Çevirmen Araştırmalarında Veri Kaynağı Olarak (Oto)Biyografik Metinler: Çevirmen Kimliğiyle Orhan Burian

This study aims to contribute to the field of translator studies by examining the construction of translator identity and telos of Orhan Burian, one of the prolific intellectuals and translators of the early Republican period, in his (auto)biographical narratives. The research corpus consists of Burian’s diaries, letters, and the biographical texts written about him by contemporary intellectuals after his death. The analysis is conducted within the light of the five-stage methodological model adapted to Translation Studies by Kaindl (2024), based on Smith and Watson’s framework for autobiographical narrative analysis. The findings indicate that Burian’s translator identity is shaped around three main axes: his intellectual network and background, his critiques of the translation policies of the time, and his approach to the profession of translation. The study reveals that Burian emerges not merely as a translator engaged in linguistic transfer, but as a multifaceted intellectual figure who bridges artistic production and academic discourse. Positioning translation not as an individual act but as an integral part of institutional responsibility and cultural development, Burian advocates for the visibility of Turkey’s own cultural heritage alongside the transmission of Western classics. Approaching translation within the framework of ethical, aesthetic, and social responsibilities, and being one of the leading Shakespeare translators of his time, Burian contributed to the development of Turkish theatre through his collaboration with Muhsin Ertuğrul and regarded translation as a creative act that, in tandem with cultural change, introduced new genres and narrative forms into Turkish literature.

Bu çalışma, erken Cumhuriyet döneminin üretken entelektüellerinden ve çevirmenlerinden biri olan Orhan Burian’ın (oto)biyografik metinlerinde çevirmen kimliği ve telosunu inceleyerek çevirmen araştırmaları alanına katkı sunmayı amaçlamaktadır. Burian’ın günlükleri, mektupları ve ölümünden sonra dönemin entelektüellerince Burian hakkında yazılmış biyografik metinler araştırmanın inceleme nesnelerini oluşturmaktadır İnceleme metinleri Kaindl’in (2024) Smith ve Watson’ın otobiyografk metin analizine yönelik olarak ortaya koyduğu yöntemden yola çıkarak Çeviribilim’e uyarladığı beş aşamalı analiz yöntemi ışığında incelenmiştir. İncelenen (oto)biyografik anlatılarda, Burian’ın çevirmen kimliğinin entelektüel çevresi ve birikimi, dönemin çeviri politikalarına yönelik eleştirileri ve çevirmenlik mesleğine yaklaşımı olmak üzere üç temel konu etrafında şekillendiği gözlemlenmiştir. İnceleme sonucunda, Burian’ın yalnızca dilsel aktarıma odaklanan bir çevirmen değil, sanatsal üretim ile akademik tartışmalar arasında köprü kuran çok yönlü bir entelektüel figür olarak öne çıktığı görülmüştür. Çeviriyi bireysel bir edimden ziyade kurumsal sorumluluk ve kültürel kalkınmanın ayrılmaz bir parçası olarak konumlandıran Burian, bu süreçte Batı klasiklerinin aktarımıyla sınırlı kalınmaması gerektiğini savunmuş ve Türk edebiyat dizgesinin kendi kültürel kaynaklarını da görünür kılmaya çalışmıştır. Çeviriyi etik, estetik ve toplumsal sorumluluklar çerçevesinde değerlendiren ve dönemin önde gelen Shakespeare çevirmenlerinden biri olan Burian, Muhsin Ertuğrul ile işbirliği içinde yürüttüğü çalışmalarla Türk edebiyat çoğuldizgesinde tiyatronun gelişimine katkıda bulunmuş; çeviriye, kültürel değişimle birlikte edebiyata yeni türler ve anlatım biçimleri kazandıran yaratıcı bir edim olarak yaklaşmıştır.