THE MOSQUE INSTITUTION IN EARLY ISLAMIC SOCIETY: THE MULTIFACETED FUNCTIONS OF MOSQUES DURING THE RASHIDUN CALIPHATE (10-40/632-661)

Öz

During the period of the Rightly Guided Caliphs, the first initiative in conquered cities was the establishment of mosques, often through the restoration and conversion of existing religious or political structures. Christian churches, Jewish synagogues, Zoroastrian fire temples, pagan shrines, and even the Sasanian palace were transformed into mosques. Some conversions were voluntary acts of local communities who embraced Islam, while others resulted from agreements with city inhabitants. Mosques quickly became multifunctional centers that extended far beyond worship. They hosted religious preaching and education, functioned as administrative headquarters where courts operated, and provided venues for political and military councils. Markets and bazaars developed around them, turning mosques into the economic and social heart of urban life. The treasury (bayt al-māl) was also located within mosques, further underlining their administrative importance. This study explores the diverse functions of mosques in this period and contributes to the limited research on the subject.

Anahtar Kelimeler

• İslamic History
• Rightly Guided Caliphs
• Mosgue
• Sanctuary
• Fonction

HULEFÂ-İ RÂŞİDÎN DÖNEMİNDE ÇOK YÖNLÜ FONKSİYONLARIYLA CAMİLER (10-40/632-661)

Öz

Hulefâ-i Râşidîn döneminde fethedilen şehirlerde ilk icraat olarak camiler inşa edilmiş, mevcut mabetler restore edilerek camiye dönüştürülmüştür. Bu süreçte Hristiyan kiliseleri, Yahudi havraları, Mecusi ateşgedeleri, putperest tapınakları ve hatta Sasani sarayları cami işlevi kazanmıştır. Kimi yapılar gönüllü olarak Müslüman olan halkın katkısıyla, kimileri ise yapılan antlaşmalarla camiye çevrilmiştir. Böylece camiler, sadece ibadet mekânı olmaktan öte toplumsal hayatın merkezine yerleşmiştir. Dini tebliğ ve eğitim faaliyetlerinin yürütüldüğü camiler, aynı zamanda idari birimler olarak kullanılmış; mahkemeler kurulmuş, siyasi ve askerî toplantılar yapılmıştır. Çarşı ve pazarların cami çevresinde şekillenmesiyle şehirlerin ekonomik hayatı da bu mekânlara bağlanmıştır. Devlet hazinesi beytülmalin camilerde bulunması, onların idarî önemini pekiştirmiştir. Çok yönlü işlevleri sayesinde camiler, hem sosyal hem de siyasal hayatın kalbi hâline gelmiştir. Bu çalışma, Hulefâ-i Râşidîn döneminde camilerin çok yönlü fonksiyonlarını ele almakta ve alandaki sınırlı araştırmalara katkı sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Tarihi
• Hulefâ-i Râşidîn
• Cami
• Mabed
• Fonksiyon

Kaynakça

1. Acar, C. (2020). İlk İslâm fetihleri: Dört halife dönemi fetihlerinin arka planı. Kahramanmaraş: Samer.
2. Akbaş, M. (2007). Sahâbenin İslam’ı tebliği (Sûriye bölgesi) (Yayın No. 208891) (Yayımlanmamış doktora tezi). Marmara Üniversitesi, İstanbul.
3. Akçakaya, Y. (2022). Tasavvufun ortaya çıkışı bağlamında Ashâb-ı Suffe’nin tasavvuf düşüncesine etkisi (Yayın No. 758319) (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Karabük Üniversitesi, Karabük.
4. Akın, A. (2016). Tarihi süreç içinde cami ve fonksiyonları üzerine bir deneme. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 15(29), 177–209. doi:10.14395/hititilahiyat.268627
5. Akşit, M. E. (2019). Hz. Ömer döneminde eğitim ve öğretim (Yayın No. 587785) (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Necmettin Erbakan Üniversitesi, Konya.
6. Akyüzoğlu, İ. (2012). Hz. Muhammed ve Dört Halife döneminde iktidarın meşruiyet kaynakları (Yayın No. 312578) (Yayımlanmamış doktora tezi). Ankara Üniversitesi, Ankara.
7. Altun, İ. (2017). Sahabe gözünde Kudüs ve Mescid-i Aksâ. İlahiyat Tetkikleri Dergisi, 47, 153–169. doi:10.29288/ilted.322577
8. Atik, Ü. (2022). Ümmü’d-Derdâ es-Suğrâ’nın hayatı ve rivayetleri (Yayın No. 738577) (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Necmettin Erbakan Üniversitesi, Konya.

9. Avcı, C. (2002). Kûfe. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 26, ss. 339–342). İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
10. Aykon, N. (1994). Anadolu’da gerçekleştirilen ilk İslam fetihleri (Emevi dönemi’nin sonuna kadar) (Yayın No. 30469) (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Selçuk Üniversitesi, Konya.
11. Azimli, M. (2005). Halifelik tarihine giriş (Başlangıçtan IX. asra kadar). Konya: Öykü.
12. Bal, F. (2015). Arap yarımadasında ticaret: Hz. Peygamber ve Dört Halife dönemi. İstanbul: Beka.
13. Balcı, İ. (2006). Hz. Ömer döneminde diplomasi. Ankara: Ankara Okulu.
14. Baltacı, C. (2010). İslam medeniyeti tarihi. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı.
15. Belâzurî, A. (2013). Fütûhu’l-büldân (M. Fayda, Çev.). İstanbul: Siyer.
16. Belâzurî, A. (2020). Ensâbü’l-eşrâf (A. Demircan, Ed.; M. Akbaş & M. K. Yılmaz, Çev.). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
17. Beyazyüz, K. (2015). Mısır’da toplum, sosyo-kültürel ve ekonomik yaşam: Fethinden Emevîler döneminin sonuna kadar (18–132/639–750) (Yayın No. 413786) (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi, Ankara.
18. Bostancı, A., Meydan, H., Zengin, M. & Hendek, A. (2023). Uluslararası değişen dünyada cami ve fonksiyonları sempozyumu. İstanbul: Ravza.
19. Bozkurt, N. (1984). Asr-ı Saadet’te mescid ve fonksiyonları (Yayın No. 235770) (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Marmara Üniversitesi, İstanbul.
20. Bozkurt, N. (2004). Mescid-i Aksâ. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 29, ss. 268–271). İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
21. Bozkurt, N. & Küçükaşçı, M. S. (2004). Mescid-i Haram. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 29, ss. 273–277). İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
22. Buhârî, M. (2005). Edebu’l-mufred (R. Pehlivan, Çev.). İstanbul: Motif.
23. Cevdet Paşa, A. (1981). Peygamberler ve halifeler tarihi (M. M. Bozkurt, Ed.). İstanbul: Çile.
24. Dârimî, A. (1994). Sünen-i Dârîmî (H. H. Maden, Ed.; A. Aydınlı, Çev.). İstanbul: Madve.
25. Duman, E. (2008). Azerbaycan’a yönelik ilk İslami fetihler (Yayın No. 235770) (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Atatürk Üniversitesi, Erzurum.
26. Dündar, M. (1999). Hulefâ-i Râşidîn döneminde eğitim ve öğretim (Yayın No. 87748) (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Van.
27. Ebû Ubeyd, K. (1981). Kitâbü’l-emvâl (C. Saylık, Çev.). İstanbul: Düşünce.
28. Ece, A. (2017). Câbir b. Abdullah’ın hayatı ve hadis rivayeti. FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, 9, 145–194. doi:10.16947/fsmia.323358
29. Ekinci, E. B. (2006). İslam hukuku tarihi. İstanbul: Arı Sanat.
30. Erdem, E. & Şahin, H. (2020). Cami ve ilim. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı.
31. Fayda, M. (2019). Hz. Ömer zamanı’nda gayrı Müslimler. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı.
32. Fayda, M. & Koçak, M. (2007). Ömer. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 34, ss. 44–53). İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
33. Gazzâlî, E. H. M. (2002). İhyau ulumi’d-din (Cilt 1) (A. Serdaroğlu, Çev.). İstanbul: Bedir.
34. Gazzâlî, E. H. M. (2019). İhyau ulumi’d-din (Cilt 6) (S. Önlüer, Ed.). İstanbul: Semerkand Basım Yayım Dağıtım.
35. Gök, M. (2017). İslâm tarih ve medeniyetinde İskenderiye şehri (fethinden Emevîlerin sonuna kadar) (Yayımlanmamış doktora tezi). Necmettin Erbakan Üniversitesi, Konya.
36. Gökalp, H. (2019). Irak’ın fethi ve İslâmlaşma süreci (Hulefâ-i Râşidîn dönemi) (Yayımlanmamış doktora tezi). Necmettin Erbakan Üniversitesi, Konya.
37. Güzel, A. (2018). Hz. Ömer’in Râşid halifelerle ilişkilerine dair bazı mülâhazalar. A. Aksu (Ed.), Uluslararası Hz. Ömer Sempozyumu (Cilt 2, ss. 11–41). Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi.
38. Hamidullah, M. (2019). İslam peygamberi (M. Yazgan, Çev.). Ankara: Beyan.
39. Havva, S. (1991). el-Esas fi’s Sünne - Siyretü’n-Nebeviyye (Cilt 5) (A. A. Ural, O. Aktepe, M. A. Varol, H. A. Özdemir & R. Çetintaş, Çev.). İstanbul: Aksa.
40. Hıdır, Ö. (2018). Hz. Ömer'in geçmiş din ve kültürlere yönelik tutumu. A. Aksu (Ed.), Uluslararası Hz. Ömer Sempozyumu (Cilt 3, ss. 517–535). Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi.
41. İbnü’l-Esîr, İ. (1991). el-Kamil fit-Tarih (Cilt 3) (B. Eryarsoy, Çev.). İstanbul: Bahar.
42. İbnü’l-Esîr, İ. (2008). Câmiu’l-usûl (Cilt 1) (K. Sandıkçı & M. Koçak, Çev.). İstanbul: Eser Neşriyat.
43. İbn Hibbân, M. (2012). Mevaridu’z-zam’an ila zevaidi İbn Hibbân (Cilt 1) (H. Akın, Çev.). İstanbul: Ocak.
44. İbn Hibbân, M. (2017). es-Sîretü’n-nebeviyye ve ahbâru’l-hulefâ (H. Bekiroğlu, Çev.). Ankara: Ankara Okulu.
45. İbn Kesîr, İ. İ. (1993). Hadislerle Kur’an-ı Kerim tefsiri (Cilt 2) (B. Karlığa & B. Çetiner, Çev.). İstanbul: Çağrı.
46. İbn Kesîr, İ. İ. (1994). el-Bidâye ve’n-nihâye (Cilt 5) (M. Keskin, Çev.). İstanbul: Çağ.
47. İbni Sa‘d, M. (2020). Kitâbü’t-tabakâti’l-kebîr (Cilt 6) (A. Demircan, Ed.; A. Yıldız, H. Akdemir, A. Erdoğan, M. K. Yılmaz & V. Kasar, Çev.). İstanbul: Siyer.
48. İpek, A. (1999). İlk İslami dönemde Azerbaycan (632–750) (Yayımlanmamış doktora tezi). İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
49. Kaya, M. (2015). Hz. Ömer (r.a)’den 111 hayat ölçüsü. İstanbul: Erkam.
50. Kazıcı, Z., Ayhan, H., Görgün, H., Freitag, U., Butrus, E. M., Boynukalın, E., Sapan, S., Derradj, M., Buvanu, İ., Birışık, A., Rızvi, S. A. A. & Göksoy, İ. H. (2010). Tâlim ve terbiye. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 39, ss. 515–548). İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
51. Keleş, E., Yalsızuçanlar, S., Yazıcı, N., Çekin, A., Tektaş, M., Güngör, Z., Dündar, A. & Fidan, H. (2013). Medeniyetin başladığı yer: Cami. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı.
52. Kettânî, M. A. (2003). Hz. Peygamber’in yönetimi: Et-Teratib’ul-idariyye (A. Özel, Çev.). İzmir: PDF: İz.
53. Kılıç, M. (2018). Evveliyyâtu Ömer – İlk defa Hz. Ömer tarafından yapılan dini ve sosyal icraatlar. A. Aksu (Ed.), Uluslararası Hz. Ömer Sempozyumu (Cilt 1, ss. 293–305). Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi.
54. Koç, H. (2019). Hz. Ömer döneminde (634–644) El-Cezîre’nin fethi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Harran Üniversitesi, Şanlıurfa.
55. Koç, M. (2021). Cuma namazının sıhhat şartlarından olan şehir, cami ve izin konularının Osmanlı hukukundaki yeri. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 21(2), 573–597. doi:10.30627/cuilah.1011133
56. Koçyiğit, T. (2014). Hulefâ-yı Râşidîn döneminde bayındırlık hizmetleri. İSTEM, 24, 13–41. Retrieved from https://dergipark.org.tr/tr/pub/istem/issue/26551/279608
57. Koçyiğit, T. (2018). Bir şehir kurucusu ve bayındırlık faaliyetleri yönüyle Hz. Ömer. A. Aksu (Ed.), Uluslararası Hz. Ömer Sempozyumu (Cilt 2, ss. 207–241). Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi.
58. Kurnaz, Ş. (2013). Camilerin toplumsal kimlik ve değerlerin oluşmasındaki rolü (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi, İzmir.
59. Kuş, F. (2012). Urfa Ulu Cami. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 42). İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
60. Noorulhak, A. J. (2005). İlk fetihlerden Gaznelilerin son dönemine kadar Afganistan’ın İslâmlaşma süreci (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Süleyman Demirel Üniversitesi, Isparta.
61. Numani, Ş. (1975a). Bütün yönleriyle Hz. Ömer ve devlet idaresi (Cilt 1) (T. Y. Alp, Çev.). İstanbul: Çağ.
62. Önder, A. (2023). Erken dönem Kûfe’de mescidlerin fıkıh tedrisatındaki yeri ve önemi. Tasavvur Tekirdağ İlahiyat Dergisi, 9(1), 113–144. doi:10.47424/tasavvur.1244385
63. Öner, A. (2020). Hz. Ömer döneminde şûrâ uygulamaları. EKEV Akademi Dergisi, 84, 1–20. Retrieved from https://dergipark.org.tr/tr/pub/sosekev/issue/71841/1152551
64. Öz, Ş. (2017). Mescid/cami. E. Baş (Ed.), İslam kurumları tarihi el kitabı (ss. 255–269). Ankara: Grafiker.
65. Özgüdenli, O. G. & Sayan, Y. (2004). Merv. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 29, ss. 221–225). Ankara: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
66. Özsoy, Y. (2022). Hz. Ömer dönemi aile yapısı ve kültürdeki değişim (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Ankara.
67. Öztürk, A. (2011). Hz. Ömer döneminde Güneydoğu Anadolu’daki fetih hareketleri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Fırat Üniversitesi, Elazığ.
68. Öztürk, M. (2012). İslam hukukunun teşekkülü sürecinde Hz. Ali’nin rolü (Yayımlanmamış doktora tezi). Ankara Üniversitesi, Ankara.
69. Parla, C. (2005). Diyarbakır surları ve kent tarihi. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Dergisi, 1(22), 57–84. Retrieved from https://www.academia.edu/8871534
70. Pırlanta, İ. (2010). Fethinden Sâmânîler dönemi sonuna kadar Nişabur (Yayımlanmamış doktora tezi). Ankara Üniversitesi, Ankara.
71. Pilavcı, F. (2021). Râşid halifeler döneminde sosyal değişmeler ve toplumsal etkileri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Necmettin Erbakan Üniversitesi, Konya.
72. Rûdânî, M. (2012). Büyük hadis külliyatı: Cem’ul-fevaid (Cilt 1) (N. Erdoğan, Çev.). İstanbul: İz.
73. Sabuncu, Ö. (2021). Hz. Ömer döneminde (634–644) Beytülmakdis’in fethi ve iskân. Journal of Islamicjerusalem Studies, 21(3), 335–352. Retrieved from https://dergipark.org.tr/tr/pub/beytulmakdis/issue/67832/1041697
74. Sallabi, A. M. (2018). Dördüncü halife Hz. Ali (ra): Hayatı, şahsiyeti ve dönemi (M. Kasadar, Ed.; Ş. Şenaslan, Çev.). İstanbul: Ravza.
75. Sallabi, A. M. (2018). İkinci halife Hz. Ömer (ra) (M. Kasadar, Ed.; M. Akbaş, Çev.). İstanbul: Ravza.
76. Sallabi, A. M. (2018). Üçüncü halife Hz. Osman (ra) (M. Kasadar, Ed.; A. Ak, Çev.). İstanbul: Ravza.
77. Sarıçam, İ. & Erşahin, S. (2021). İslam medeniyeti tarihi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı.
78. Sari, A. (2012). Medine’de Osmanlı dini imar faaliyetleri: Mescid-i Nebevi örneği (1818–1861) (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Marmara Üniversitesi, İstanbul.
79. Sarkoz, B. (2019). Fethinden Emevîlerin sonuna kadar Gazze (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Harran Üniversitesi, Şanlıurfa.
80. Seyyid, E. F., Raymond, A., Görgün, H. & Rogers, J. M. (2001). Kahire. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 24, ss. 173–191). İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
81. Söylemez, M. M. (2015). Kûfe’nin siyasi tarihi. Ankara: Ankara Okulu.
82. Süyûtî, A. (2012). Dürrü’l-mensûr fi’t-tefsîr bil-me’sûr (Cilt 1) (Z. Yıldız, Çev.). İstanbul: Ocak.
83. Şâfiî, E. A. M. (2011). el-Umm (Cilt 1) (K. Sağlam, Ed.; M. Özdemir, Çev.). İstanbul: Buruc.
84. Şeker, M. (2018). İslam tarihi ve medeniyeti: Raşid halifeler dönemi (Cilt 2). İstanbul: Siyer.
85. Şentürk, M. (2023). Kuruluşlarından Hulefâ-yı Râşidîn dönemi sonuna kadar Basra ve Kûfe valileri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Ankara.
86. Taberî, E. C. M. (2003). Tarih-i Taberî (Cilt 4) (M. F. Gürtunca, Çev.). İstanbul: Sağlam.
87. Tahâvî, E. C. A. (2009). Hadislerle İslâm fıkhı: Şerhu Me’âni’l-Âsâr (Cilt 2) (M. Haberli & M. B. Eryarsoy, Çev.). İstanbul: Kitabi.
88. Tan, Z. (2012). Kur’ân’a göre toplumsal farklılıkları bir arada yaşatmada mabetlerin fonksiyonu. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2, 1–30. Retrieved from https://dergipark.org.tr/tr/pub/igdirsosbilder/issue/66807/1044824
89. Tirmizî, E. Î. M. (2004). Sünen-i Tirmizî tercümesi (Cilt 1) (A. Parlıyan, Çev.). Konya: Konya Kitapçılık.
90. Tunç, K. (2021). İlk İslam tarihi kaynaklarına göre Diyarbakır’ın fethi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Fırat Üniversitesi, Elazığ.
91. Turan, M. (2020). Müfessirlerin “Mescid-i Aksâ” hakkındaki görüşleri: İsrâ Suresi 1. ayetin tefsiri bağlamında. Journal of Islamicjerusalem Studies, 20(3), 297–308. Retrieved from https://dergipark.org.tr/tr/pub/beytulmakdis/issue/59106/808262
92. Uluçam, A. (1997). Hama. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 15, ss. 398–399). İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
93. Uslu, R. (1997). Horasan tarihi (Yayımlanmamış doktora tezi). Uludağ Üniversitesi, İstanbul.
94. Usluer, M. (2021). Basra: Kuruluşundan Emevilerin sonuna kadar toplumsal yapı. İstanbul: Siyer Yayınları
95. Yazıcı, T. & Özel, A. (1995). Emeviyye Camii. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 11, ss. 108–111). İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
96. Yıldırım, M. (2019). İlahiyat araştırmaları. Ankara: Akademisyen.
97. Yılmaz, A. (2009). Selman el-Farisi’nin hayatı, İslam tarihindeki yeri ve tesirleri (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Selçuk Üniversitesi, Konya.
98. Yılmaz, C. (1991). İslam şehirlerinin H. 1–111. (M. VII–IX.) Y.Y. fiziki yapısı (Yayımlanmamış doktora tezi). Ankara Üniversitesi, Ankara.
99. Yükselen, A. (2018). Cezîre (Yukarı Mezopotamya)’nin fethedilme süreci (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
100. Zeydan, C. & Gök, N. (2012). İslam uygarlıkları tarihi (Cilt 1). İstanbul: İletişim.