Çocuk Yazını Çevirisinde Cinsiyet Aktarımı: İnsan ve ChatGPT Çevirilerinin Karşılaştırmalı Analizi

Öz

Bu çalışma, 0–6 yaş grubuna yönelik Türkçe çocuk yazını eserlerinin İngilizceye çevirisinde cinsiyet kavramının nasıl aktarıldığını, insan ve ChatGPT-4o çevirileri üzerinden karşılaştırmalı olarak incelemeyi amaçlamaktadır. Özellikle Türkçe gibi dilbilgisel cinsiyet işaretlemesi bulunmayan dillerden İngilizce gibi cinsiyetli adıl sistemine sahip dillere yapılan çevirilerde, cinsiyet aktarımı çevirmen için zorunlu bir karar alanı oluşturmaktadır. Araştırma, nitel bir durum çalışması olarak tasarlanmış ve içerik analizi yöntemi kullanılmıştır. Veri setini, fabl türünde yazılmış ve Türkçeden İngilizceye çevrilmiş altı temel düzey kısa öykü oluşturmaktadır. Kaynak metinler, insan çevirileri ve ChatGPT-4o tarafından iki farklı istemle üretilen çeviriler karşılaştırılmış; karakterlerin cinsiyetlerine göre kullanılan adıllar kodlanarak analiz edilmiştir. Bulgular, cinsiyeti açıkça belirtilmeyen karakterler için hem insan çevirilerinde hem de ChatGPT-4o’nun çıktılarında sıklıkla eril genelleme yapıldığını göstermiştir. Bununla birlikte, cinsiyetleri dilsel ifadeler veya kültürel artalan bilgisiyle belirlenebilen karakterler için her iki tarafın da büyük ölçüde doğru ve tutarlı adıl tercihleri yaptığı saptanmıştır. Elde edilen sonuçlar, çocuk yazını çevirilerinde adıl tercihlerinin yalnızca dilsel bir eşdeğerlik sorunu olmadığını; aynı zamanda toplumsal cinsiyet temsilleri ve çocukların gelişimsel süreçleri açısından ideolojik bir boyut taşıdığını ortaya koymaktadır. Bu bağlamda çalışma, hem insan çevirilerinde hem de yapay zekâ temelli sistemlerce üretilen çeviri çıktılarında cinsiyet aktarımı konusundaki eğilimleri görünür kılarak alandaki sınırlı karşılaştırmalı araştırmalara katkı sağlamayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Çocuk yazını çevirisi
• Cinsiyet aktarımı
• İnsan Çevirisi
• ChatGPT Çevirisi

Gender Transfer in Children’s Literature Translation: A Comparative Analysis of Human and ChatGPT Translations

Öz

This study examines how gender is transferred in English translations of Turkish children’s literature for the 0–6 age group through human translations and ChatGPT-4o outputs. In translations from languages such as Turkish, which do not mark grammatical gender, into languages such as English, which have a gendered pronoun system, gender transfer becomes a compulsory decision-making area for translators. Designed as a qualitative case study, the research employed content analysis. Dataset comprises six basic-level short stories in the fable genre translated from Turkish into English. The source texts, human translations, and ChatGPT-4o translations produced through two different prompts were compared, and the pronouns used for characters were coded and analyzed according to gender. The findings showed that both human translations and ChatGPT-4o outputs frequently used generic masculine forms for characters whose gender was unspecified. However, when characters’ genders could be identified through linguistic expressions or cultural background knowledge, both human translators and ChatGPT-4o made accurate and consistent pronoun choices. The results indicate that pronoun choice in children’s literature translation involves not only linguistic equivalence but also an ideological dimension concerning gender representations and children’s developmental processes. The study contributes to comparative research by revealing gender-transfer tendencies in human and AI-based translations.

Anahtar Kelimeler

• Translation of children’s literature
• Gender transfer
• Human translation
• ChatGPT Translation

Kaynakça

1. Anderson, D. A., & Hamilton, M. (2005). Gender role stereotyping of parents in children’s picture books: The invisible father. Sex Roles, 52, 145–151. https://doi.org/10.1007/s11199-005-1290-8
2. Ariel, M. (1990). Accessing noun-phrase antecedents. Routledge.
3. Aşkın, M. C., & Balkul, H. İ. (2022). “Bu kış kimse üşümeyecek” kitabının İngilizce çevirisinin makine çevirisi ile karşılaştırılması: Google Çeviri’nin yazın çevirisinde kullanılabilirliği üzerine bir inceleme. International Journal of Languages’ Education and Teaching, 10(4), 117–131. https://doi.org/10.29228/ijlet.66173
4. Bas, T. (2024). Assessing gender bias in LLMs: Comparing LLM outputs with human perceptions and official statistics [Preprint]. arXiv. https://doi.org/10.48550/arXiv.2411.13738
5. Bisht, A. (2020). Gender representation and language use in children’s storybooks [Master’s thesis, Ambedkar University Delhi]. ERIC.
6. Brugeilles, C., Cromer, I., & Cromer, S. (2002). Male and female characters in illustrated children’s books or how children’s literature contributes to the construction of gender. Population, 57(2), 237–267. https://doi.org/10.3917/pope.202.0237
7. Büyüktekin, F., & Özge, U. (2024). A coreference corpus of Turkish situated dialogs. İçinde Proceedings of the First Workshop on Natural Language Processing for Turkic Languages (SIGTURK 2024) (ss. 42–52). Association for Computational Linguistics.
8. Çeltek, A. (2008). Türkçede boş artgönderimin söylem-edimbilimsel işlevleri [Doktora tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü].

9. Chen, E., Zhan, R., Lin, Y., & Chen, H. (2025). More women, same stereotypes: Unpacking the gender bias paradox in large language models [Preprint]. arXiv. https://doi.org/10.48550/arXiv.2503.15904
10. Conkright, L., Flannagan, D., & Dykes, J. (2000). Effects of pronoun type and gender role consistency on children’s recall and interpretation of stories. Sex Roles, 43(7–8), 481–497. https://doi.org/10.1023/A:1007167432657
11. Döll, M., Döhring, M., & Müller, A. (2024). Evaluating gender bias in large language models [Preprint]. arXiv. https://doi.org/10.48550/arXiv.2411.09826
12. Ghosh, S., & Caliskan, A. (2023). ChatGPT perpetuates gender bias in machine translation and ignores non-gendered pronouns: Findings across Bengali and five other low-resource languages. İçinde Proceedings of the 2023 AAAI/ACM Conference on AI, Ethics, and Society (ss. 901–912). Association for Computing Machinery. https://doi.org/10.1145/3600211.3604672
13. Gooden, A. M., & Gooden, M. A. (2001). Gender representation in notable children’s books: 1995–1999. Sex Roles, 45(1–2), 89–101. https://doi.org/10.1023/A:1013064418674
14. Hamilton, M. C., Anderson, D., Broaddus, M., & Young, K. (2006). Gender stereotyping and underrepresentation of female characters in 200 popular children’s picture books: A twenty- first century update. Sex Roles, 55(11–12), 757–765. https://doi.org/10.1007/s11199-006-9128-6
15. Hara, K., & Koda, N. (2021). Conversion in depictions of anthropomorphic animals in picture books. International Journal of Literature and Arts, 9(6), 374–383. https://doi.org/10.11648/j.ijla.20210906.27
16. Hartman, P. L., & Judd, E. L. (1978). Sexism and TESOL materials. TESOL Quarterly, 12(4), 383–393. https://doi.org/10.2307/3586137
17. He, S. (2024). Prompting ChatGPT for translation: A comparative analysis of translation brief and persona prompts. İçinde Proceedings of the 25th Annual Conference of the European Association for Machine Translation (Volume 1) (ss. 316–326). European Association for Machine Translation.
18. Holmes, J. (2001). An introduction to sociolinguistics (2nd ed.). Longman.
19. Holmes, J., & Sigley, R. (2001). What’s a word like girl doing in a place like this? Occupational labels, sexist usages, and corpus research. İçinde A. Smith & P. Peters (Eds.), New frontiers of corpus linguistics (ss. 247–263). Rodopi.
20. Huang, Y. (2000). Anaphora: A cross-linguistic study. Oxford University Press.
21. Jaeger, C. (2018). Animal. Brock Education Journal, 27(2), 80–82. https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1179922.pdf
22. Jiao, W., Wang, W., Huang, J. T., Wang, X., Shi, S., & Tu, Z. (2023). Is ChatGPT a good translator? Yes, with GPT-4 as the engine [Preprint]. arXiv. https://doi.org/10.48550/arXiv.2301.0874
23. Kahraman, P. B., & Özdemir, H. (2019). Resimli çocuk kitaplarının toplumsal cinsiyet rolleri açısından incelenmesi. Akdeniz Eğitim Araştırmaları Dergisi, 13(27), 64–85. https://doi.org/10.29329/mjer.2019.185.4
24. Kerimoğlu, C., & Doğan, G. (2015). Türkçede cinsiyet görünümleri ve çağrışımsal cinsiyet. Türklük Bilimi Araştırmaları, 38, 97–116. https://doi.org/10.17133/tubar.59991
25. Ko, C., Shin, J., Song, H., Seo, J., & Park, J. C. (2024). Different bias under different criteria: Assessing bias in LLMs with a fact-based approach [Preprint]. arXiv. https://doi.org/10.48550/arXiv.2411.17338
26. Kumar, C. V., Urlana, A., Kanumolu, G., Garlapati, B. M., & Mishra, P. (2025). No LLM is free from bias: A comprehensive study of bias evaluation in large language models [Preprint]. arXiv. https://doi.org/10.48550/arXiv.2503.11985
27. Lewis, M., Cooper Borkenhagen, M., Converse, E., Lupyan, G., & Seidenberg, M. S. (2022). What might books be teaching young children about gender? Psychological Science, 33(1), 33–47. https://doi.org/10.1177/09567976211024643
28. Litosseliti, L. (2006). Gender and language: Theory and practice. Hodder Arnold.
29. Martyna, W. (1978). What does “he” mean? Use of the generic masculine. Journal of Communication, 28(1), 131–138. https://doi.org/10.1111/j.1460-2466.1978.tb01576.x
30. Martyna, W. (1980a). Beyond the “he/man” approach: The case for nonsexist language. Signs: Journal of Women in Culture and Society, 5(3), 482–493. https://doi.org/10.1086/493733
31. Martyna, W. (1980b). The psychology of the generic masculine. In S. McConnell-Ginet, R. Borker, & N. Furman (Eds.), Women and language in literature and society (ss. 69–78). Praeger.
32. McCabe, J., Fairchild, E., Grauerholz, L., Pescosolido, B., & Tope, D. (2011). Gender in twentieth-century children’s books: Patterns of disparity in titles and central characters. Gender & Society, 25(2), 197–226. https://doi.org/10.1177/0891243211398358
33. Nilsen, A. (1977). Sexism in children’s books and elementary teaching materials. İçinde A. Nilsen, H. Bosmajian, H. Gershuny, & J. Stanley (Eds.), Sexism and language (ss. 23–35). National Council of Teachers of English.
34. Oakley, A. (1985). Sex, gender and society. Routledge.
35. Oittinen, R. (2000). Translating for children. Garland Publishing.
36. Öztürk, İ. (2017). Çeviride cinsiyet veya kadın perspektifinden çeviri. PESA Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 3(4), 134–149. https://doi.org/10.25272/j.2149-8385.2017.3.4.11
37. Pauwels, A. (2003). Linguistic sexism and feminist linguistic activism. İçinde J. Holmes & M. Meyerhoff (Eds.), The handbook of language and gender (ss. 550–570). Blackwell Publishing.
38. Porreca, K. L. (1984). Sexism in current ESL textbooks. TESOL Quarterly, 18(4), 705–724. https://doi.org/10.2307/3586584
39. Portillo-Palma, Ş., & Álvarez-Vidal, S. (2024). Gender bias and contextual sensitivity in machine translation: A focus on Turkish subject-dropped sentences. TransLogos Translation Studies Journal, 7(2), 1–28. https://doi.org/10.29228/transLogos.67
40. Puurtinen, T. (2006). Translating children’s literature: Theoretical approaches and empirical studies. İçinde G. Lathey (Ed.), The translation of children’s literature: A reader (ss. 54–65). Multilingual Matters.
41. Renström, E., Lindqvist, A., Akbaş, G., Hekanaho, L., & Gustafsson Sendén, M. (2023). Are gender neutral pronouns really neutral? Testing a male bias in the grammatical genderless languages Turkish and Finnish. Journal of Language and Social Psychology, 42(4), 476–487. https://doi.org/10.1177/0261927X221146229
42. Salvi, R. C., & Bosch, N. (2025). Investigating perception of gender stereotypes in large language models: A computational grounded theory approach. ACM Journal on Responsible Computing, 2(2), 1–29. https://doi.org/10.1145/3737882
43. Sever, S. (2013). Çocuk edebiyatı ve okuma kültürü. Tudem Yayıncılık.
44. Sezer, C., & Kumlu, D. (2024). Çocuk edebiyatı çevirilerinde toplumsal cinsiyet rolleri: Küçük Bay Bayanlar serisi üzerine bir inceleme ve yapay zekâ destekli çözüm önerileri. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 14(3), 57–79.
45. Shavit, Z. (1986). The poetics of children’s literature. University of Georgia Press.
46. Silveira, J. (1980). Generic masculine words and thinking. Women’s Studies International Quarterly, 3(2- 3), 165–178. https://doi.org/10.1016/S0148-0685(80)92113-2
47. Şirin, M. R. (2000). 99 soruda çocuk edebiyatı (3. bs.). Çocuk Vakfı Yayınları.
48. Tsao, Y. L. (2008). Gender issues in young children’s literature. Reading Improvement, 45(3), 108–115.
49. Turan, E. (1998). Okul öncesi dönemde dil gelişimi ve çocuk edebiyatı. Türk Dili, 556, 302–307.
50. Türkmen, B., & Koçlu Maman, S. (2024). Yapay zekâ destekli haber metni üretimi ve çevirilerinin karşılaştırmalı bir analizi: ChatGPT-4o örneği. İstanbul Üniversitesi Çeviribilim Dergisi, 21, 212- 229. https://doi.org/10.26650/iujts.2024.1552550
51. Vaughan, G. M., & Hogg, M. A. (2011). Social psychology (6th ed.). Pearson Higher Education AU.
52. World Health Organization. (2025). Gender and health. https://www.who.int/health-topics/gender
53. Xu, Y., & Zhang, Y. (2026). Reducing or reinforcing gender bias? A study on the application of ChatGPT in translation from a feminist perspective. Perspectives, 1–20. https://doi.org/10.1080/0907676X.2026.2641197
54. Yalçınkaya, O. D. (2020). Gender-sensitive language in Turkish and English: Changing perceptions. Türkbilig, 39, 1–14.
55. Yavuz, D. (2019). Çocuk edebiyatı ve kültürel semboller. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 6(4), 175–184.
56. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
57. Zipes, J. (2006). Why fairy tales stick: The evolution and relevance of a genre. Routledge.