Modernite ve Alternatif, Çoğul/Çoklu Modernlik Tartışmaları

Öz

Bu makale, modernitenin evrensel ve tekil bir proje olduğuna dair ana akım varsayımları sorunsallaştırarak Shmuel N. Eisenstadt tarafından geliştirilen çoklu modernlikler paradigmasının kuramsal imkânlarını ve eleştirel sınırlarını analiz etmektedir. Çalışma, modernitenin Batı-merkezli tekil bir deneyimin ötesinde, farklı kültürel programlar ve tarihsel tecrübelerle sürekli yeniden inşa edilen dinamik bir süreç olduğu tezi üzerine kurgulanmıştır. Bu bağlamda Eisenstadt, Wittrock ve Pieterse'nin çoğulculuk vurgusu merkezi bir yer tutarken, söz konusu paradigmanın epistemolojik sınırları Dirlik'in küresel kapitalizm eleştirisi ve Bhambra'nın kolonyal miras argümanları eşliğinde tartışmaya açılmaktadır. Makalenin temel sorunsalı, çoklu modernlikler yaklaşımının Avrupa-merkezci anlatıyı kırmadaki başarısını sorgulamak ve kuramın tarihsel güç ilişkilerini göz ardı etme riskini irdelemektir. Sonuç olarak makale, modernitenin ‘tamamlanmamış bir proje’ olma vasfını koruduğunu; ancak bu sürecin yalnızca ‘bağlantılı tarihler’ ve küresel güç ilişkileri ekseninde doğru bir zeminde kavranabileceğini savunmaktadır. 

Anahtar Kelimeler

• Modernite
• Alternatif Modernite
• Çoğul/Çoklu Modernlikler
• Avrupa-Merkezcilik
• Yerellik

Modernity and Alternative, Plural/Multiple Modernity Debates

Öz

This article problematizes mainstream assumptions that modernity constitutes a universal and singular project, and critically analyzes the theoretical possibilities and limits of the multiple modernities paradigm developed by Shmuel N. Eisenstadt. The study is grounded in the argument that modernity is not a single Western-centric experience, but a dynamic process continuously reconstructed through diverse cultural programs and historical experiences. Within this framework, the plurality emphasis found in the works of Eisenstadt, Wittrock, and Pieterse occupies a central analytical position, while the epistemological limits of this paradigm are examined through Dirlik's critique of global capitalism and Bhambra's colonial legacy arguments. The central research question concerns whether the multiple modernities approach genuinely succeeds in dismantling Eurocentric narratives, or whether it risks reproducing Western-centrism by retaining the European experience as an implicit reference point. The article concludes that modernity retains its character as an ‘unfinished project,’ yet argues that a genuine understanding of this process is only possible when approached through the lens of ‘connected histories’ and global power relations. 

Anahtar Kelimeler

• Modernity
• Alternative Modernity
• Plural/Multiple Modernities
• Eurocentrism
• Locality

Kaynakça

1. Adorno, T. W., & Horkheimer, M. (1996). Aydınlanmanın diyalektiği: Felsefi fragmanlar (O. Özügül, Çev.). Kabalcı Yayınları.
2. Aktay, Y. (2022). Postmodern kavşakta din ve sivil toplum. Tezkire Yayınları.
3. Arnason, J. P. (2003). Civilizations in dispute: Historical questions and theoretical traditions. Brill.
4. Aslan, G. (2011). Ortaçağdan günümüze modernite: Doğuşu ve doğası. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 4(7), 11–26.
5. Aydın, M. (2014). Modernite ve modernleşme. Açılım Kitap.
6. Bauman, Z. (1989). Modernity and the Holocaust. Cornell University Press.
7. Beriş, H. E. (2003). Moderniteden postmoderniteye. M. Türköne (Ed.), Siyaset (ss. 145–160). Lotus Yayınları.
8. Beck, U. (1992). Risk society: Towards a new modernity. Sage Publications.

9. Bhambra, G. K. (2015). Moderniteyi yeniden düşünmek: Postkolonyalizm ve sosyolojik tahayyül (E. Gözay, Çev.). Pınar Yayınları.
10. Black, C. E. (1989). Çağdaşlaşmanın itici güçleri (F. Gümüş, Çev.). Verso Yayınları.
11. Bonnett, A. (2005). The idea of the West: Culture, politics and history. Palgrave Macmillan.
12. Bourdieu, P., & Wacquant, L. J. D. (2003). Düşünümsel bir antropoloji için cevaplar (N. Ökten, Çev.). İletişim Yayınları.
13. Burckhardt, J. (2020). İtalya'da Rönesans kültürü (B. S. Baykal, Çev.). Panama Yayıncılık.
14. Butler, C. (2020). Modernizm (N. Örge, Çev.). Dost Kitabevi Yayınları.
15. Canatan, K. (1995). Bir değişim süreci olarak modernleşme. İnsan Yayınları.
16. Coşkun, İ. (1989). Modernleşme kuramı üzerine. İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, 3(1), 25–40.
17. Çiğdem, A. (2012). Bir imkân olarak modernite: Weber ve Habermas. İletişim Yayınları.
18. Dirlik, A. (2010). Postkolonyal aura: Küresel kapitalizm çağında üçüncü dünya eleştirisi (G. Doğduaslan, Çev.). Boğaziçi Üniversitesi Yayınları.
19. Eisenstadt, S. N. (2000). Multiple modernities. Daedalus, 129(1), 1–29.
20. Eisenstadt, S. N. (Ed.). (2002). Multiple modernities. Transaction Publishers.
21. Eisenstadt, S. N., & Schluchter, W. (1998). Introduction: Paths to early modernities-a comparative view. Daedalus, 127(3), 1–18.
22. Foucault, M. (2003). Hapishanenin doğuşu (M. A. Kılıçbay, Çev.). İmge Kitabevi.
23. Fourie, E. (2012). A future for the theory of multiple modernities: Insights from the new modernization theory. Social Science Information, 51(1), 52–69.
24. Giddens, A. (2010). Modernite ve bireysel kimlik: Geç modern çağda benlik ve toplum (Ü. Tatlıcan, Çev.). Say Yayınları.
25. Giddens, A. (2012). Modernliğin sonuçları (E. Kuşdil, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
26. Goody, J. (2008). Kapitalizm ve modernlik (İ. Durdu, Çev.). Küre Yayınları.
27. Göle, N. (2004). Batı dışı modernlik: Kavram üzerine. U. Kocabaşoğlu (Ed.), Modern Türkiye'de siyasi düşünce: Cilt 3. Modernleşme ve Batıcılık (165–180). İletişim Yayınları.
28. Habermas, J. (1997). Modernity: An unfinished project. M. P. d'Entrèves & Ş. Benhabib (Eds.), Habermas and the unfinished project of modernity (38–55). MIT Press.
29. Holmwood, J., & Stewart, A. (1991). Explanation and social theory. Palgrave Macmillan.
30. Inkeles, A., & Smith, D. H. (1974). Becoming modern: Individual change in six developing countries. Harvard University Press.
31. Kaya, İ. (2006). Sosyal teori ve geç modernlikler: Türk deneyimi. İmge Kitabevi.
32. Onions, C. T. (1973). The shorter Oxford English dictionary on historical principles (Cilt 2). Clarendon Press.
33. Paine, T. (2019). Akıl çağı (A. İ. Dalgıç, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
34. Parsons, T. (1966). Societies: Evolutionary and comparative perspectives. Prentice-Hall.
35. Pieterse, J. N. (2009). Globalization and culture: Global mélange (2nd ed.). Rowman & Littlefield.
36. Pieterse, J. N. (2016). Multipolarity means thinking plural: Modernities. G. Preyer & M. Sussmann (Eds.), Varieties of Multiple Modernities (109–121). Brill.
37. Rostow, W. W. (1960). The stages of economic growth: A non-communist manifesto. Cambridge University Press.
38. Sachsenmaier, D., Riedel, J., & Eisenstadt, S. N. (2002). The context of the multiple modernities paradigm. D.
39. Sachsenmaier, J. Riedel, & S. N. Eisenstadt (Eds.), Reflections on multiple modernities: European, Chinese and other interpretations (1–27). Brill.
40. Sayyid, S. (2015). A fundamental fear: Eurocentrism and the emergence of Islamism (2nd ed.). Zed Books.
41. Schmidt, V. H. (2006). Multiple modernities? The case against. In K.-S. Rehberg (Ed.), Soziale Ungleichheit, kulturelle Unterschiede (2883–2894). Campus Verlag.
42. Tekeli, İ. (2007). Modernite aşılırken siyaset. İmge Kitabevi.
43. Touraine, A. (1994). Modernliğin eleştirisi (H. Tufan, Çev.). Yapı Kredi Yayınları.
44. Tuna, M., Şen, M., & Durdu, İ. (2015). Modernleşme kuramları. Nobel Akademik Yayıncılık.
45. Wagner, P. (2012). Modernity: Understanding the present. Polity Press.
46. Wittrock, B. (2000). Modernity: One, none, or many? European origins and modernity as a global condition. Daedalus, 129(1), 31–60.
47. Yıldırım, E. (2005). Hayali modernlik: Türk modernliğinin icadı. İz Yayıncılık.