Gazzâlî’nin İḥyâʾü ʿulûmi’d-Dîn’inde Nefs Doktrini

Öz

Bu makale, Gazzâlî’nin İḥyâʾü ʿulûmi’d-dîn’deki nefs öğretisini psikoloji, ahlâk ve âhiret arasındaki ilişkiler üzerinden incelemektedir. Temel problem, kalp, ruh, nefs ve akıl kavramlarının anlam bakımından nasıl ayrıştığı, hangi kullanımda aynı özneye işaret ettiği ve bu öznenin bilgi, terbiye ve sorumluluğunun nasıl temellendirildiğidir. Nitel doküman incelemesinde İhyâ’nın “Kalbin Acaiplikleri”, “Nefsin Terbiyesi” ve “Ölümün Hatırlanması” adlı bölümleri merkeze alınmış; el-İḳtiṣâd fi’l-iʿtiḳād, Tehâfütü’l-felâsife ve Mişkâtü’l-envâr’ın Arapça metinleri karşılaştırılmıştır. İnceleme, dört terimin ikişer kullanımı bulunmasına rağmen toplam beş anlama işaret ettiğini göstermektedir: Dört ayrı ilk anlamın yanında, hepsinin ortaklaşa adlandırdığı bilen ve sorumlu insanî latîfe vardır. Bu birlik, ilahî özün dört parçaya ayrılması anlamına gelmez. Mişkât’ın nur dili, insanın varlık ve bilgisinin Allah’a bağımlılığını; İhyâ’nın kalp dili ise bu bağımlılığın bilgi ve ahlâk alanındaki sonuçlarını açıklar. İbn Sînâcı yetiler psikolojisiyle süreklilik, Gazzâlî’nin bütün ontolojik kabullerde filozoflarla birleştiğini göstermez. Özellikle el-İḳtiṣâd’ın nefs açıklaması ile Tehâfüt’ün tartışma amacıyla kabul ettiği varsayımlar ayrılmalıdır. Arzu ve öfkenin eğitimi, akıl ve vahyin rehberliğinde itidali hedefler; tekrarlanan ameller zamanla huy meydana getirir. Ölüm bahsi bu oluşumu şahsî süreklilik ve cismânî dirilişle ilişkilendirir. Çalışma, Gazzâlî’nin katkısını yeni yetiler icat etmesinde değil, devraldığı psikolojik açıklamaları kalbin terbiyesi ve uhrevî sorumluluk etrafında yeniden düzenlemesinde bulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Felsefesi
• Gazzâlî
• İhyâ
• Nefs
• Ahlâk Psikolojisi
• Âhiret

The Doctrine of the Soul in al-Ghazālī’s Iḥyāʾ ʿulūm al-dīn

Öz

This article examines al-Ghazālī’s doctrine of the soul in Iḥyāʾ ʿulūm al-dīn through the relations between psychology, ethics, and eschatology. It asks how heart, spirit, soul, and intellect differ in meaning, when they designate the same subject, and how that subject acquires knowledge, character, and responsibility. Qualitative textual analysis focuses on the sections Sharḥ ʿajāʾib al-qalb, Riyāḍat al-nafs, and Dhikr al-mawt wa-mā baʿdahu, comparing their Arabic texts with al-Iqtiṣād fī al-iʿtiqād, Tahāfut al-falāsifa, and Mishkāt al-anwār. The four terms have two uses each but collectively designate five meanings: four distinct primary meanings and one shared knowing and accountable human subject. Their convergence does not imply that the divine essence divides into four manifestations. The language of light in Mishkāt explains the dependence of created existence and knowledge upon God; the language of the heart in Iḥyāʾ develops the epistemic and ethical consequences of this dependence. Continuity with Avicennian faculty psychology does not establish agreement with every philosophical premise. The account in al-Iqtiṣād must therefore be distinguished from assumptions provisionally admitted in Tahāfut. Desire and anger require balanced governance through reason and revelation, while repeated actions gradually form dispositions. The discussion of death connects this moral formation with personal continuity and bodily resurrection. Al-Ghazālī’s contribution lies in reorganizing inherited psychological explanations around the cultivation of the heart and accountability in the afterlife.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Philosophy
• al-Ghazālī
• Iḥyāʾ
• Soul
• Moral Psychology
• Afterlife

Kaynakça

1. Akar, M. (2021). Gazzâlî’nin ruh anlayışı ve bilinemezci yaklaşımı. MetaZihin, 4(2), 111–126. https://doi.org/10.51404/metazihin.1039166
2. Çağrıcı, M. (1996). Gazzâlî. TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/gazzali#1
3. Ferhat, L. (2020). Al-Ghazālī’s heart as a medium of light: Illumination and the soteriological process. Journal of Islamic Ethics, 4(1–2), 201–222. https://doi.org/10.1163/24685542-12340050
4. Frank, R. M. (1994). Al-Ghazālī and the Ashʿarite school. Duke University Press.
5. Garden, K. (2014). The first Islamic reviver: Abū Ḥāmid al-Ghazālī and his Revival of the religious sciences. Oxford University Press.
6. Gazzâlî, Ebû Hâmid. (1964). Mişkâtü’l-envâr (Ebü’l-Alâ Afîfî, Nşr.). ed-Dârü’l-Kavmiyye li’t-Tıbâa ve’n-Neşr. https://shamela.ws/book/12421
7. Gazzâlî, Ebû Hâmid. (2004). el-İḳtiṣâd fi’l-iʿtiḳād (Abdullah Muhammed el-Halîlî, Haz.). Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye. https://shamela.ws/book/9217
8. Gazzâlî, Ebû Hâmid. (t.y.-a). İḥyâʾü ʿulûmi’d-dîn (Cilt 1–4). Dârü’l-Maʿrife. https://shamela.ws/book/9472

9. Gazzâlî, Ebû Hâmid. (t.y.-b). Tehâfütü’l-felâsife (Süleyman Dünyâ, Nşr.; 6. bs.). Dârü’l-Maârif. https://shamela.ws/book/11055
10. Gianotti, T. J. (2001). Al-Ghazālī’s unspeakable doctrine of the soul: Unveiling the esoteric psychology and eschatology of the Iḥyāʾ. Brill.
11. Griffel, F. (2004). [Review of the book Al-Ghazālī’s unspeakable doctrine of the soul: Unveiling the esoteric psychology and eschatology of the Iḥyāʾ, by T. J. Gianotti]. Journal of the American Oriental Society, 124(1), 107–111. https://doi.org/10.2307/4132159
12. Griffel, F. (2009). Al-Ghazālī’s philosophical theology. Oxford University Press.
13. İbn Sînâ. (t.y.). eş-Şifâʾ: el-İlâhiyyât (IX. makale, 7. fasıl, “Fi’l-meʿâd”) [Arapça çevrimiçi metin]. Muslim Philosophy. https://www.muslimphilosophy.com/books/ilhyat.htm
14. Kukkonen, T. (2008). The self as enemy, the self as divine: A crossroad in the development of Islamic anthropology. In P. Remes & J. Sihvola (Eds.), Ancient philosophy of the self (pp. 205–224). Springer.
15. Kukkonen, T. (2012). Receptive to reality: Al-Ghazālī on the structure of the soul. The Muslim World, 102(3–4), 541–561. https://doi.org/10.1111/j.1478-1913.2012.01412.x
16. Marmura, M. E. (2002). Ghazali and Ashʿarism revisited. Arabic Sciences and Philosophy, 12(1), 91–110. https://doi.org/10.1017/S0957423902002047
17. Sa’ari, C. Z. (1998). Al-Ghazali’s views on the heart, the spirit and the soul: A comparison between Iḥyāʾ ʿUlūm al-Dīn and al-Risālah al-Laduniyyah. Jurnal Usuluddin, 7, 193–208. https://doi.org/10.22452/usuluddin.vol7.12
18. Treiger, A. (2012). Inspired knowledge in Islamic thought: Al-Ghazālī’s theory of mystical cognition and its Avicennian foundation. Routledge.