Kahramanmaraş/Andırın ağzı şekil özellikleri (isim ve zamir çekimleri)

Öz

Oğuz boylarının Anadolu’nun farklı bölgelerine yerleşmeleri, geçmişten günümüze ağız farklılıklarının oluşumunda belirleyici bir etken olmuştur. Yerleşim süreciyle birlikte her bölge, sosyal, kültürel ve coğrafi koşulların etkisiyle kendine özgü ağız özellikleri geliştirmiştir. Bu farklılıklar yalnızca dilin ses ve şekil özelliklerinde değil, kültürün kuşaktan kuşağa aktarılmasında da önemli bir rol oynamaktadır. Anadolu ağızları günümüzde Türk dili araştırmalarının başlıca konuları arasında yer almakta; geçmişte sınırlı sayıda yürütülen çalışmalar, günümüzde artan saha araştırmaları sayesinde çok daha kapsamlı biçimde belgelenmektedir. Özellikle Ahmet Caferoğlu gibi öncü dil bilimcilerin zor koşullar altında gerçekleştirdikleri derlemeler, alanın gelişimine yön vermiştir. Teknolojik imkânların ve ulaşım kolaylıklarının artmasıyla, farklı bölgelerde saha çalışmaları yapmak ve konuşurlardan doğrudan kayıt almak günümüzde daha erişilebilir hale gelmiştir. Bu çalışma, daha önce hakkında ağız çalışması sınırlı olarak yapılan, özellikle şekil ekleriyle ilgili bilgi sahibi olunmayan Kahramanmaraş’ın Andırın ilçesine yoğunlaşmaktadır. İlçeye bağlı çeşitli mahallelerden derlenen kayıtlar incelenmiş; derleme sürecinde özellikle altmış yaş ve üzerindeki kadın kaynak kişiler tercih edilmiştir. Bu tercih, söz konusu kişilerin gelenek ve göreneklere hâkimiyetleri, bölgeyle güçlü yaşam bağları ve düşük eğitim düzeyleri nedeniyle ağız özelliklerini daha özgün biçimde korumalarıyla ilgilidir. Derlenen veriler transkripsiyon işaretleriyle yazıya aktarılmış, isme gelen eklerle zamirler örneklerle açıklanmıştır. Çalışmadaki örnekler çalışma ekinde yer alan "Derleme Metinleri"nden alınmış; her bir sözcüğün cümle içinde hangi bağlamda kullanıldığı gösterilmeye çalışılmıştır. Böylece Andırın ağzının bölge ağızları içindeki konumu belirlenmiş ve söz konusu şekil ekleriyle Ağız Atlası çalışmalarına katkı sağlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye Türkçesi ağızları
• şekil bilgisi
• Andırın ağzı
• isimler
• zamirler.

Etik Beyan

ÇAlışmada etik bir sorun bulunmamaktadır. "Dr. Öğr. Üyesi Esra KİRİK 'in 01.03.2022 Tarihli dilekçesi ve ekleri Prof. Dr. Kemal TİMUR (raportör) 04.03.2022 tarih ve E. 106753 sayılı raporu görüşüldü. Üniversitemiz Öğretim Üyelerinden Dr. Öğr. Üyesi Esra KİRİK'in Yüksek Lisans öğrencilerinden Yüksel Alakabak isimli öğrencinin "Andırın (Kahramanmaraş) Ağzı" başlıklı araştırma kapsamında kullanmak için uygulanacak açık uçlu görüşme formu (ankette yer alan soru, önerme ve/veya ölçeklerin alıntılanmasına yönelik akademik alıntılanma kurallarına uyma zorunluluğu araştırmayı yapan akademisyen ve varsa danışmanlığını yaptığı öğrenciye ait olmak koşuluyla) uygulama talebinin uygun olduğuna oylama sonucunda oy birliği ile; Karar verildi."

Morphological characteristics of the Kahramanmaraş/Andırın dialect (noun and pronoun inflections)

Öz

The settlement of the Oghuz tribes across different regions of Anatolia has been a determining factor in the formation of dialectal variation from past to present. With the process of settlement, each region has developed its own distinctive dialectal features under the influence of social, cultural, and geographical conditions. These differences play a significant role not only in the phonological and morphological structure of the language but also in the intergenerational transmission of culture. Today, Anatolian dialects constitute one of the principal areas of research in Turkish linguistics; while earlier studies were relatively limited in scope, they are now being documented in a much more comprehensive manner thanks to the increasing number of field studies. In particular, the compilations conducted under challenging conditions by pioneering linguists such as Ahmet Caferoğlu have played a formative role in the development of the field. With advances in technology and improved transportation, conducting fieldwork in different regions and obtaining direct recordings from speakers has become more accessible. This study focuses on the Andırın district of Kahramanmaraş, a region where dialectal research has previously been limited, especially with regard to morphological suffixes. Recordings compiled from various neighborhoods of the district have been analyzed; during the data collection process, female informants aged sixty and above were specifically preferred due to their strong adherence to local traditions, deep-rooted ties to the region, and relatively low levels of formal education, which contribute to the preservation of more authentic dialectal features. The collected data have been transcribed using phonetic transcription symbols, and suffixes attached to nouns as well as pronouns have been examined with illustrative examples. The examples presented in the study are drawn from the “Compilation Texts” included in the appendix, and an effort has been made to demonstrate the contextual usage of each lexical item within sentences. In this way, the position of the Andırın dialect within the broader framework of regional dialects has been identified, and the analysis of these morphological suffixes contributes to ongoing dialect atlas studies.

Anahtar Kelimeler

• Dialects of Turkish in Turkey
• morphology
• Andırın dialect
• nouns
• pronouns.

Kaynakça

1. Banguoğlu, T. (2024). Türkçenin grameri. Türk Dil Kurumu Yayınları.
2. Buran, A. (1997). Keban, Baskil ve Ağın yöresi ağızları. Türk Dil Kurumu Yayınları.
3. Erdem, M. D., & Kirik, E. (2011). Kahramanmaraş ve yöresi ağızları: (Giriş-i̇nceleme-metinler) (1. bs). Kahramanmaraş Valiliği Yayınları, Öncü Basımevi.
4. Erdem, M. D., & Kirik, E. (2023). Kahramanmaraş ve yöresi ağızları (Giriş-i̇nceleme-metinler) (R. Bölük, Ed.; 2. bs). International Balkan University Press.
5. Gülsevin, G. (2017). Yaşayan Türkiye Türkçesi ağızlarının tarihî dönemlerini belirleyebilmek için bir yöntem denemesi örneği: XVII. yüzyıl Batı Rumeli Türkçesi ağızları. Türk Dil Kurumu Yayınları.
6. Gümüş, F. (2001). Kızık köyünden derlenen halk edebiyatı örnekleri. Fırat Üniversitesi.
7. Güzel, F. (2019). Türkiye Türkçesi ağızlarında yapım ekleri. Türk Dil Kurumu Yayınları.
8. Atlas Big (2025, Mayıs 7). Kahramanmaraş Andırın’ın mahalleleri [Mektup]. https://atlasbig.com.tr/images/kahramanmaras-andirinin-mahalleleri-harita.png

9. Karaağaç, G. (2012). Türkçenin Dil Bilgisi. Akçağ.
10. Karademir, N., Nacar, Ş., & Bilinir, Ş. (2020). Andırın ilçesinde (Kahramanmaraş) arazi kullanımının yükselti basamaklarına göre değişimi. International Journal of Geography and Geography Education, (42), 668-688. https://doi.org/10.32003/igge.701223
11. Karahan, L. (2022). Anadolu ağızlarının sınıflandırılması. Türk Dil Kurumu.
12. Kirik, E. (2025). Andırın Ağzı Ünlüler. Tarih Okulu Dergisi.
13. Ki̇ri̇k, E. (2025). Andırın ağzı: Ünlüler (Kahramanmaraş ağızları-V). Journal of History School, 18(LXXVIII), 4725-4771. https://doi.org/10.29228/joh.86511
14. Korkmaz, Z. (2009). Türkiye Türkçesi grameri şekil bilgisi (3. bs). Türk Dil Kurumu Yayınları.
15. Korkmaz, Z. (2022). Türkiye Türkçesi grameri şekil bilgisi. Türk Dil Kurumu Yayınları.
16. Öztürk, M. (2008). Andırın ilçe merkezinin beşeri ve ekonomik coğrafyası.
17. Solak, İ. (2002). XVI. yüzyılda Maraş ve çevresinde Dulkadirli Türkmenleri. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (12), 109-154.
18. Sümer, F. (1999). Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri, boy teşkilatı, destanları. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
19. Temiz, M. (1995). Andırın yöresinde anlatılan halk hikâyeleri. Fırat Üniversitesi.
20. Temiz, M. (2005). Andırın (Kahraman Maraş)’dan derlenen ağıtlar (inceleme-metin) [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Fırat Üniversitesi.
21. TÜİK. (2025, 4 Mayıs). TÜİK Andırın net göç hızı [Mektup]. https://cip.tuik.gov.tr/
22. Uzun, O., Temiz, M., & Özdemir, H. İ. (2012). Kahramanmaraş yöresi ağıtları I. cilt Andırın ağıtları (1., C. 1). Kahramanmaraş Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
23. Yinanç, M. H. (1993). Dulkadırlılar. İçinde İslam Ansiklopedisi (C. 4, s. 654). Milli Eğitim Bakanlığı.
24. Yinanç, R. (1989). Dulkadir beyliği (1. bs). Türk Tarih Kurumu Basımevi.