ETİK İLKELER VE YAYIN POLİTİKASI

Bölge Çalışmaları Dergisi (AJAS), evrensel yayın kurallarına uygun şekilde yayın yapmayı ilke olarak edinmiştir.  Bilimsel kurallar çerçevesinde hazırlanan çalışmalarda yayın sürecinin tüm bileşenlerinin; yayıncı, editörler, yazarlar, hakemler ve okuyucuların etik ilkelere uymaları gerekir. AJAS, araştırma ve yayın etiği konusunda uluslararası standartlara bağlıdır. Bu çerçevede Committee on Publication Ethics (COPE), Directory of Open Access Journals (DOAJ), Open Access Scholarly Publishers Association (OASPA), World Association of Medical Editors (WAME) ve Yükseköğretim Kurumları (YÖK) tarafından yayınlanan Uluslararası Etik Yayıncılık İlkelerini benimsemiştir. Çalışmalarını dergiye sunan yazarlar COPE ve bu çerçevede hazırlanmış aşağıdaki etik ilkeleri karşılamakla mükelleftir.

YAYIN ETİĞİ İLKELERİ

(1) Etik kurul kararı gerektiren deney, anket, ölçek, görüşme, gözlem, odak grup çalışması gibi nicel ya da nitel yöntemlerle veri toplamayı gerektiren araştırmalar için etik kurul onayı alınmalıdır. Etik kurul kararının tarihi ve sayısı aday makalenin içinde belirtilmelidir. Etik kurul kararını gösteren belge ise makalenin başvurusuyla birlikte sisteme yüklenmelidir. Ayrıca olgu sunumlarında aydınlatılmış onam formunun alındığına ilişkin bilgi makalede yer verilmelidir.

 (2) AJAS, uygunsuz davranış durumlarında titiz bir soruşturma ve şeffaflık yaklaşımı benimseyerek, gerektiğinde makale geri çekme veya düzeltme işlemleri gerçekleştirir. Derginin etik sorunları ve uygunsuz davranışları ele almak için uyguladığı temel önlemler şunlardır: Kapsamlı değerlendirme, iddiaların araştırılması (COPE yönergelerine dayalı yerleşik protokoller izlenerek), gizlilik ve tarafsızlık ve açık iletişim.

Makale geri çekme, aşırı bir önlem olarak kabul edilir ve yalnızca yayınlanan bir makalenin yanlış bilgi içerdiği veya intihal, veri manipülasyonu ya da çalışmanın güvenilirliğini tehlikeye atan ciddi hatalar gibi etik dışı davranışlardan etkilendiği doğrulandığında uygulanır. Derginin geri çekme politikası, COPE tarafından önerilen uygulamaları takip ederek bilimsel yayının bütünlüğünü sağlar ve okuyucuların ve akademik camianın güvenini korur.

Yayınlanan makalede, bulguları, yorumları ve sonuçları etkilemeyen küçük hatalar tespit edilmesi durumunda orijinal içeriği değiştirmeden, daha önce yayınlanmış içerikle ilgili bir düzeltme yayınlayabilir.

(3) AJAS fikri mülkiyete saygı duyar ve yazarlarının özgün çalışmalarını korumayı ve teşvik etmeyi amaçlar. İntihal içerikli yazılar kalite, araştırma ve yenilik standartlarına aykırıdır. Bu nedenle, dergiye makale gönderen tüm yazarların etik standartlara uyması ve herhangi bir biçimde intihalden kaçınması beklenir.

AJAS yayın ilkeleri gereğince incelenmeye sunulan çalışmalarda intihal olup olmadığını kontrol eder. Ön kontrolden geçirilen makaleler, iThenticate yazılımı kullanılarak intihal için taranır. İntihal tespit edilirse yazarlar bilgilendirilir. Editörler, gerekli olması halinde makaleyi değerlendirme ya da üretim sürecinin çeşitli aşamalarında intihal kontrolüne tabi tutabilirler. Yüksek benzerlik oranları, bir makalenin kabul edilmeden önce ve hatta kabul edildikten sonra reddedilmesine neden olabilir.

Gönderilen veya yayınlanan bir yazıda bir yazarın intihalden şüphelenilmesi durumunda, öncelikle çalışmayı derginin Editörü inceler. Sonrasında bu çalışma Editörler Kurulu'nda incelenir. Daha sonra Dergi iki hafta içinde açıklamalarını göndermek için yazar(lar)la iletişime geçer. Belirtilen süre içinde yazardan herhangi bir yanıt alınmazsa, yazarın bağlı olduğu üniversite ile iletişime geçilerek iddianın araştırılması talep edilir. Makale bu süreçten önce dergide yayımlanmış ise makalenin PDF kopyası web sitesinden kaldırılır ve makalenin tüm bağlantıları devre dışı bırakılır. Yayınlanan makalenin başlığına İntihal Edilmiş Makale ibaresi eklenir. Yazarın dergideki hesabı devre dışı bırakılır.

(4) AJAS'da editörler, hakemler ve yazarlar ile ilgili etik ilkelere uymayan bir davranış ya da değerlendirme sürecindeki, erken görünümdeki ya da yayımlanmış bir makalede ilgili etik olmayan bir durumla karşılaşılması durumunda, ajas@asbu.edu.tr adresine ileti yoluyla bildirilmesi yayın kalitemizi artıracaktır.

ARAŞTIRMA ETİĞİ İLKELERİ

AJAS’a gönderilen makalelerde, uluslararası akademik standartlara uygun olarak aşağıda belirtilen araştırma etiği kurallarına bağlılık şartı aranmaktadır:

(1) Araştırmanın tasarlanması, yöntemsel tasarımın gözden geçirilmesi ve yürütülmesi süreçlerinde; bilimsel bütünlük, yüksek kalite ve şeffaflık ilkelerine tam uyum sağlanmalıdır.

(2) Araştırmacılar, bilimsel dürüstlük ilkelerine bağlı kalmalıdır. Veri uydurma, intihal ve çarpıtma/tahrif etme gibi bilimsel yanıltma faaliyetlerinden kesinlikle kaçınılmalıdır. Araştırma sonuçları, metotları ve uygulama prosedürleri aslına uygun ve doğru bir şekilde raporlanmalı; meslektaşlar, fon sağlayıcı/sponsor kurumlar ve kamuoyu nezdinde yanıltıcı beyanlara yer verilmemelidir.

(3) Patent, telif hakkı ve diğer fikri mülkiyet haklarına titizlikle saygı gösterilmelidir. İzinsiz veri, yöntem ve sonuç kullanımı engellenmelidir. Araştırmaya katkıda bulunan tüm kaynaklar ve kişiler usulüne uygun olarak referans gösterilmelidir. Telif veya özel izne tabi olan arşiv kaynakları, görsel malzemeler, haritalar ve benzeri dokümanlar için gerekli kullanım hakları ve resmi izinler çalışmanın sisteme yüklenmesinden önce alınmış olmalıdır.

(4) Araştırmanın herhangi bir resmi veya özel kurum/kuruluş bünyesinde veya saha çalışması kapsamında gerçekleştirilmesi durumunda, çalışmaya başlanmadan önce ilgili kurumlardan gerekli resmi uygulama ve uygulama yeri izinleri alınmalıdır.

(6) Araştırma ekibi ve çalışmaya dahil olan katılımcılar; araştırmanın amacı, metodolojisi, bulguların öngörülen olası kullanım alanları, katılımın gerektirdiği sorumluluklar ve varsa potansiyel riskler hakkında eksiksiz ve açık bir biçimde bilgilendirilmelidir.

(6) Araştırmaya katılım tamamen gönüllülük esasına dayanmalıdır. Katılımcılar üzerinde hiçbir maddi, manevi veya hiyerarşik zorlama, baskı ya da yönlendirme unsuru oluşturulmamalıdır.

(7) Saha çalışmalarında ve deneysel süreçlerde katılımcıların fiziksel, psikolojik veya sosyal açıdan zarar görmesinden kesinlikle kaçınılmalıdır. Araştırma, katılımcıları herhangi bir riske sokmayacak veya bu riskleri en alt düzeyde tutacak şekilde planlanmalı ve yürütülmelidir.

(8) Katılımcıların sağladığı verilerin ve kimlik bilgilerinin gizliliği tam olarak güvence altına alınmalıdır. Araştırma tasarımı, katılımcıların özerkliğini, kişisel haklarını ve insan saygınlığını koruyacak şekilde yapılandırılmalıdır.

(9) İnsan unsuru içeren çalışmalarda ve deneysel araştırmalarda, katılımcıların yazılı “Bilgilendirilmiş Onam Formu” alınmalıdır. Çocuklar, vesayet altındakiler veya yasal olarak kısıtlılığı bulunan bireyler söz konusu olduğunda, yasal vasilerinin veya velilerinin yazılı resmi onamı zorunludur.

(10) Araştırmanın finansal, akademik ya da kişisel bağımsızlığı konusunda tamamen şeffaf olunmalıdır. Araştırma süreci, sonuçları veya yayını üzerinde etki doğurabilecek doğrudan veya dolaylı herhangi bir çıkar çatışması mevcut ise bu durum makale metninde açıkça beyan edilmelidir.

YAZARLARIN SORUMLULUKLARI

AJAS’a çalışma gönderen yazarlar, akademik ve etik standartlar çerçevesinde aşağıdaki sorumlulukları kabul etmiş sayılırlar:

(1) Gönderilen makalelerin bilimsel içeriği, metodolojik doğruluğu ve etik kurallara uygunluğu tamamen yazarların sorumluluğundadır.

(2) Dergiye gönderilen çalışmaların özgün (orijinal) olması, daha önce başka bir mecrada (basılı veya dijital) yayımlanmamış olması ve yayımlanmak üzere eşzamanlı olarak başka bir derginin değerlendirme sürecinde bulunmaması zorunludur.

(3) Yazar, sunduğu çalışmanın başka herhangi bir şahsın veya kurumun fikri mülkiyet haklarını ihlal etmeyen orijinal bir eser olduğunu garanti etmelidir. Yazarın kendi önceki çalışmaları da dâhil olmak üzere başka yayınlanmış eserlerden usulsüz alıntı veya intihal niteliği taşıyan hiçbir unsura yer verilmemelidir.

(4) Makale yazımında yararlanılan tüm kaynaklar, dergi yazım kurallarına uygun biçimde eksiksiz olarak referans gösterilmelidir. Ulusal ve uluslararası telif hukuku ve anlaşmaları gözetilerek, telife tabi materyallerin (görsel, harita, ölçek vb.) kullanımı için gerekli yasal izinler yazar tarafından alınmalı ve belgelenmelidir.

(5) Yapay zekâ araçları (büyük dil modelleri, AI destekli metin ve veri üreticileri) bir makalenin yazarı olarak kabul edilemez ve yazar listesine dâhil edilemez. Araştırma ve yazım süreçlerinde yapay zekâ araçlarından yararlanıldıysa bu araçların adı, sürümü ve tam kullanım amacı makalenin yöntem bölümünde şeffaf bir şekilde beyan edilmelidir.

(6) Çalışmada yazar olarak ismi yer alan tüm kişilerin, araştırmanın tasarımına, yürütülmesine veya yazımına entelektüel ve aktif bir akademik katkı sağladığından emin olunmalıdır. Araştırmaya haklı bir akademik katkısı bulunmayan kişilerin yazar olarak eklenmesi veya katkısı olduğu halde ismine yer verilmemesi kesinlikle yasaktır.

(7) Yazarlar, proje tabanlı yürütülen çalışmalarda tüm finansal destek kaynaklarını ve fon sağlayıcı kurum bilgilerini (proje numarası dahil) net bir şekilde açıklamalıdır.

(8) Etik kurul izni gerektiren araştırmalarda (insan veya hayvan unsuru içeren, anket, mülakat veya gözlem içeren saha çalışmaları vb.), ilgili izne ait veriler (kurul adı, onay tarihi ve sayı/karar numarası) makalede açıkça belirtilmelidir.

(9) Değerlendirme, kabul veya yayım aşamasında, yazarlar çalışmalarıyla ilgili bilimsel veya teknik bir hata/yanlışlık tespit ederse, durumu ivedilikle dergi editörüne bildirmekle yükümlüdür. Bu durumda yazar, editör ile iş birliği yaparak makalenin geri çekilmesi, düzeltilmesi veya bir düzeltme notu yayımlanması sürecinde aktif rol oynamalıdır.

EDİTÖRLERİN SORUMLULUKLARI

AJAS Editörler Kurulu ve Başeditör, derginin tüm yayın süreçlerinde uluslararası bilimsel yayıncılık etiği ilkelerini korumakla yükümlü olup aşağıdaki sorumlulukları üstlenir:

(1) Editörler, gönderilen bir makaleyi kabul etme veya reddetme konusunda tam yetki ve sorumluluğa sahiptir. Değerlendirme süreçleri ve yayın kararları, tamamen makalenin bilimsel niteliği, özgünlüğü, geçerliliği ve dergi kapsamına uygunluğu temel alınarak verilir. Editörler, karar süreçlerinde ticari kaygılardan, kurumsal ilişkilerden ve kişisel çıkarlardan bağımsız hareket eder; değerlendirdikleri makalelerin yazarlarıyla doğrudan veya dolaylı bir çıkar çatışması içinde olmamayı taahhüt eder.

(2) Editörler, gönderilen tüm çalışmaları yazarların ırk, etnik köken, cinsiyet, cinsel yönelim, uyruk, dini inanç, akademik unvan veya siyasi felsefesinden bağımsız olarak, tamamen tarafsızlık ve fırsat eşitliği ilkeleri çerçevesinde değerlendirir.

(3) Editörler, bilimsel değerlendirme kalitesini en üst düzeyde tutmak amacıyla, gönderilen çalışmaların adil, tarafsız ve zamanında yürütülen bir “çift taraflı kör hakemlik” sürecinden geçmesini sağlar. Hakem ve yazar kimliklerinin süreç boyunca karşılıklı olarak gizli kalması Editörler Kurulu güvencesi altındadır.

(4) Değerlendirme sürecindeki makalelere ait tüm bilgiler (yazar kimlikleri, araştırma içeriği, hakem raporları ve editöryal yazışmalar) kesinlikle gizli tutulur. Bu veriler, yasal bir zorunluluk olmadıkça veya süreç gerektirmedikçe (yazarlar, hakemler ve ilgili yayın kurulu üyeleri haricinde) üçüncü şahıslarla ya da kurumlarla paylaşılamaz.

(5) Editörler; intihal, veri sahteciliği, tahrif/çarpıtma, mükerrer yayın, haksız/hayalet yazarlık veya yazarlık anlaşmazlıkları gibi her türlü etik ihlal iddiasını ve şüphesini ciddiyetle ele alır. Bu tür durumlarda Yayın Etiği Komitesi’nin güncel akış şemaları ve yönergeleri takip edilir. Gerekli incelemeler titizlikle yürütülür, ilgili taraflardan (yazar, kurum, hakem) resmi açıklama ve kanıt talep edilir. İhlalin kanıtlanması durumunda makalenin reddi, yayından çekilmesi, düzeltme notu yayımlanması veya endişe beyanı sunulması gibi uygun yaptırımlar uygulanır.

(6) Editörler, yapay zekâ (AI) ve üretken teknolojilerin kullanıldığı beyan edilen veya kullanımından şüphelenilen çalışmalarda bu araçların meşruiyetini, kullanım amacının şeffaflığını ve ortaya çıkan akademik bulguların doğruluğunu denetlemekle yükümlüdür. Etik dışı veya şeffaf olmayan bir AI kullanımı tespit edildiğinde, çalışma değerlendirme dışı bırakılır.

(7) Başeditör, AJAS’ta yayımlanan tüm içeriğin toplam kalitesinden, akademik niteliğinden ve derginin uluslararası itibarından sorumludur.

HAKEMLERİN SORUMLULUKLARI

AJAS değerlendirme sürecinde görev alan hakemler, akademik tarafsızlığın ve bilimsel kalitenin korunması adına aşağıdaki etik ilkelere uymayı taahhüt ederler:

(1) Hakemler, kendilerine atanan çalışmaları metodoloji, içerik, özgünlük, literatüre katkı ve dergi yayın politikalarına uygunluk açısından titizlikle inceler. Çalışmanın bilimsel niteliğinin geliştirilmesine yönelik yapıcı eleştiri ve öneriler sunarak karar sürecine katkı sağlarlar.

(2) Değerlendirmeler, yazarların etnik köken, cinsiyet, cinsel yönelim, uyruk, dini inanış, akademik unvan veya politik felsefelerinden tamamen bağımsız olarak, sadece çalışmanın bilimsel içeriği esas alınarak yürütülür. Hakemler araştırma konusu, yazarlar veya fon sağlayıcı kurumlar ile arasında doğrudan/dolaylı bir çıkar, rekabet ya da iş birliği çakışması tespit ettiğinde, hakemlik görevini reddederek durumu ivedilikle editöre bildirmekle yükümlüdür.

(3) Hakemler, sürece ait hiçbir dokümanı, veriyi veya hakem raporunu üçüncü şahıslarla paylaşamaz; editörün açık izni ve bilgisi olmaksızın yazarlarla doğrudan iletişim kuramazlar.

(4) Hakem raporları objektif, yapıcı ve akademik nezakete uygun bir dille kaleme alınmalıdır. Hakaret içeren, küçümseyici, kişiselleştirilmiş veya itham edici ifadelerden kesinlikle kaçınılmalıdır.

(5) Değerlendirmelerde yüzeysel, muğlak ve genel geçer ifadeler yerine, özellikle olumsuz (red/revizyon) kararlarda, karara dayanak oluşturan eksik, kusurlu veya hatalı hususlar somut ve bilimsel gerekçeleriyle açıkça ortaya konmalıdır.

(6) Hakemler, değerlendirdikleri metinde yapay zekâ (AI) kullanımının beyan edildiği veya bu tür araçların izlerinin belirgin olduğu durumlarda kullanımın şeffaflığını, meşruiyetini ve ortaya çıkan sonuçların güvenilirliğini dikkate alarak inceleme yaparlar.

YAPAY ZEKA POLİTİKASI

AJAS, yapay zekâ politikası olarak Yükseköğretim Kurulu (YÖK) tarafından hazırlanan "Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Faaliyetlerinde Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber" ilkelerini benimser. Bu doğrultuda dergimize gönderilen tüm çalışmalarda bilimsel dürüstlüğün ve bilime olan güvenin korunması esastır. Yazar, editör ve hakemlerin Üretken Yapay Zekâ (ÜYZ) teknolojilerinden rehberde tanımlanan şeffaflık, dürüstlük, özen, adalet ve saygı, gizlilik ile hesap verebilirlik ilkeleri çerçevesinde yararlanması beklenilmektedir.

(1) Hiçbir koşulda, ÜYZ araçları bilimsel bir makalenin yazarı veya ortak yazarı olarak gösterilmemelidir. Yazarlar, sunulan çalışmanın içeriği, doğruluğu ve özgünlüğünden tamamen sorumludur. YZ araçlarının kullanımı, yazarları bilimsel, etik ve entelektüel sorumluluklarından muaf tutmaz. Dergi, sahte yazarlık oluşturmak veya kimliği tahrif etmek için YZ kullanımını kesinlikle yasaklar.

(2) ÜYZ'nin hangi fonksiyonlarının, araştırmanın hangi aşamalarında ve ne boyutta kullanıldığının makale içinde (yöntem bölümünde) açıkça beyan edilmesi, böylece olası halüsinasyon, taraflılık ve olgusal hatalara karşı önlem alınması zorunludur.

(3) Makalenin temel argümanlarının, teorik katkılarının ve ana tezlerinin geliştirilmesi tamamen yazarların sorumluluğundadır. ÜYZ yazım sürecinde yalnızca tamamlayıcı bir yardımcı olarak kullanılabilir; araştırma bulgularını üretmek, raporlamak veya yorumlamak için kullanılamaz.

(4) YZ araçlarının uydurma, doğrulanamayan veya mevcut olmayan referanslar oluşturmak için kullanılması kesinlikle yasaktır. Alıntı yapılan tüm kaynaklar doğrulanabilir, doğru şekilde referanslandırılmış ve bilimsel standartlara uygun olarak yazarlar tarafından onaylanmış olmalıdır.

(5) ÜYZ; teorik fikirleri, kavramsal çerçeveleri veya süreçleri görselleştirmek için kullanılabilir. Bu şekilde oluşturulan görseller, yazarın kendi anlayışını ve açıklamalarını sadakatle temsil etmelidir.

(6) Yapay zeka tarafından oluşturulan görseller, karmaşık fikirleri açıklayan ve basitleştiren açıklayıcı veya sembolik temsiller oluşturmak için kullanılabilir. Bu tür görseller okuyucunun anlamasını desteklemeli ve açıklanan kavramları çarpıtmamalı veya yanlış temsil etmemelidir.

(7) Yapay zeka kullanımıyla ilgili belirsizlik veya endişe durumlarında, editörler yazarlarla şeffaf bir iletişim kurmalı ve uygun olduğunda destekleyici kanıt talep etmelidir. Daha fazla inceleme gerektiren konular, resmi inceleme için dergi yönetimine iletilmelidir.

(8) Editörlerin, yazarların yapay zeka araçlarının kullanımıyla ilgili beyanlarını dikkatlice incelemeleri ve gerektiğinde açıklama veya ek bilgi talep etmeleri beklenir. Yapay zekanın beyan edilen kullanımının derginin yerleşik politikalarına uygun olup olmadığını değerlendirmek editörlerin sorumluluğundadır.

(9) Hakemler, değerlendirdikleri makalelerde potansiyel olarak açıklanmamış yapay zeka kullanımını tespit etmeye ve bu tür durumlardan şüphelenmeleri halinde editörleri bilgilendirmeye teşvik edilirler. Bununla birlikte, bu tür değerlendirmeler açık ve objektif değerlendirme standartlarına dayanmalıdır.

(10) Hakemler, hiçbir koşulda yayınlanmamış makaleleri veya hakem değerlendirmesi için gönderilen ilgili belgeleri üretken yapay zeka platformlarına yüklememelidir. Bunu yapmak gizliliği tehlikeye atabilir ve potansiyel olarak fikri mülkiyet haklarını ihlal edebilir. Değerlendirme süreçleri, hakemin kendi uzmanlık ve bilgi düzeyine göre yapılmalıdır.

(11) Yapay zeka araçlarının kullanımının açıklanmaması veya belirtilen yönergelerin ihlaliyle kullanılması, makalenin inceleme sürecinde reddedilmesine neden olabilir. Yayınlandıktan sonra bir politika ihlali tespit edilirse, düzeltici eylemler makalenin geri çekilmesini veya resmi bir düzeltme yayınlanmasını içerebilir. Bu politikanın tekrar tekrar veya ciddi şekilde ihlal edilmesi, yazarların dergiye gelecekteki başvurularının reddedilmesine yol açabilir.