The Spatial Transformation of Cemeteries and Peripheralized Death in the Context of Urban Communication and Cultural Memory

Öz

Death is a fundamental social phenomenon that reflects the cultural structure, collective memory, and spatial organization of societies. In the Turkish-Islamic urban tradition, cemeteries have historically been part of everyday urban life. They have served as burial grounds and as spaces of cultural memory, urban identity, and social continuity. This spatial relationship began to change with modernization. Rapid urbanization, population growth, and changing planning policies gradually moved cemeteries from city centers to peripheral areas. This study examines how this spatial transformation affects the public visibility of death. The issue is discussed from the perspectives of urban communication and cultural memory. The study is a critical narrative literature review. It does not rely on empirical fieldwork. Its theoretical framework is based on a critical review of the literature on the sociology of death, cultural memory, urban communication, and urbanization. The study argues that the relocation of cemeteries to urban peripheries goes beyond a physical change of place. The study proposes that this process may reduce the public visibility of death in everyday life. It may also transform the spatial representation of cultural memory and the symbolic meanings circulating in urban space. To explain this transformation, the study proposes the concept of peripheralized death. This concept does not imply that death has disappeared from modern societies. It suggests that the public visibility and experience of death have changed. The study therefore examines the spatial transformation of cemeteries beyond urban planning debates. In doing so, it develops a conceptual discussion and makes an interdisciplinary contribution to the literature on urban communication and cultural memory.

Anahtar Kelimeler

• Urban Communication
• Cultural Memory
• Urbanization
• Death
• Cemetery
• Peripheralized Death

Destekleyen Kurum

No financial support was received for the study.

Proje Numarası

Çalışma bir projeden üretilmedi

Etik Beyan

Ethics Committee Approval is not required for this study.

Teşekkür

There are no individuals or institutions to acknowledge.

Kent İletişimi ve Kültürel Bellek Bağlamında Mezarlıkların Mekânsal Dönüşümü ve Periferileşen Ölüm

Öz

Ölüm, toplumların kültürel yapısını, kolektif belleğini ve mekânsal örgütlenmesini yansıtan temel toplumsal olgulardan biridir. Türk-İslam şehir geleneğinde mezarlıklar, kent hayatının doğal bir parçası olmuştur. Bu alanlar defin işlevinin yanında kültürel belleği, toplumsal aidiyeti ve kent kimliğini de taşımıştır. Modernleşme süreciyle birlikte bu yapı değişmeye başlamıştır. Kentleşme politikaları, nüfus artışı ve mekânsal planlama anlayışındaki dönüşüm, mezarlıkların kent merkezlerinden çevre alanlara taşınmasını yaygınlaştırmıştır. Bu çalışma, söz konusu mekânsal dönüşümün ölümün kamusal görünürlüğü üzerindeki etkilerini incelemektedir. Konu, kent iletişimi ve kültürel bellek perspektifinden ele alınmaktadır. Araştırma, eleştirel anlatısal bir literatür incelemesidir. Herhangi bir saha araştırmasına dayanmamaktadır. Çalışmanın kuramsal çerçevesi ölüm sosyolojisi, kültürel bellek, kent iletişimi ve kentleşme literatürünün eleştirel değerlendirilmesiyle oluşturulmuştur. Çalışmada mezarlıkların kent çeperlerine taşınmasının fiziksel bir yer değişikliğini aştığı savunulmaktadır. Mezarlıkların taşınmasının ölümün gündelik hayat içindeki kamusal görünürlüğünü azaltabileceği ileri sürülmektedir. Kültürel belleğin mekânsal temsilini ve kentte dolaşıma giren sembolik anlamları da dönüştürebileceği savunulmaktadır. Bu değişimi açıklamak amacıyla “periferileşen ölüm” kavramı önerilmektedir. Kavram, ölümün modern kentlerde ortadan kalktığını ileri sürmemektedir. Ölümün kamusal görünürlüğünün ve deneyimlenme biçiminin değiştiğini ifade etmektedir. Çalışma, mezarlıkların mekânsal dönüşümünü şehir planlaması tartışmalarının ötesinde değerlendirmektedir. Böylece kent iletişimi ve kültürel bellek literatürüne ilişkin kavramsal bir tartışma geliştirmekte ve disiplinlerarası katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kent İletişimi
• Kültürel Bellek
• Kentleşme
• Ölüm
• Mezarlık
• Periferileşen Ölüm

Destekleyen Kurum

Destekleyen her hangi bir kurum yoktur.

Proje Numarası

Çalışma bir projeden üretilmedi

Etik Beyan

Bu çalışma için Etik Kurul Onayı gerekmemektedir.

Teşekkür

Teşekkür edilecek kişi ve kurum bulunmamaktadır.

Kaynakça

1. Aiello, G., & Tosoni, S. (2016). Going about the city: Methods and methodologies for urban communication research—Introduction. International Journal of Communication, 10, 1252–1262.
2. Akkol, M. L. (2019). Kentleşme ve çevre sorunları. İçinde Sağlık-Toplum-Bilim IV (ss. 63–82). Paradigma Akademi.
3. Arcan, H. E. (2025). Mekân, kültür ve bellek: Prof. Dr. Hatice Ayataç ile bir söyleşi. 4. Boyut Medya ve Kültürel Çalışmalar Dergisi, (26), 189–192.
4. Ariès, P. (1981). The hour of our death. Alfred A. Knopf.
5. Assmann, J. (2011). Cultural memory and early civilization: Writing, remembrance, and political imagination. Cambridge University Press.
6. Avcı, O. (2025). Tire'de kaybolan tarihî bir mezarlık: Koca Mezarlık. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 15(30), 29–46. https://doi.org/10.33207/trkede.1621783
7. Aytaç, Ö. (2013). Kent mekânları ve kimlik/farklılık sorunu. İdealkent, 4(9), 138–169.
8. Biçakcı, H., & Yıldırım, C. (2018). İslam uygarlığında kent ve kentleşme. Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(2), 541–561.

9. Cantürk, A. (2021). Kentlerin bellek mekânları: Kent müzeleri ve Eyüpsultan Kent Müzesi çalışması. UNIMUSEUM, 4(1), 10–20.
10. Çal, H. (2015). Türklerde mezar-mezar taşları. İçinde S. Sakaoğlu & M. Aça (Ed.), Aile Yazıları/8 (ss. 295–332). T.C. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı.
11. Çalış, E. (2023). Türk İslam mezar geleneğinde Gevaş Mezarlığı. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (62), 53–73. https://doi.org/10.53568/yyusbed.1310927
12. Demirarslan, D. (2018). Kentsel ve kültürel bellek bağlamında tarihî bir şehir ve yakın çevresi: Gelibolu. International Journal of Social and Humanities Sciences Research, 5(22), 910–932.
13. Diri Apaydın, T. (2021). Tarihî eserlerin bağlamından koparılması: Mezar taşı örneği. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (42), 286–303.
14. Erbuğ, E. (2021). Ölüm sosyolojisi: Geleneksel ve modern toplumda ölümün toplumsal anlamları. Toplum ve Kültür Araştırmaları Dergisi, (8), 46–61. https://doi.org/10.48131/jscs.1005591
15. Eyice, S. (1996). Mezarlıklar ve hazireler. İçinde J.-L. Bacqué-Grammont & A. Tibet (Ed.), İslâm Dünyasında Mezarlıklar ve Defin Gelenekleri I (ss. 123–134). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
16. Halbwachs, M. (1992). On collective memory (L. A. Coser, Ed. & Trans.). University of Chicago Press. (Original work published 1950).
17. Hanoğlu, C. (2024). Kentsel dokularda tarihî mezarlık alanlarının ve mezar taşlarının durumları: Tokat ve Rize örnekleriyle. Karadeniz Araştırmaları, (82), 556–603.
18. Kellehear, A. (2007). A social history of dying. Cambridge University Press.
19. Kısakürek, Ş., & Bayazıt, E. (2021). Kolektif bellek, kentsel bellek ve mekânsal bileşenlerin kent kimliğindeki yeri: Kahramanmaraş kenti örneği. Journal of Environmental and Natural Studies, 3(1), 1–21.
20. Kucur, S. S. (2015). İstanbul'un tarihî Müslüman mezarlıkları. İçinde C. Yılmaz (Ed.), Antik Çağ'dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi (Cilt 5, ss. 428–457). İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. ve İSAM.
21. McQuire, S. (2008). The media city: Media, architecture and urban space. SAGE.
22. Mutlu, E., & Tanrıverdi Kaya, A. (2019). Kent kimliğinin korunması ve kolektif bellek mekânlarının tespiti. İleri Teknoloji Bilimleri Dergisi, 8(2), 42–50.
23. Mutlu, E., & Tanrıverdi Kaya, A. (2020). Bellek mekânlarının hatırlama ve unutulma döngüleri çerçevesinde belirlenmesi için bir metodolojik öneri: Düzce örneği. Düzce Üniversitesi Bilim ve Teknoloji Dergisi, 8(1), 891–914.
24. Nora, P. (1989). Between memory and history: Les lieux de mémoire. Representations, (26), 7–24. https://doi.org/10.2307/2928520
25. Öksüz, M. (2019). Ölüm mekânından hayata bakış: Siirt kent mezarlıkları üzerinden sınıf, iktidar ve toplumsal cinsiyeti anlamak. OPUS Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 11(18), 2908–2964.
26. Örnek, S. V. (1971). Anadolu folklorunda ölüm. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları.
27. Page, J., & Besco, L. (2025). Cemeteries as critical social infrastructure: A comparative legal geography. Cities, 160, Article 105792. https://doi.org/10.1016/j.cities.2025.105792
28. Roux, J.-P. (1999). Altay Türklerinde ölüm (A. Kazancıgil, Çev.). Kabalcı Yayınları.
29. Rugg, J. (2000). Defining the place of burial: What makes a cemetery a cemetery? Mortality, 5(3), 259–275. https://doi.org/10.1080/713686011
30. Sağdıç, İ., & Akdeniz, M. G. (2024). Edirnekapı Mezarlığı'nın tarihî süreç içerisinde değişimi. The Journal of Academic Social Science, (143), 247–286.
31. Sağır, A. (2021). Ölüm sosyolojisi bağlamında pandem(ik) kapatılma. İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, 41(2), 221–242.
32. Sümer, G. Ç. (2020). Kentlerde mezarlık alan yetersizliği ve çözüme yönelik uygulamalar. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 22(3), 749–764.
33. Tırnakçı, A. (2021). Sürdürülebilir kentsel açık-yeşil alanlar olarak mezarlıklar ve sunduğu ekosistem hizmetleri. Bartın Orman Fakültesi Dergisi, 23(1), 18–35.
34. Tunçer, A. S. (2019). Şehrin bir parçası olarak mezarlıkların değişimi. Uluslararası Ekonomi ve Siyaset Bilimleri Akademik Araştırmalar Dergisi, 3(7), 14–23.
35. Ünal, M. S. (2011). Zamansız ölüm: Geleneksel ve modern toplum karşıtlığında ölümün yeri. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 11(2), 121–133.
36. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12. bs.). Seçkin Yayıncılık.