ÖRGÜTSEL DİJİTAL DETOKS ÖLÇEĞİNİN GELİŞTİRİLMESİ VE DOĞRULANMASI

Öz

Dijital teknolojilerin çalışma yaşamında yaygınlaşması çalışanların sürekli bağlantılı kalmasına ve iş ile özel yaşam arasındaki sınırların giderek belirsizleşmesine yol açmaktadır. Bu durum çalışanların işten psikolojik olarak ayrışmasını zorlaştırmakta ve dijital teknoloji kullanımının bilinçli biçimde sınırlandırılmasını ifade eden dijital detoks uygulamalarını önemli hale getirmektedir. Bu çalışmanın amacı, örgütlerde dijital teknoloji kullanımının sınırlandırılmasına yönelik davranış ve uygulamaları ölçebilecek geçerli ve güvenilir bir ölçme aracı geliştirmektir. Bu doğrultuda Örgütsel Dijital Detoks Ölçeği geliştirilmiş ve ölçeğin psikometrik özellikleri test edilmiştir. Araştırma verileri çalışanlardan elde edilmiş ve ölçeğin yapı geçerliliğini incelemek amacıyla açımlayıcı ve doğrulayıcı faktör analizleri uygulanmıştır. Açımlayıcı faktör analizi sonuçlarına göre ölçeğin kurumsal destek, öz kontrol ve kişisel sınır olmak üzere üç boyuttan ve toplam 12 maddeden oluştuğu belirlenmiştir. Ölçeğin açıkladığı toplam varyans %51,765 olarak bulunmuştur. Doğrulayıcı faktör analizi sonuçları üç faktörlü yapının kabul edilebilir düzeyde uyum gösterdiğini ortaya koymuştur (χ²/sd=2,251; RMSEA=0,056; CFI=0,942; GFI=0,961). Ayrıca ölçeğin genel güvenilirlik katsayısının 0,743 olduğu belirlenmiştir. Elde edilen bulgular geliştirilen ölçeğin örgütsel dijital detoks davranışını ölçmede geçerli ve güvenilir bir araç olduğunu göstermektedir. Çalışmanın örgütlerde dijital teknoloji kullanımının yönetilmesine yönelik araştırmalara katkı sağlaması ve çalışanların dijital sınırlarının anlaşılmasına yönelik gelecekteki çalışmalara metodolojik bir temel oluşturması beklenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Dijital Detoks
• Örgütsel Dijital Detoks
• Teknoloji Kullanımı
• Ölçek Geliştirme
• Örgütsel Davranış

DEVELOPMENT AND VALİDATİON OF THE ORGANİZATİONAL DİGİTAL DETOX SCALE

Öz

The widespread use of digital technologies in working life has led employees to remain constantly connected and has increasingly blurred the boundaries between work and private life. This situation makes it difficult for employees to psychologically detach from work and highlights the importance of digital detox practices, which refer to the conscious limitation of digital technology use. The aim of this study is to develop a valid and reliable measurement tool that can assess behaviors and practices related to limiting digital technology use within organizations. For this purpose, the Organizational Digital Detox Scale was developed and its psychometric properties were examined. Research data were collected from employees, and exploratory and confirmatory factor analyses were conducted to examine the construct validity of the scale. The results of the exploratory factor analysis indicated that the scale consists of three dimensions—organizational support, self-control, and personal boundaries—and a total of 12 items. The total variance explained by the scale was found to be 51.765%. Confirmatory factor analysis results demonstrated that the three-factor structure showed an acceptable model fit (χ²/df=2.251; RMSEA=0.056; CFI=0.942; GFI=0.961). In addition, the overall reliability coefficient of the scale was found to be 0.743. These findings indicate that the developed scale is a valid and reliable instrument for measuring organizational digital detox behaviors. The study is expected to contribute to the literature on managing digital technology use in organizations and to provide a methodological basis for future research examining employees’ digital boundaries in the digitalized workplace.

Anahtar Kelimeler

• Digital Detox
• Organizational Digital Detox
• Technology Use
• Scale Development
• Organizational Behavior

Kaynakça

1. Altassan, M. A. (2025). Digital detox policies: Leadership strategies for a hyperconnected world. WSEAS Transactions on Environment and Development, 21, 332–356. https://doi.org/10.37394/232015.2025.21.31
2. Ayyagari, R., Grover, V., & Purvis, R. (2011). Technostress: Technological antecedents and implications. MIS Quarterly, 35(4), 831–858. https://doi.org/10.2307/41409963
3. Barber, L. K., & Santuzzi, A. M. (2015). Please respond ASAP: Workplace telepressure and employee recovery. Journal of Occupational Health Psychology, 20(2), 172–189. https://doi.org/10.1037/a0038278
4. Biricik, Z. (2022). Yeni iletişim teknolojileri ile değişen çocukluk kültürü: dijital çocukluk. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi,108-124. https://doi.org/10.30783/nevsosbilen.1125228
5. Cha, S. S., & Seo, B.-K. (2025). Digital Disconnection Psychology: Impact on Workplace Wellbeing and Productivity. Journal of Wellbeing Management and Applied Psychology, 8(2), 39–47. https://doi.org/10.13106/JWMAP.
6. Comrey, A. L., & Lee, H. B. (2013). A first course in factor analysis. Psychology press.
7. Coyne, P., & Woodruff, S. J. (2023). Taking a break: The effects of partaking in a two-week social media digital detox on problematic smartphone and social media use. Behavioral Sciences, 13(12), 1004. https://doi.org/10.3390/bs13121004
8. Delebe, A., & Hazar, Z. (2022). Ortaokul öğrencilerinin dijital oyun bağımlılığı düzeyinin bazı fiziksel parametrelere ve akademik başarıya göre incelenmesi. Spormetre Beden Eğitimi ve Spor Bilimleri Dergisi, 20(3), 55-68. https://doi.org/10.33689/spormetre.1061035

9. DeVellis, R. F., & Thorpe, C. T. (2021). Scale development: Theory and applications. Sage publications.
10. Fornell, C., & Larcker, D. F. (1981). Evaluating Structural Equation Models with Unobservable Variables and Measurement Error. Journal of Marketing Research, 18(1), 39–50. https://doi.org/10.2307/3151312
11. Gaju, A. (2025). Digital detox in the age of hyperconnectivity: Organizational strategies for mitigating technology overload and enhancing employee flourishing. Proceedings of the International Conference on Research in Human Resource Management, 2(1), 1–15. https://doi.org/10.33422/icrhrm.v2i1.1119
12. George, D., & Mallery, P. (2024). IBM SPSS statistics 29 step by step: A simple guide and reference. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781032622156
13. Hair, J. F., Black, W. C., Babin, B. J., & Anderson, R. E. (2019). Multivariate Data Analysis (8th ed.). Cengage Learning. https://www.cengage.uk/c/multivariate-data-analysis-8e-hair-babin-anderson-black/9781473756540/?searchIsbn=9781473756540
14. Hu, L. T., & Bentler, P. M. (1999). Cutoff criteria for fit indexes in covariance structure analysis: Conventional criteria versus new alternatives. Structural Equation Modeling, 6(1), 1–55. https://doi.org/10.1080/10705519909540118
15. Kırık, A., Arslan, A., Çetinkaya, A., & Gül, M. (2015). A Quantitative Research on the Level of Social Media Addiction among Young People in Turkey. International Journal of Sport Culture and Science, 3(3), 108-122. https://doi.org/10.14486/IntJSCS444
16. Kline, R. B. (2016). Principles and Practice of Structural Equation Modeling (4th ed.). Guilford Press.
17. Kolhe, D., & Naik, A. R. (2025). Digital detox as a means to enhance eudaimonic well-being. Frontiers in Human Dynamics, https://doi.org/10.3389/fhumd.2025.1572587
18. Marx, J., Braun, L.-M. and Mirbabaie, M. (2022) ‘Motivators of knowledge workers to conduct digital detox’, in Proceedings of the 43rd International Conference on Information Systems.
19. Mirbabaie, M., Stieglitz, S. & Marx, J. (2022). Digital detox. Business Y Information Systems Engineering, 64 (2): 239-246, 10.1007/s12599-022-00747-x.
20. Olgun, C. K. (2020). Dijital kültürün yükselişine doğru: riskler ve fırsatlar. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (35), 185-218. https://doi.org/10.14520/adyusbd.737364
21. Pınarbaşı, T. E., & Astam, F. K. (2020). Vazgeçmek mümkün mü?”: kuşakların dijital detoks deneyimleri üzerine bir analiz. Atatürk İletişim Dergisi (20), 5-28. https://doi.org/10.32952/atauniiletisim.775351
22. Piszczek, M. M. (2017). Boundary control and controlled boundaries: Organizational expectations for technology use at the work–family interface. Journal of Organizational Behavior, https://doi.org/10.1002/job.2153
23. Radtke, T., Apel, T., Schenkel, K., Keller, J., & von Lindern, E. (2021). Digital detox: An effective solution in the smartphone era? Mobile Media & Communication, 10(2). https://doi.org/10.1177/20501579211028647
24. Ragu-Nathan, T. S., Tarafdar, M., Ragu-Nathan, B., & Tu, Q. (2008). The consequences of technostress for end users in organizations. Information Systems Research, 19(4), 417–433. https://doi.org/10.1287/isre.1070.0165
25. Sonnentag, S., & Fritz, C. (2007). The Recovery Experience Questionnaire: Development and validation of a measure for assessing recuperation and unwinding from work. Journal of Occupational Health Psychology, 12(3), 204–221. https://doi.org/10.1037/1076-8998.12.3.204
26. Tarafdar, M., Tu, Q., Ragu-Nathan, B., & Ragu-Nathan, T. (2007). The impact of technostress on role stress and productivity. Journal of Management Information Systems, 24(1), 301–328. https://doi.org/10.2753/MIS0742-1222240109
27. Taşlıyan, M., Hırlak, B., & Çiftçi, G. (2021). The relationship between digital addiction and creative thinking tendencies among university students. Journal of Educational Research, 9(3), 101–112.
28. Taşlıyan, M., Karakuş, F. N., & Çakıroğlu, Z. (2021). Dijital Bağımlılık ile Yaratıcı Düşünme Eğilimi Arasındaki İlişkinin İncelenmesi: Üniversite Öğrencileri Üzerine Bir Araştırma. Akademik Araştırmalar ve Çalışmalar Dergisi (AKAD), 13(25), 503-517. https://doi.org/10.20990/kilisiibfakademik.969504
29. Tavşancıl, E. (2014). Tutumların Ölçülmesi ve SPSS ile Veri Analizi. Nobel Akademik Yayıncılık. 5. Baskı. Ankara.
30. Tutar, H., Eryüzlü, H., Mutlu, H. T., & Nam, S. (2024). Bilimsel analiz teknikleri Nicel, nitel, karma yöntem ve ekonometrik analiz teknikleri. Umuttepe Yayınları.
31. Van Laethem, M., van Vianen, A. E. M., & Derks, D. (2018). Daily fluctuations in smartphone use, psychological detachment, and work engagement: The role of workplace telepressure. Frontiers in Psychology, 9, 1808. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2018.01808