Bulak Jurnali’nde Yayımlanan Gumnâm Gazelleri Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

Çağatay Türkçesinin Klasik Sonrası Devrine ait Divân-ı Gumnâm adlı eser Gumnâm ve Hırkatî mahlaslarını kullanan Muhammed Emin Hocam Kulı tarafından yazılmıştır. Şair iki nüshası bulunan Divân-ı Gumnân adlı eseri dışında Muhabbetnâme ve Mihnetkâm adlı lirik bir destan da yazmıştır. Şair ile ilgili mevcut bilgiler kendi eserlerinden, Tezkere-yi Kalenderân’dan ve Uygur sahasındaki edebî araştırmalarından elde edilmektedir. Şairin yaşadığı 1634-1724 yılları Saidiye Hanlığı’nında Hocalar Devri olarak adlandırılan Sufî-İşancılık geleneğinin hâkim olduğu ve bu geleneğin Aktaglık ve Karataglık tarikatları olarak ikiye ayrıldığı döneme denk gelir. Gumnâm da Aktaglık lideri Apak Hoca’nın hizmetinde bulunmuştur. Eserlerinde tasavvuf, ilahî aşk temalarını müridi olduğu Apak Hoca öğretisiyle işlemiştir. İki nüshası bulunan Divân-ı Gumnân’ın 2. nüshası Şincan Uygur Özerk Bölgesi’nde yayımlanan Bulak Jurnali’nin 1995 yılı 2. sayısında yayımlanmıştır. Ancak Bulak Jurnali’nde Çağdaş Uygur harfleriyle yayımlanan ve “Gumnâm’ning Yangi Tabilgan Gazelleri” başlığı altında verilen şiirler ile ilgili herhangi bir dil incelemesi yapılmamıştır. Bu çalışmada, daha önce Çağdaş Uygur harfleriyle yayımlanan Dîvân-ı Gumnân’ın B nüshasındaki ilk 11 gazel, Çağatay Türkçesi fonemleri esas alınarak Latin harfli çeviriyazıya aktarılmış ve bu gazellerdeki dil hususiyetleri üzerinde durulmuştur. Çalışmanın sonunda sözlük ve metnin Bulak Jurnali’ndeki yayımı yer almaktadır. 
 

Anahtar Kelimeler

• Gumnâm
• Muhammed Emin Hırkatî
• Hocalar Devri
• Çağatay Türkçesi
• Dil Özellikleri

An Overview of Gumnām’s Ghazals Published in the Bulaq Journal

Öz

The Diwān-i Gumnām, which belongs to the Post-Classical period of Chagatay Turkic, was written by Mohammad Amin Hodjam Quly Khyrqati, who used the pen names both Gumnām and Khyrqati in the his different texts. The poet has Diwān-i Gumnān with two surviving copies, he also authored a lyrical epic titled Muhabbetnāma and Mihnetkām. The available information regarding the poet is gathered from his own works, the Tazkara-yi Kalenderān, and literary studies conducted in the Uyghur region. Poet’s lifespan 1634 and 1724, with the "Period of the Hodjas" in the Saidiye Khanate. This era was dominated by the Sufi-Ishanism tradition, which was divided into two factions: the Aqtaghlik and the Karataghlik. Gumnām served under Afaq Hodja, the leader of the Aqtaghlik faction. In his works, he incorporated themes of mysticism and divine love in alignment with the teachings of his master, Afaq Hodja. The second copy of Diwān-i Gumnān was published in 1995, in the second issue of the Bulaq Journal, which is printed in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region. However, no linguistic analysis was conducted on these poems, which were published in the Bulaq Journal using the Modern Uyghur alphabet under the title “Gumnām’ning Yangi Tabilgan Gazelleri”. In this study, the first 11 ghazals, which had been transliterated into the Modern Uyghur alphabet from the publication in question, were transcribed into the Latin alphabet in accordance with the phonemic system of Chagatay Turkic, and subsequently, their linguistic features were analyzed.

Anahtar Kelimeler

• Gumnām
• Mohammad Amin Khyrqati
• Era of Hodjas
• Chagatay Turkic
• Language Properties

Kaynakça

1. Argunşah, M. (2023). Çağatay Türkçesi. İstanbul: Kesit Yayınları.
2. Baskakov, N. A. & Nasilov, V. M. (1939). Uygursko-Russkiy slovar’. Moskva: Gos. Izd.-vo Inostrannıh i natsional’nıh Slovarey.
3. Boltabayev, S. (2012). Muhabbetname ve Mihnetkam: transkripsiyon-gramer incelemesi (Yüksek lisans), İstanbul Üniversitesi.
4. Derviş, E. (2016). Hırketi Gumnam lirikleride insani muhabbet timası. Bulaq Jurnali, 2016, 82-89.
5. Eblimit, İ. (2005). Muhammed Emin Gumnam (Hırketi)ning hayati ve onung apa-ecdadlari tograsıda deslepki izdeniş. Bulaq Jurnali. (6. San), 50-61.
6. Eckmann, J. (1988). Çağatayca el kitabı (çev. Günay Karaağaç), İstanbul: Edebiyat Fakültesi Basımevi.
7. Eckmann, J. (1960). Küçük Çağatay grameri, Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, X, İstanbul, 1960, s. 41-64).
8. Ehmidi, İ. (1996). Uygur edebiyati tarihidiki namayendiler. Ürümçi: Uygur Helk Neşriyeti.

9. Eraslan, K. (1970). Doğu Türkçesinde ek uyumsuzluğuna dair. TDED XVIII, 113-124.
10. Ğeyretcan, O. (1987). Uygur klassik edebiyatı tarihidin tizis. Şincan Daşu Neşriyatı.
11. Hamrayev, A., Yusupov, R., & Nurahunova, G. (2025). Sufizm i klassitsizm v literature vostoçnogo turkestana XVII-XVIII vv.: poltiçeskiy kontekst. Kazakstan Tıgıstanuı Ğılımı, No: 2, Tom 14, 25-42.
12. Hüseyin, E. (1995). Gumnâm’ın yanı tapılgan gazelleri. Bulak Jurnali, 1995, 1. San (Umumi 50 san). 47-95.
13. Duval J. R. & Janbaz, W, A.: An Introduction to Latin-Script Uyghur. Middle East & Central Asia Politics, Economics, and Society Conference. Sept 7-9, University of Utah, Salt Lake City, USA (2006).
14. Osmanov, M. (1981). Gumnâm gazelleri. Bulak Jurnali, 1981 (3. San), 1-128.
15. Osmanov, M. (2004). Divân-ı Gumnâm. Ürümçi: Şincan Helk Neşriyeti.
16. Osmanov, M. (2004). Hazırkı zaman Uygur tilining Hoten diyalekti, Şincan Helk Neşriyati.
17. Steingass, F. (1975). A Comprehensive Persian-English Dictionary. Beirut: Libraire du Liban. Schwarz, H. G. (1992). An Uyghur-English Dictionary. Western Washington.
18. Tanselle, G. T. (1989). A Rationale of Textual Criticism. Philedelphia: University of Philedelphia Press.
19. Tolkun, S. (2024). Klasik Doğu Türkçesi metinlerinin Türkmenistan’daki yayımlarının dili üzerine. Uluslararası İdil - Ural ve Türkistan Araştırmaları Dergisi, 6 (11), 1-14. https://doi.org/10.59305/ijvuts.1439891. Turdi, A., Bin, L., Utuk, İ. E. & Tömür, İ. (2006). Uygur edebiyatı tarihi. C. 2. Pekin Milletler Neşriyatı.
20. Uysal, S. (2019). Çağatay şairi Gumnâm’ın yayımlanmış divânı (çeviriyazı, inceleme, indeks), (Doktora tezi). Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi. Yükseköğrenim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
21. Wehr, H. (1979). A dictionary of modern written Arabic (Arabic-English). Wiesbaden: Otto Harrosotiwz. Yakup, E. vd. (1992). Uygur tilining izahlık lugiti ḏ-f. Milletler Neşriyatı.
22. Yusup, İ. (1993). Muhabbetnâme ve Mihnetkâm. Bulak Jurnali, 1993, (3. San). 77-114.