Osmanlı Hapishanelerinde Uyuz ve Verem Hastalıklarına Karşı Alınan Önlemler

Öz

Osmanlı Devleti XIX. yüzyıl sonlarında ve XX. yüzyıl başlarında önce başkent İstanbul’da daha sonra taşrada diğer şehirlerde modern hapishaneler açmıştır. Bazı eski hapishaneler tamir edilirken Batı tarzında modern hapishaneler zamanla yaygınlaşmıştır. Osmanlı Devleti bu süreçte sadece hapishane inşa etmekle kalmamış aynı zamanda hapishanelerin sağlık koşullarını geliştirmek için de bazı tedbirler almıştır. XIX. yüzyılda ve XX. yüzyıl başlarında Osmanlı coğrafyasını tehdit eden; veba, kolera, çiçek, tifo, uyuz ve verem gibi hastalık ve salgınlar ortaya çıkmıştır. Osmanlı Devleti hapishanelere salgın hastalıkların yayılmasını engellemeye çalışmış bu bağlamda birtakım tedbirler almıştır. Bu tedbirler çerçevesinde; hapishaneler kordon altına alınmış ve karantina uygulamaları başlatılmış, hapishanelerde yığılma ve izdihamı engellemek için mahkûmlar başka yerlere nakledilmiş, hapishanelerin bazılarında hastane ve karantina koğuşları inşa edilmiştir. Ayrıca hastalığa yakalanan mahkûmlar hastane olmayan yerlerde en yakın askeri ve kamu hastanelerine sevk edilerek buralarda tedavi edilmiştir. Salgınlar esnasında hasta mahkûmlar dışarı çıkarılmayarak hapishane içinde karantinaya alınan odalarda tedavi edilmeye çalışılmıştır. Aynı zamanda hastaların tedavisi için hapishanelerde doktorlar görevlendirilmiş, hastaların ilaç ihtiyaçları karşılanmıştır. Hapishanedeki koğuş ve idari binalar zaman zaman dezenfekte edilerek salgın ve hastalıkların yayılması engellenmeye çalışılmıştır. XIX. yüzyıl sonları ve XX. yüzyıl başlarında temizlik ve hijyen şartlarının uygun olmaması, mahkûmların düzenli banyo yapamamaları, hapishanelerde yaşanan su kesintileri ve alt yapı sisteminde yaşanan sorunlar bir deri hastalığı olan uyuzun çıkmasına neden olmuştur. Hapishanelerin güneş görmeyen, havasız ve rutubetli koğuşları da bir akciğer hastalığı olan veremi yaygınlaştırmıştır. Kapalı alanlarda çok sayıda mahkûmun barındığı koğuşlar bu hastalığın kısa sürede yayılmasına neden olmuştur. Bu araştırmada hapishanelerde ortaya çıkan uyuz ve verem hastalıklarına karşı Osmanlı Devleti’nin aldığı tedbirler Osmanlı Arşiv belgeleri çerçevesinde değerlendirmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı
• hapishane
• uyuz
• verem
• hastalık

Measures Taken Against Scabies and Tuberculosis Diseases in Ottoman Prisons

Öz

The Ottoman Empire opened modern prisons in the late 19th century and early 20th century, first in the capital Istanbul and later in other cities in the provinces. While some old prisons were repaired, modern prisons in the Western style gradually became widespread. During this process, the Ottoman Empire not only built prisons but also took measures to improve health conditions in prisons. In the 19th century and early 20th century, diseases and epidemics such as plague, cholera, smallpox, typhoid, scabies, and tuberculosis emerged, threatening the Ottoman geography. The Ottoman Empire tried to prevent the spread of epidemic diseases in prisons and took certain measures in this context. Within the framework of these measures, prisons were placed under cordon and quarantine practices were initiated, prisoners were transferred to other locations to prevent overcrowding and congestion in prisons, and hospitals and quarantine wards were built in some prisons. In addition, inmates who contracted the disease were transferred to the nearest military and public hospitals for treatment if there were no hospitals in the prison. During epidemics, sick prisoners were not taken outside but were treated in quarantine rooms within the prison. At the same time, doctors were assigned to prisons to treat patients, and their medication needs were met. Prison wards and administrative buildings were disinfected from time to time to prevent the spread of epidemics and diseases. In the late 19th and early 20th centuries, inadequate sanitation and hygiene conditions, prisoners' inability to bathe regularly, water shortages in prisons, and problems with the infrastructure system led to the outbreak of scabies, a skin disease. The sunless, damp, airless, and humid prison cells also contributed to the spread of tuberculosis, a lung disease. Cells housing large numbers of prisoners in confined spaces caused this disease to spread rapidly. This study evaluates the measures taken by the Ottoman State against tuberculosis and scabies in prisons, based on Ottoman Archive documents.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman
• prison
• scabies
• tuberculosis
• disease
• health

Kaynakça

1. Adak, U. (2006). XIX. yüzyılın sonları ve XX. yüzyılın başlarında Aydın Vilayeti’ndeki hapishaneler, (Yüksek Lisans Tezi). Ege Üniversitesi, İzmir.
2. Ağar, D. N.- Melikoğlu, G.- Sarı, A. (2024). Türkiye’de uyuz tedavisi ve tedavide geleneksel olarak kullanılan bitkiler. Fenerbahçe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 2, 399-414.
3. Akbey, N. (2015). XIX. yüzyıl sonları XX. yüzyılın başlarında Sinop Hapishanesi, (Yüksek Lisans Tezi), Celal Bayar Üniversitesi, Manisa.
4. Akpınar, Ö. (2017). Meşrutiyetten Cumhuriyete Konya hapishaneleri (1876-1922), (Yüksek Lisans Tezi). Selçuk Üniversitesi, Konya.
5. Arslan, R. (2020). 20. yüzyılın başlarında Osmanlı hapishaneleri: Bartın hapishanesi örneği. Belgi, 19, 2116-2140.
6. Bilirli, T. (2018). 20. yüzyılın başlarında Osmanlı hapishaneleri: Yozgat örneği. Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 13/2, 71-96.
7. Daşcıoğlu, K. (2008). Osmanlı arşivlerine göre Sinop Hapishanesi’nin durumu. Erdem İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, 51, 53-76.
8. Demirkol, K. (2012). II. Meşrutiyet döneminde Edirne Vilayeti hapishaneleri, (Doktora Tezi). Sakarya Üniversitesi, Sakarya.

9. Erdoğan, S. (2024). Van merkez hapishanesi (1852-1919). Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 22, 200-224.
10. Gönüllü, A. R. (2011). Osmanlı Devleti’nin son döneminde Isparta hapishanesi (1867-1920). Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 29, 349-392.
11. Gündoğdu, S. (2019). XX. yüzyıl başlarında Erzurum hapishanesi, (Yüksek Lisans Tezi). Kütahya Dumlupınar Üniversitesi, Kütahya.
12. Gürgenç, A. (2020). Osmanlı Devleti’nde hapishane kurumu Kayseri hapishanesi örneği (1861-1919), (Yüksek Lisans Tezi). Erciyes Üniversitesi, Kayseri.
13. İliş, K. (2019). II. Meşrutiyet döneminde Bitlis hapishaneleri, (Yüksek Lisans Tezi). Bitlis Eren Üniversitesi, Bitlis.
14. Kantar, Y. (2012). Mekân, mahkûm ve memurlarıyla Sivas vilayeti hapishaneleri (1868-1918), (Doktora Tezi). Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Sivas.
15. Karlangıç, O. (2022). Cebel-i Bereket sancağı hapishaneleri (1879-1918). Tarihin Peşinde Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 28, 256-280.
16. Öntuğ, M. M.- Yılmaz, B. (2021). XIX. yüzyılın sonları-XX. yüzyıl başlarında Rize Hapishanesi’nin genel durumu. Karadeniz Araştırmaları, 69, 57-69.
17. Özdemir Kızılkan, A. (2011). Osmanlı’da kadın hapishaneleri ve kadın mahkûmlar (1839-1922), (Doktora Tezi). Süleyman Demirel Üniversitesi, Isparta.
18. Öztürk, S. (2014). XIX. yüzyıl Osmanlı ceza sisteminde dönüşüm: Zindandan hapishaneye geçiş, (Yüksek Lisans Tezi). Adnan Menderes Üniversitesi, Aydın.
19. Parlakoğlu, G. (2018). II. Abdülhamid dönemi hapishanelerinin genel özellikleri ve uygulamaları, (Yüksek Lisans Tezi). Mardin Artuklu Üniversitesi, Mardin.
20. Sarıköse, B.- Turhan Sarıköse, S. (2025). Osmanlı’da zindan kalelerden modern hapishanelere. Osmanlı Hapishane Araştırmaları (Ed. Tahir Bilirli). Ankara: Berikan Yay., 1-29.
21. Saykı, K. (2020). Osmanlı’nın Son Devri’nde Kayseri merkez ve kaza hapishaneleri, (Yüksek Lisans Tezi). Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi, Nevşehir.
22. Şimşek, E. (2017). XX. yüzyıl başlarında Trabzon hapishanesi (1900-1914). Karadeniz İncelemeleri Dergisi, 23, 143-162.
23. Tanış, C., (2019). Türkiye’nin sıhhi ve içtimai coğrafyası eserlerine göre verem hastalığının seyri. Opus Uluslararası Araştırmaları Dergisi, 18, 2830-2846.
24. Tekdal, D. (2022). Osmanlı son döneminde bir sancak hapishanesinden yansımalar: Birçok yönüyle Malatya merkez hapishanesi. İçtimaiyat Sosyal Bilimler Dergisi, 1, 155-151.
25. Tekin, S.- Özkes, S. (2008). Cumhuriyet öncesi Türkiye’de hapishane sorunu. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 16, 187-201.
26. Tiryaki, K. (2021). Son dönem Osmanlı hapishanelerinin sıhhî ıslahı; salgınlar ve önleme çabaları. Tarih ve Günce Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Dergisi, 8, 429-458.
27. Turhan Sarıköse, S. (2025). Osmanlı’nın son dönemlerinde hapishanelerde kolera salgınları. Osmanlı Hapishane Araştırmaları (Ed. Tahir Bilirli). Ankara: Berikan Yay., 31-54.
28. Turhan Sarıköse, S.- Sarıköse, B. (2025). Osmanlı hapishanelerinde çiçek ve frengi hastalıklarına karşı alınan önlemler. Müellif Uluslararası Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, 2/4, 89-102.
29. Uslu, M. (2010). Erzincan’da suç, suçlu ve hapishane (XIX. yüzyıl sonu- XX. yüzyılın başı, (Yüksek Lisans Tezi). Erzincan Üniversitesi Erzincan.
30. Uyanık, M. Z. (2017). Batı ve doğu kültüründe hapishane. Mizânü’l Hak, İslami İlimler Dergisi, 4, 87-131.
31. Yıldız, G. (2012). Mapusâne Osmanlı hapishanelerinin kuruluş serüveni (1839-1908). İstanbul: Kitabevi Yay.
32. Yıldız, Ö. (2015). Osmanlı hapishaneleri üzerine bir değerlendirme: Karesi hapishanesi örneği. Gazi Akademik Bakış, 9/17, 91-111.
33. Yıldız Uslu, M. (2024). Trabzon vilayetindeki hapishanelerde kadın suçlular: XIX. yüzyıl sonları ve XX. yüzyılın ilk çeyreğindeki yaşam ve sağlık koşulları. Türk Dünyası Kadın Araştırmaları Dergisi, 3/5, 1-30.
34. Yılmaz, B. (2020). Trabzon Vilayeti’nde asayiş, suç, suçlu ve hapishaneler (1876-1915), (Doktora Tezi). Uşak Üniversitesi, Uşak.
35. Yılmaz, B. (2015). Osmanlı dönemi Bursa hapishanesi, (Yüksek Lisans Tezi), Uşak Üniversitesi, Uşak.
36. Yolaçan, S. (2019). Nevşehir hapishanesi (1849-1920), (Yüksek Lisans Tezi). Aksaray Üniversitesi, Aksaray.
37. Ziyanak, E.- Yücel, Ö. (2022). 19. yüzyıl sonları- 20. yüzyıl başlarında verem hastalığına karşı yapılan kongre ve konferanslar. Assam Uluslararası Hakemli Dergi, 21, 31-37.
38. BOA (Cumhurbaşkanlığı Arşiv Başkanlığı Osmanlı Arşivi)
39. BOA, A.MKT.UM., 566/2.
40. BOA, DH.MB.HPS., 55/28, 64/16, 69/2, 72/26, 76/48, 76/55, 81/41, 97/14, 106/10.
41. BOA, DH.MB.HPS.M., 12/45, 36/34.
42. BOA, DH.MKT., 106/41; 1667/136, 1799/36; 1876/97.
43. BOA, DH.ŞFR., 492/106.
44. BOA, HR.UHM., 48/27, 126/19.
45. BOA, MF.İBT., 486/68.
46. BOA, MV., 252/127.
47. BOA, ŞD., 2682/37.
48. BOA, TFR.I.AS., 35/3469.
49. BOA, TFR.I.KV., 33/3273, 144/14329.
50. BOA, TFR.I.MN., 135/13426.
51. BOA, TFR.I.SL., 186/18528.
52. BOA, TFR.İŞ., 3/237, 3/243.
53. BOA, Y.PRK.ASK., 139/92.