Hukuk Dergisi, (2), 435-474.
28. European Union. (2004). Council Directive 2004/83/EC of 29 April 2004 on minimum standards for the qualification and status of third-country nationals or stateless persons as refugees or as persons who otherwise need international protection and the content of the protection granted. Official Journal of the European Union, L304, 12–23.
29. Ganıyeva, S. (2023). Türk Mülteci Hukukunda Coğrafi Sınırlamanın Kaldırılması. İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 14(2), 568-582.
30. Göç İdaresi Başkanlığı. (2022a). Geçici koruma istatistikleri. Erişim tarihi: 19 Nisan 2022, https://www.goc.gov.tr/gecici-koruma5638.
31. Göç İdaresi Başkanlığı. (2022b). Uluslararası koruma istatistikleri. Erişim tarihi: 19 Nisan 2022, https://www.goc.gov.tr/uluslararasi-koruma-istatistikler.
32. Göç İdaresi Başkanlığı. (2025). Uluslararası koruma istatistikleri. Erişim tarihi: 19 Nisan 2025, https://www.goc.gov.tr/uluslararasi-koruma-istatistikler.
33. Göç İdaresi Başkanlığı. (2026). Geçici koruma istatistikleri. Erişim tarihi: 24 Nisan 2026, https://www.goc.gov.tr/gecici-koruma5638.
34. Göç İdaresi Genel Müdürlüğü. (2013). Göç tarihi (Yayın No. 4). Türkiye Cumhuriyeti İçişleri Bakanlığı Göç İdaresi Genel Müdürlüğü Yayınları.
35. Göç İdaresi Genel Müdürlüğü. (2021). YUKK genel gerekçe. Erişim tarihi: 17 Aralık 2021, https://www.goc.gov.tr/kurumlar/goc.gov.tr/files/GENEL.pdf.
36. Gülerce, R., & Bayram, M. N. (2023). Ukrayna’dan Avrupa'ya Kitlesel Göç Hareketlerinde AB’nin Sığınma Politikalarının İnsan Hakları Bağlamında Değerlendirilmesi. Göç Araştırmaları Dergisi, 9(1), 77-104.
37. Hein, J. (1993). Refugees, immigrants, and the state. Annual Review of Sociology, 19(1), 43-59.
38. İçduygu, A., Erder, S., & Gençkaya, Ö. F. (2014). Türkiye'nin uluslararası göç politikaları, 1923–2023: Ulus-devlet oluşumundan ulus-ötesi dönüşümlere (MiReKoc Proje Raporları No. 1/2014). Koç Üniversitesi Göç Araştırmaları Merkezi (MiReKoc).
39. İnan, C. E. (2016). Türkiye’de göç politikaları: İskân kanunları üzerinden bir inceleme. Göç Araştırmaları Dergisi, (3), 10-33.
40. İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’nin kabulü hakkında Bakanlar Kurulu Kararı. (1949). Resmî Gazete, Sayı: 7217.
41. İskân Kanunu (Kanun No. 5543). (2006). Resmî Gazete, 26/9/2006, Sayı: 26301. https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.5543.pdf.
42. İskân Kanunu (Kanun No. 2510). (1934). Resmî Gazete, 21/06/1934, Sayı: 2733.
43. Kirişci, K. (1996). Is Turkey lifting the ‘geographical limitation’? — The November 1994 regulation on asylum in Turkey. International Journal of Refugee Law, 8(3), 293–318.
44. Kirişci, K. (2003). The question of asylum and illegal migration in European Union-Turkish relations. Turkish Studies, 4(1), 79–106.
45. Koç, Ş., & Mercan, B. (2025). Göçün Nedenleri ve Sonuçları Bağlamında Uluslararası Göç Kuramları (Doctoral dissertation, Necmettin Erbakan University).
46. Kuzmenko, O., Ryndiuk, V., Kozhura, L., Chorna, V., & Tytykalo, R. (2023). Legal aspects of temporary protection for Ukrainians in the member states of the European Union. Juridical Tribune/Tribuna Juridică, 13(2), 224.
47. Küçükyağcı, T. (2024). Uluslararası Mülteci Hukukunda UNRWA ve UNHCR: Filistinli Mültecilerin Hukuki Koşullarına Bakış. Toplum Ekonomi ve Yönetim Dergisi, 5(Filistin), 64-81.
48. Lavenex, S. (2024). The international refugee regime and the liberal international order: Dialectics of contestation. Global Studies Quarterly, 4(2), ksae029.
49. Leylanoğlu, H. (2026). Uluslararası Mülteci Hukuku Açısından Ürdün'deki Suriyeli Sığınmacıların Hukuki Statüsü. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 30(1), 99-147.
50. Loescher, G. (2017). UNHCR'nin Kökenleri ve Erken Tarihi. Refuge: Canada's Journal on Refugees, 33(1), 77-86.
51. Menekşe, T. (2019). Uluslararası sistemde iltica: Almanya, İngiltere ve Türkiye’nin karşılaştırmalı analizi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi).
52. Menekşe, T. (2021). 100 soruda uluslararası koruma, mültecilik ve Türkiye uygulamaları. Yetkin Hukuk Yayınları.
53. Mengü, E., & Yaman, Ö. M. (2023). Türkiye’deki Suriyelilerin Geleceğine İlişkin Göç Politikasına Saha Çalışanlarının Bakışı: Nitel Bir Araştırma. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 12(4), 1729-1742.
54. New York Protokolünün onaylanmasına dair Bakanlar Kurulu Kararı. (1968). Resmî Gazete, 5/08/1968, Sayı: 12968. https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/12968.pdf.
55. Oluğ, S. (2023). Uluslararası göç teorilerinde yaşanan dönüşüm ve 1980 sonrası Türkiye’ye yönelen kitlesel göç hareketleri üzerine bir analiz. Akademik İzdüşüm Dergisi, 8(2), 432-464.
56. Özel, S. (2018). Uluslararası Koruma Başvuru Sahibi, Uluslararası Koruma Sahibi ile Geçici Koruma Altına Alınanların Hukuki Statülerinin Sığınmacı ve Göçmen Kavramları Özelinde Değerlendirilmesi. Uludağ Journal of Economy & Society/Uludağ Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 37(2).
57. Öztürk, Ö. N. (2015). Mültecinin hukuki statüsünün belirlenmesi. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
58. Parlak, B. (2015). Türkiye iltica ve göç mevzuatının coğrafi kısıtlama uygulaması yönünden analizi. TESAM Akademi Dergisi, 2(2).
59. Pasaport Kanunu (Kanun No. 5682). (1950). Resmî Gazete, 24/7/1950, Sayı: 7564. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=5682&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=3.
60. Ruiz-Santacruz, J. S., Castellanos, E., & Cristancho-Fajardo, C. (2023). Caracterización de la migración de Venezuela hacia Colombia y su influencia en la reunificación familiar. Población y Salud en Mesoamérica, 20(2), 19-44.
61. Senar, A. (t.y.). Türkiye’nin iltica politikası. http://www.multeci.net/index.php?option=com_content&view=article&id=60%3Aturkiyenin-iltica-politikasi&catid=36%3Aturkiyenin-iltica-sistemi&Itemid=16&utm.
62. Şahintürk, A. T. (2023). Mülteci Kavramı ile İlgili Ulusal Tez Merkezi’nde Yer Alan Yüksek Lisans ve Doktora Tezlerinin Bibliyometrik Analizi. Uluslararası İlişkiler Çalışmaları Dergisi, 3(2), 57-76.
63. Şakacı, B. K. (2020). Türkiye’nin göç ve iskân politikaları: 1934 Tarihli 2510 Sayılı İskân Kanunu incelemesi. Kamu Yönetimi ve Politikaları Dergisi, 1(3), 36-57.
64. T.C. İçişleri Bakanlığı. (2005). İltica ve göç alanındaki Avrupa Birliği müktesebatının üstlenilmesine ilişkin Türkiye Ulusal Eylem Planı. https://www.goc.gov.tr/iltica-ve-goc-ulusal-eylem-plani.
65. Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu. (t.y.). Türkiye’de bulunan mülteciler, sığınmacılar ve yasa dışı göçmenlerin sorunlarını inceleme raporu. https://www.tbmm.gov.tr/komisyon/insanhaklari/belge/gocmen_raporu.pdf?utm_source=chatgpt.com.
66. Türkiye’ye İltica Eden veya Başka Bir Ülkeye İltica Etmek Üzere Türkiye’den İkamet İzni Talep Eden Münferit Yabancılar ile Topluca Sığınma Amacıyla Sınırlarımıza Gelen Yabancılara ve Olabilecek Nüfus Hareketlerine Uygulanacak Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik. (1994). Resmî Gazete, Karar No. 6169/22127.
67. Türkiye’ye İltica Eden veya Başka Bir Ülkeye İltica Etmek Üzere Türkiye’den İkamet İzni Talep Eden Münferit Yabancılar ile Topluca Sığınma Amacıyla Sınırlarımıza Gelen Yabancılara ve Olabilecek Nüfus Hareketlerine Uygulanacak Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik. (2006). Resmî Gazete, Karar No. 2006/9938.
68. United Nations Treaty Collection [UNTC]. (2024). Chapter V: Refugees and stateless persons. https://treaties.un.org/pages/ViewDetailsII.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=V-2&chapter=5&Temp=mtdsg2&clang=_en&utm (Erişim tarihi: 12 Mart 2024).
69. United Nations. (n.d.). United Nations Treaty Collection: Chapter V—Refugees and Stateless Persons. https://treaties.un.org/pages/ViewDetailsII.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=V-2&chapter=5&Temp=mtdsg2&clang=_en.
70. Uzun, E. (2016). Uluslararası hukuk çerçevesinde BMMYK’nın yapısı, görevleri ve uluslararası mülteci hukukunun gelişimindeki yeri. Göç Araştırmaları Dergisi, (4), 60-85.
71. Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (Kanun No. 6458). (2013). Resmî Gazete, 11/4/2013, Sayı: 28615. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=6458&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5.
72. Yabancıların Türkiye’de İkamet ve Seyahatleri Hakkında Kanun (Kanun No. 5683). (1950). Resmî Gazete, 24/7/1950, Sayı: 7564. https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.3.5683.pdf.
73. Yamanlar, Y. (2020). Göç Kuramları Çerçevesinde İkinci Dünya Savaşı Sonrası Batı Avrupa’nın Göç Deneyimi. Ankara Avrupa Çalışmaları Dergisi, 19(2), 553-583.
74. Yılmaz, A. (2014). Uluslararası göç: Çeşitleri, nedenleri ve etkileri. Turkish Studies, 9(2), 1685.