Araştırma Makalesi

Doğu Karadeniz Çay Alımlarında Yaz İklim Sinyalinin Yıllık, İl ve Sürgün Ölçeğinde Saptanabilirliği

Sayı: 2026 23 Ekim 2026
PDF İndir
TR EN

Doğu Karadeniz Çay Alımlarında Yaz İklim Sinyalinin Yıllık, İl ve Sürgün Ölçeğinde Saptanabilirliği

Öz

Doğu Karadeniz’de çay nemli koşullarda yetişmesine karşın yaz ikliminin yaş çay üretimi ve alımları üzerindeki etkisi tartışılmaktadır. Önceki çalışmalar yıllık ham verilerde sıcaklık ve bazı durumlarda yağışla pozitif ilişkiler bildirmiştir; ancak bu ilişkiler ortak zaman eğilimleri ve iller arasındaki kalıcı farklılıklardan etkilenebilir. Bu çalışmada, yaz iklim sinyalinin Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğünün (ÇAYKUR) yaş çay alım kayıtlarında hangi ölçekte saptanabildiği araştırılmıştır. İllere göre yıllık alımlar (2001–2024) ile ulusal aylık alımlar (2014–2024), yıla özgü iklim verileriyle eşleştirilmiş; Rize yıllık zaman serisi, il ve yıl sabit etkili dört birimli panel ve hasat dönemi içindeki aylık alım dağılımı, sınama yılları eğitim verisinden bütünüyle ayrılarak incelenmiştir. Dört alım biriminin ham yıllık verilerinde alım ile yaz en yüksek sıcaklığı ve yağışı arasındaki korelasyonlar sırasıyla 0,57 ve 0,61’dir; ancak bu ilişkiler eğilimler ve birimler arasındaki kalıcı farklılıklar ayrıldığında büyük ölçüde zayıflamıştır. Rize’de sıcaklık korelasyonu eğilim giderildikten sonra 0,29’dan 0,03’e düşmüş, eğilimden arındırılmış alım varyansının %75’inin bütün birimleri aynı yıl etkileyen ortak şoklarla ilişkili olduğu belirlenmiştir. İl ve yıl etkileri ayrıldıktan sonra bir standart sapmalık daha yüksek yaz su dengesinin alımı artırıcı etkisinin üst %90 güven sınırı yaklaşık %0,3’tür. Rize’nin 24 yıllık serisinde Çay Su Açığı Göstergesi (TEWDI) ve standart kuraklık göstergeleri dâhil sekiz göstergenin hiçbiri örneklem dışında ortalama tahmini aşamamıştır. Benzetimler, gerçek belirlilik katsayısı 0,30 olduğunda bile bu tasarımın anlamlı bir ilişkiyi saptama olasılığının yalnızca %22 olduğunu göstermiştir. Sonuçlar, ÇAYKUR alımlarındaki yıllar arası değişimin büyük bölümünün bölge genelinde ortak etkenlerle ilişkili olduğunu ve mevcut idari kayıtların yaz iklimine ait bağımsız bir sinyali saptama gücünün sınırlı olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Camellia sinensis, iklim sinyali, istatistiksel güç, kuraklık indisleri, panel veri

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulmuş ve yararlanılan tüm çalışmalar kaynakçada belirtilmiştir. Çalışmada yalnız kamuya açık idari kayıtlar ile uydu ve iklim veri ürünleri kullanılmıştır; insan veya hayvan deneği, saha örneklemesi ya da kişisel veri içermediğinden etik kurul onayı veya izin gerekmemektedir.

Kaynakça

  1. Abatzoglou, J.T., Dobrowski, S.Z., Parks, S.A., & Hegewisch, K.C. (2018). TerraClimate, a high-resolution global dataset of monthly climate and climatic water balance from 1958-2015. Scientific Data, 5(1), 170191. https://doi.org/10.1038/sdata.2017.191
  2. Bayramoğlu, M. M., Yıldız, S., Midilli, A., Öztürk Yılmaz, Y., & Bayramoğlu, Z. (2026). Linking climate change awareness with disease, pest, and weed dynamics in tea (Camellia sinensis L. Kuntze) cultivation. Journal of Anatolian Environmental and Animal Sciences, 11, 1- 15. https://doi.org/10.35229/jaes.1766599
  3. Cameron, A.C., Gelbach, J.B., & Miller, D.L. (2008). Bootstrap- based improvements for inference with clustered errors. The Review of Economics and Statistics, 90(3), 414- 427. https://doi.org/10.1162/rest.90.3.414
  4. Climate Hazards Center. (2026). CHIRPS v2.0 aylık yağış ürünü [Veri seti]. https://data.chc.ucsb.edu/products/CHIRPS- 2.0/global_monthly/cogs/ (Erişim: 30 Eylül 2026)
  5. Climatology Lab. (2026). TerraClimate THREDDS sunucusu [Veri seti]. http://thredds.northwestknowledge.net:8080/thredds/c atalog/TERRACLIMATE_ALL/data/catalog.html (Erişim: 1 Ekim 2026)
  6. ÇAYKUR [Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü]. (2024). 2023 yılı faaliyet raporu. Rize: ÇAYKUR. https://www.caykur.gov.tr/CMS/Design/Sources/Dosy a/Yayinlar/881.pdf
  7. ÇAYKUR [Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü]. (2025). 2024 yılı faaliyet raporu. Rize: ÇAYKUR. https://www.caykur.gov.tr/CMS/Design/Sources/Dosy a/Yayinlar/1001.pdf
  8. Dell, M., Jones, B.F., & Olken, B.A. (2014). What do we learn from the weather? The new climate-economy literature. Journal of Economic Literature, 52(3), 740-798. https://doi.org/10.1257/jel.52.3.740
  9. de Luis, M., González-Hidalgo, J.C., Brunetti, M., & Longares, L.A. (2011). Precipitation concentration changes in Spain 1946–2005. Natural Hazards and Earth System Sciences, 11(5), 1259-1265. https://doi.org/10.5194/nhess-11-1259-2011
  10. Farahmand, A., & AghaKouchak, A. (2015). A generalized framework for deriving nonparametric standardized drought indicators. Advances in Water Resources, 76, 140-145. https://doi.org/10.1016/j.advwatres.2014.11.012

Kaynak Göster

APA
Coruh, U. (2026). Doğu Karadeniz Çay Alımlarında Yaz İklim Sinyalinin Yıllık, İl ve Sürgün Ölçeğinde Saptanabilirliği. Journal of Anatolian Environmental and Animal Sciences, 2026. https://doi.org/10.35229/jaes.2052028
AMA
1.Coruh U. Doğu Karadeniz Çay Alımlarında Yaz İklim Sinyalinin Yıllık, İl ve Sürgün Ölçeğinde Saptanabilirliği. Journal of Anatolian Environmental and Animal Sciences. 2026;(2026). doi:10.35229/jaes.2052028
Chicago
Coruh, Uğur. 2026. “Doğu Karadeniz Çay Alımlarında Yaz İklim Sinyalinin Yıllık, İl ve Sürgün Ölçeğinde Saptanabilirliği”. Journal of Anatolian Environmental and Animal Sciences, sy 2026. https://doi.org/10.35229/jaes.2052028.
EndNote
Coruh U (01 Ekim 2026) Doğu Karadeniz Çay Alımlarında Yaz İklim Sinyalinin Yıllık, İl ve Sürgün Ölçeğinde Saptanabilirliği. Journal of Anatolian Environmental and Animal Sciences 2026
IEEE
[1]U. Coruh, “Doğu Karadeniz Çay Alımlarında Yaz İklim Sinyalinin Yıllık, İl ve Sürgün Ölçeğinde Saptanabilirliği”, Journal of Anatolian Environmental and Animal Sciences, sy 2026, Eki. 2026, doi: 10.35229/jaes.2052028.
ISNAD
Coruh, Uğur. “Doğu Karadeniz Çay Alımlarında Yaz İklim Sinyalinin Yıllık, İl ve Sürgün Ölçeğinde Saptanabilirliği”. Journal of Anatolian Environmental and Animal Sciences. 2026 (01 Ekim 2026). https://doi.org/10.35229/jaes.2052028.
JAMA
1.Coruh U. Doğu Karadeniz Çay Alımlarında Yaz İklim Sinyalinin Yıllık, İl ve Sürgün Ölçeğinde Saptanabilirliği. Journal of Anatolian Environmental and Animal Sciences. 2026. doi:10.35229/jaes.2052028.
MLA
Coruh, Uğur. “Doğu Karadeniz Çay Alımlarında Yaz İklim Sinyalinin Yıllık, İl ve Sürgün Ölçeğinde Saptanabilirliği”. Journal of Anatolian Environmental and Animal Sciences, sy 2026, Ekim 2026, doi:10.35229/jaes.2052028.
Vancouver
1.Uğur Coruh. Doğu Karadeniz Çay Alımlarında Yaz İklim Sinyalinin Yıllık, İl ve Sürgün Ölçeğinde Saptanabilirliği. Journal of Anatolian Environmental and Animal Sciences. 01 Ekim 2026;(2026). doi:10.35229/jaes.2052028