Rebellions and Political Relations of Marginal Groups in the Mamluk Period: The Case of the Harāfīsh and the Zuʿrān

Öz

The concept of “marginal groups” has been the subject of extensive sociological research since the 20th century, focusing on their structural characteristics and social struggles in contemporary reality. However, studies examining the origins of these groups in medieval history remain limited. Throughout history, these groups did not merely live in isolated ghettos; rather, they actively participated in their times, influencing historical events and shifting political power equations. The phenomenon of “Zuʿrān and Harāfīsh” during the Mamluk period in Bilād al-Sham and Egypt offers a vivid example of this agency. It reflects the reasons for their emergence and their efforts to construct a new reality amidst their suffering. Using protest tools or social violence, these groups expressed themselves against the Mamluk military authority. How did the Harāfīsh and Zuʿrān voice their cries of social injustice? How did they struggle to transform their socio-political conditions over two centuries? This research addresses these questions through a critical analysis of primary and secondary sources, focusing on Mamluk-era historiography and documents.

Anahtar Kelimeler

• Zuʿrān
• Harāfīsh
• Mamluk
• Damascus
• Cairo.

Memlükler Döneminde Marjinal Grupların İsyanı ve Siyasi Münasebetleri: Harâfîş ve Zuʿrân Örneği

Öz

‘Toplumdan dışlanmış kesimler” ya da “marjinal gruplar” kavramı, 20. yüzyıldan günümüze dek geniş çaplı sosyolojik araştırmalara konu olmuş; çağdaş gerçekliğimiz bağlamında da merkezin dışına itilen bu kesimlerin varlıkları, yapısal özellikleri, toplumsal sorunları, karşılaştıkları zorluklar ve gittikçe derinleşen problemleri hakkında pek çok çalışma yapılmıştır. Ancak bu grupların Orta Çağ’daki kökenlerine eğilen çalışmalar oldukça sınırlıdır. Söz konusu gruplar, tarih boyunca sadece izole mahallelerde ya da gettolarda yaşamakla temayüz etmemiş; aksine, yaşadıkları döneme aktif biçimde katılarak tarihî olayların seyrini etkilemiş ve zaman içerisinde siyaset ve iktidar denkleminde değişiklik oluşturmayı başarmışlardır. Bilhassa Bilâdüşşam ve Mısır gibi merkezî bölgelere damgasını vuran Memlükler döneminde, “Zuʿrân ve Harâfîş” olgusu özelinde işbu grupların ortaya çıkış nedenlerini, yaşadıkları ıstıraplar ve sahip oldukları talepler doğrultusunda yeni bir gerçeklik meydana getirme çabalarını yansıtan canlı bir tarihî örneklik bulunmaktadır. Bu gruplar, protesto araçlarını kullanarak veya toplumsal şiddet yoluyla -gerek kendi toplumlarına gerekse Memlük askerî otoritesine karşı- kendilerini ifade etmeye çalışmışlardır. Peki Harâfîş ve Zuʿrân yahut o dönemin marjinal toplulukları, sosyal adaletsizlik karşısındaki çığlıklarını nasıl dile getirmişlerdir? Yaklaşık iki asır süren bu çabalarla siyasal ve toplumsal gerçekliklerini değiştirmek için nasıl mücadele etmişlerdir? Araştırma, Memlükler dönemi tarihçiliğine ve o döneme ait belgelere odaklanarak birincil ve ikincil kaynakların eleştirel analizi üzerinden bu sorulara odaklanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Zuʿrân
• Harâfîş
• Memlük
• Şam
• Kahire.

Kaynakça

1. al-Najjar, M. R. (1981). Hikāyāt al-shuṭṭār wa-al-ʿayyārīn fī al-turāth al-ʿArabī. Wikalat al-Maṭbūʿāt.
2. Atvân, H. (1988). eş-Şuʿarâʾü’ṣ-ṣaʿâlîk fi’l-ʿaṣri’l-ʿAbbâsiyyi’l-evvel. Dâru’l-Cîl.
3. Dozy, R. (1979/2000). Tekmiletü’l-Meʿâcim el-ʿArabiyye (Arapçaya çev. M. S. el-Nu’aymî & C. el-Hayyât). Irak Kültür Bakanlığı Yayınları.
4. el-ʿAynî, Bedreddîn. (1987). ‘İḳdü’l-cümân fî târîhi ehli’z-zamân (thk. M. M. Emîn). el-Heyʾetü’l-ʿÂmme el-Mıṣriyye li’l-Kitâb.
5. el-Maḳrîzî, Taḳıyyüddîn Aḥmed. (t.y.). es-Sülûk li-maʿrifeti düveli’l-mülûk (thk. S. ʿAbdü’l-Fettâḥ Âşûr). Dârü’l- Kütüb ve’l-Veŝâʾiḳi’l-Ḳavmiyye.
6. el-Maḳrîzî, Taḳıyyüddîn Aḥmed. (1997). es-Sülûk li-maʿrifeti düveli’l-mülûk (thk. M. ʿAbdülḳadir ‘Aṭâ). Dârü’l- Kütübi’l-ʿİlmiyye.
7. el-ʿUlabî, E. Ḥ. (1982). Dımaşķ beyne ‘Aṣri’l-Memâlik ve’l-‘Oŝmâniyyîn. eş-Şeriketü’l-Mütteḥide li’ṭ-Ṭibâʿa.
8. eṣ-Ṣâliḥî, Yusuf b. Ḥasan b. ʿAbdülhâdî. (2003). Ẕemmü’l-havli ve’ẕ-ẕaʿr min aḥvâli’ẕ-ẕaʿr ve’l-ʿaṣabiyyât ve mâ yahṣulu fî ẕâlike mine’l-fiten ve’l-beliyyât (thk. E. Ḥ. Ḍamîriyye vd.) [Yüksek lisans tezi]. Ummü’d-Dürmân (Omdurman) İslâm Üniversitesi, Sudan.

9. es-Sübkî, Tâcüddîn ʿAbdülvehhâb b. Taḳıyyüddîn. (1986). Muʿîdü’n-ni’am ve mübîdü’n-niḳam. Müessetü’l-Kütübi’ṣ-Ṣekâfiyye.
10. eş-Şirʿa, ʿAvde Râfiʿ. (2019). el-Müctema’u’ş-Şâmî fî’l-ʿAṣri’l-Memlûkî. el-‘Ân Nâşirûn ve Mevzi’ûn.
11. eş-Şirbînî, Şemsüddîn Muḥammed b. Aḥmed el-Ḫaṭîb. (t.y.). el-İḳnâ’ fî ḥalli elfâẓi Ebî Şücâ’. Mektebetü’l-Buhûs ve’d-Dirâsât, Dârü’l-Fikr.
12. eş-Şirbînî, Şemsüddîn Muḥammed b. Aḥmed el-Ḫaṭîb. (1994). Muğni’l-muḥtâc ilâ maʿrifeti meʿânî elfâẓi’l-Minhâc. Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye.
13. Eyyûb, Muḥammed Şaʿbân (2015). Devletü’l-Memâlîk: Târîḫü’l-Memâlîk es-siyâsî ve’l-ʿaskerî. Müessesetü İḳrâ li’n-Neşr ve’t-Tevzîʿ.
14. eẕ-Ẕehebî, Şemseddîn Muḥammed b. Aḥmed. (1993). Târîhu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhîr ve’l-aʿyân. Dârü’l- Kitâbi’l-ʿArabî.
15. Ḫaṣâvne, Ḥ. A. (1992). Ṭabaḳâtü’l-Müctema‘fî Bilâdi’ş-Şâm fî’l-‘Asri’l-Memlûkî [Yüksek lisans tezi]. Yermuk Üniversitesi, Ürdün.
16. İbn ‘Arabşâh, Aḥmed b. Muḥammed. (2019). et-Te’lîfü’ṭ-ṭâhir fî şiyemi’l-meliki’ẓ-Ẓâhir Cakmak (thk. Muhammed Şa‘bân Eyyûb). Dârü’l-Beşîr li’n-Neşri ve’t-Tevzî‘.
17. İbn Baṭṭûṭa, Muḥammed b. ʿAbdullah eṭ-Ṭancî. (1997). Tuḥfetü’n-nüẓẓâr fî ğarâʾibi’l-emṣâr ve ʿacâʾibi’l-esfâr (Rıḥletü İbn Baṭṭûṭa) (thk. ʿAbdü’l-Hâdî et-Tâzî). Menşûrâtu Akademiyyeti’l-Memleketi’l-Mağribiyye.
18. İbn Ecâ, Muḥammed b. Maḥmûd el-Ḥalebî. (1986). el-ʿİrâk beyne’l-Memâlîk ve’l-ʿOsmâniyyîn el-Etrâk: meʿa Riḥleti’l-Emîr Yeşbek min Mehdî ed-Devâdâr (thk. Muḥammed Ahmed Dehmân). Dârü’l-Fikr.
19. İbn Ḥacer el-ʿAsḳalânî, Aḥmed b. ʿAlî. (1969). İnbâʾu’l-ğumr bi-ebnâʾi’l-ʿumr (thk. Ḥasan Ḥabeşî). Lecnetü İḥyâʾi’t-Türâsi’l-İslâmî.
20. İbn Ḥiccî, Aḥmed b. el-Ḥisbânî ed-Dımaşḳî. (2003). Târîḫu İbn Ḥiccî (thk. ʿAbdullâh el-Kenderî). Dârü İbn Hazm. İbn Kes̱îr, Ebü’l-Fidâʾ İsmâʿîl b. ʿUmar. (1986). El-Bidâye ve’n-nihâye. Dârü’l-Fikr.
21. İbn Manẓûr, Muḥammed b. Mukrim b. Manẓûr el-Mıṡrî. (1991). Lisânü’l-ʿArab. Dâru Ṣâdır.
22. İbn Sasrî, Muḥammed b. Muḥammed. (1963). ed-Durre el-muḍiʾa fi’d-Devleti’ẓ-Ẓâhiriyye (thk. W. Brinner). University of California Press.
23. İbn Tağrîberdî, Cemâlüddîn Yûsuf. (1986). el-Menhelü’ṣ-ṣâfî ve’l-müstevfî baʿde’l-Vâfî (thk. M. Muḥammed Emîn). el-Heyʾetü’l-Mıṣriyyetü’l-ʿÂmme li’l-Kitâb.
24. İbn Tağrîberdî, Cemâlüddîn Yûsuf. (1971). en-Nücûmü’z-zâhire fî mülûki Mıṣr ve’l-Ḳâhire (thk. İbrahim Ali Turhan). Dârü’l-Kütübi’l-Mıṣriyye.
25. İbn Tavḳ, Şihâbüddîn Aḥmed. (2002). et-Taʿlîḳ (Yevmiyyât Şihâbüddîn Ahmed b. Ṭavḳ) (thk. Ca’fer el-Muhâcir). Menşûrâtü’l-Maʿhedi’l-Fransî li’d-Dirâsât al-Arabiyye.
26. İbn Tûlûn, Şemseddîn Muḥammed. (1984). İ’lâmü’l-verâ bi-men vülliye nâʾiben mine’l-Etrâk bi-Dımaşḳi’ş-Şâmi’l- kübrâ (thk. M. Ahmed Dehmân). Dârü’l-Fikr.
27. İbn Tûlûn, Şemseddîn Muḥammed. (1998). Müfâkehetü’l-ḫillân fî ḥavâdis̱i’z-zamân (thk. Ḫalîl el-Manṣûr). Dârü’l- Kütübi’l-ʿİlmiyye.
28. İbnü’l-Ḥacc, Muḥammed b. Muḥammed el-Abderî. (t.y.). el-Medhal. Dârü’t-Türâs̱. Lapidus, I. (1962). Muslim cities in the Later Middle Ages. Harvard University Press. Le Bon, G. (1991). Sikolojîya el-Cemâhîr (çev. ve takdim Hâşim Sâlih,). Dârü’s-Sâkî.
29. Muṣṭafâ, Ş. (1973). el-Ḥarakât eş-Şaʿbiyye ve Zuʿamâʾuhâ fî Dımaşḳ. Mecelletü Külliyeti’l-Âdâb ve’t-Terbiye, 3–4, 174–213.
30. Müellifi Meçhul. (1919). Târîḫu Selâṭîni’l-Memâlîk (thk. K. V. Zetterstéen). Brill.
31. Raymond, A. (1974). Fuṣûl mine’t-târîḫi’l-ictimâʿî li’l-Ḳâhire el-‘Osmâniyye (çev. Züheyr eş-Şâyib). Kitâb Rûz el- Yûsuf.
32. Wilson, C. (2001). et-Târîḫu’l-İcrâmî li’l-cinsi’l-beşerî (Sîkûlûciyyetü’l-ʿUnfi’l-Beşerî / A Criminal History of Mankind) (çev. Rifʿat es-Seyyid ʿAli). Dâr Hûr li’n-Neşr.
33. Za’rûr, İ. (1991). el-Hayâtü’l-ictimâʿiyye fî Bilâdi’ş-Şâm fî’l-ʿaṣrayni’l-Eyyûbî ve’l-Memlûkî [Doktora tezi]. Dımaşk Üniversitesi, Suriye.