Karbon Okuryazarlığı Algı Ölçeği: Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması

Öz

Bu araştırmada öğretmen adaylarının karbon bilgisi ve iklim farkındalığı, karbon azaltımına yönelik davranışsal eğilimleri ile karbon ayak izi sorumluluklarını değerlendirmeye yönelik geçerli ve güvenilir bir ölçme aracı geliştirilmesi amaçlanmıştır. Ölçek geliştirme deseninde yürütülen araştırmada, alanyazın taramasıyla oluşturulan 58 maddelik havuz sekiz uzmanın görüşüne sunulmuş ve 54 maddelik deneme formu hazırlanmıştır. Açımlayıcı Faktör Analizi 300, Doğrulayıcı Faktör Analizi ise 310 öğretmen adayından elde edilen bağımsız veriler üzerinde gerçekleştirilmiştir. Analizler, toplam varyansın %61,432’sini açıklayan ve “Karbon Bilgisi ve İklim Farkındalığı”, “Karbon Azaltımına Yönelik Davranışsal Eğilim” ile “Karbon Ayak İzi Farkındalığı ve Sorumluluk” boyutlarından oluşan 20 maddelik üç faktörlü bir yapı ortaya koymuştur. Doğrulayıcı Faktör Analizi modelin kabul edilebilir uyuma sahip olduğunu göstermiştir (χ²/sd=1,787; RMSEA=,051; CFI=,941; TLI=,932; SRMR=,047). Ölçeğin Cronbach alfa katsayısı ,917, McDonald’s omega katsayısı ,920 olarak hesaplanmıştır. CR, AVE ve Fornell–Larcker bulguları yakınsak ve ayrışma geçerliğini desteklemiştir. Sonuç olarak Karbon Okuryazarlığı Algı Ölçeği, öğretmen adaylarının karbon okuryazarlığına ilişkin algılarını belirlemede kullanılabilecek geçerli ve güvenilir bir araç olduğu sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• iklim değişikliği
• karbon okuryazarlığı
• öğretmen adayı
• ölçek geliştirme
• sürdürebilirlik

Carbon Literacy Perception Scale: A Validity and Reliability Study

Öz

This study aimed to develop a valid and reliable instrument for assessing pre-service teachers’ carbon knowledge and climate awareness, behavioral tendencies toward carbon reduction, and carbon footprint responsibility. Following a scale-development design, an initial pool of 58 items developed through a literature review was evaluated by eight experts, resulting in a 54-item trial form. Exploratory Factor Analysis was conducted with data from 300 pre-service teachers, whereas Confirmatory Factor Analysis was performed on an independent sample of 310 pre-service teachers. The analyses revealed a 20-item, three-factor structure explaining 61.432% of the total variance. The factors were labeled “Carbon Knowledge and Climate Awareness,” “Behavioral Tendency toward Carbon Reduction,” and “Carbon Footprint Awareness and Responsibility.” Confirmatory Factor Analysis indicated an acceptable model fit (χ²/df=1.787; RMSEA=.051; CFI=.941; TLI=.932; SRMR=.047). Cronbach’s alpha and McDonald’s omega coefficients for the overall scale were .917 and .920, respectively. The CR, AVE, and Fornell–Larcker results supported convergent and discriminant validity. It was concluded that the Carbon Literacy Perception Scale is a valid and reliable instrument for assessing pre-service teachers’ perceptions of carbon literacy.

Anahtar Kelimeler

• Climate change
• Carbon literacy
• Pre-service teacher
• Scale development
• Sustainability

Etik Beyan

Ethical approval for the study was obtained from the İnönü University Social and Human Sciences Scientific Research and Publication Ethics Committee (Session No: 14 and Decision No: 21, dated July 17, 2026).

Kaynakça

1. Anderson, J. C., & Gerbing, D. W. (1988). Structural equation modeling in practice: A review and recommended two-step approach. Psychological Bulletin, 103(3), 411–423. https://doi.org/10.1037/0033-2909.103.3.411
2. Ayre, C., & Scally, A. J. (2014). Critical values for Lawshe’s content validity ratio: Revisiting the original methods of calculation. Measurement and Evaluation in Counseling and Development, 47(1), 79–86
3. Browne, M. W., & Cudeck, R. (1993). Alternative ways of assessing model fit. In K. A. Bollen & J. S. Long (Eds.), Testing structural equation models (pp. 136-162). Sage.
4. Büyüköztürk, Ş. (2020). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı: İstatistik, araştırma deseni, SPSS uygulamaları ve yorum (28. baskı). Pegem Akademi.
5. Comrey, A. L., & Lee, H. B. (1992). A first course in factor analysis (2nd ed.). Lawrence Erlbaum Associates.
6. Creutzig, F., Niamir, L., Bai, X., Callaghan, M., Cullen, J., Díaz-José, J., Figueroa, M. J., Grubler, A., Lamb, W. F., Leip, A., Masanet, E., Mata, É., Mattauch, L., Minx, J. C., Mirasgedis, S., Mulugetta, Y., Nugroho, S. B., Pathak, M., Perkins, P., ... Ürge-Vorsatz, D. (2022). Demand-side solutions to climate change mitigation consistent with high levels of well-being. Nature Climate Change, 12(1), 36–46. https://doi.org/10.1038/s41558-021-01219-y
7. Çelik Coşkun, I., & Sarıkaya, R. (2014). Sınıf öğretmeni adaylarının ekolojik ayak izi farkındalık düzeylerinin belirlenmesi. Turkish Studies, 9(5), 1761–1787. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.6598
8. Davis, L. L. (1992). Instrument review: Getting the most from a panel of experts. Applied Nursing Research, 5(4), 194–197. https://doi.org/10.1016/S0897-1897(05)80008-4

9. Deniz, M., İnel, Y., & Sezer, A. (2021). Üniversite öğrencilerinin küresel iklim değişikliğine yönelik farkındalık ölçeği. International Journal of Geography and Geography Education, 43, 252–264. https://doi.org/10.32003/igge.818561
10. DeVellis, R. F. (2017). Scale development: Theory and applications (4th ed.). Sage.
11. Dulkadiroğlu, H. (2018). Türkiye’de elektrik üretiminin sera gazı emisyonları açısından incelenmesi. Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi, 7(1), 67–74. https://doi.org/10.28948/ngumuh.369948
12. Erkuş, A. (2014). Psikolojide ölçme ve ölçek geliştirme-I: Temel kavramlar ve işlemler. Pegem Akademi.
13. Ertekin, P. (2012). Sürdürülebilir kaynak kullanımına yönelik çevre eğitimi uygulamalarının ilköğretim öğrencilerinin karbon ayak izi konusunda bilinçlenmeleri üzerine etkisi [Yüksek lisans tezi, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi].
14. Faiz, M., & Bozdemir Yüzbaşıoğlu, H. (2019). Öğretmen adaylarının sürdürülebilir kalkınma farkındalıkları. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 19(4), 1255–1271. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2019..-662082
15. Field, A. (2018). Discovering statistics using IBM SPSS Statistics (5th ed.). Sage.
16. Fornell, C., & Larcker, D. F. (1981). Evaluating structural equation models with unobservable variables and measurement error. Journal of Marketing Research, 18(1), 39-50. https://doi.org/10.1177/002224378101800104
17. Gökmen, A., Solak, K., & Ekici, G. (2017). Sürdürülebilir kalkinma için eğitim: öğretmen adaylarinin tutumlari ile ilişkili olan faktörler. Kesit Akademi Dergisi, (12), 462-480.
18. Gurbetoğlu, A. (2023). Bilimsel araştırma yöntemleri: Araştırma türleri [Ders notları]. İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi. https://www.agurbetoglu.com/files/BAY%203.%20Ara%C5%9Ft%C4%B1rma%20T%C3%BCrleri.pdf
19. Hair, J. F., Black, W. C., Babin, B. J., & Anderson, R. E. (2019). Multivariate data analysis (8th ed.). Cengage Learning.
20. Hu, L. T., & Bentler, P. M. (1999). Cutoff criteria for fit indexes in covariance structure analysis: Conventional criteria versus new alternatives. Structural Equation Modeling: A Multidisciplinary Journal, 6(1), 1-55. https://doi.org/10.1080/10705519909540118
21. Intergovernmental Panel on Climate Change. (2023). Climate change 2023: Synthesis report. Contribution of Working Groups I, II and III to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (Core Writing Team, H. Lee, & J. Romero, Eds.). IPCC. https://doi.org/10.59327/IPCC/AR6-9789291691647
22. Karabulut, N. (2023). Öğretmenlerin küresel iklim değişikliğine yönelik farkındalıklarının değerlendirilmesi. Ulusal Eğitim Dergisi, 3(2), 265–294. https://doi.org/10.5281/zenodo.7612680
23. Kline, R. B. (2023). Principles and practice of structural equation modeling (5th ed.). Guilford Press.
24. Kurt, P., & Çavuş-Güngören, S. (2020). Ortaokul 7. ve 8. sınıf öğrencilerinin sürdürülebilirliğe yönelik tutum, davranış ve farkındalıkları ile karbon ayak izi bilgi düzeylerinin incelenmesi. Akdeniz Eğitim Araştırmaları Dergisi, 14(34), 529–552. https://doi.org/10.29329/mjer.2020.322.25
25. Lawshe, C. H. (1975). A quantitative approach to content validity. Personnel Psychology, 28(4), 563-575. https://doi.org/10.1111/j.1744-6570.1975.tb01393.x
26. McDonald, R. P. (1999). Test theory: A unified treatment. Lawrence Erlbaum Associates.
27. Mola, H., Şahin Kutlu, Ş., & Sumer Adin, S. (2025). Ekolojik ayak izi farkındalığı: Türkiye’de gençler üzerine bir araştırma. Dynamics in Social Sciences and Humanities, 6(1), 1–9. https://doi.org/10.62425/dssh.1615885
28. Nunnally, J. C., & Bernstein, I. H. (1994). Psychometric theory (3rd ed.). McGraw-Hill.
29. Öztürk, M. S. (2025). Çevresel Sorumluluk Çerçevesinde Karbon Ayak İzi Bilincinin Ölçülmesi: Isparta’daki Üniversite Öğrencileri Üzerinde Bir Araştırma. Akademik Yaklaşımlar Dergisi, 16(1), 391-416.
30. Öztürk, S., & İbik, T. (2025). Sürdürülebilir Kalkınma, İklim Değişikliği ve Ulaşım Sektöründe CO2 Emisyonu: Ege Bölgesi Örneği. İzmir İktisat Dergisi, 40(3), 790-813.
31. Sümer, N. (2000). Yapısal eşitlik modelleri: Temel kavramlar ve örnek uygulamalar. Türk Psikoloji Yazıları, 3(6), 49-74. Tavşancıl, E. (2019). Tutumların ölçülmesi ve SPSS ile veri analizi (6. baskı). Nobel Akademik Yayıncılık.
32. Teksöz, G., Şahin, E., & Ertepınar, H. (2010). Çevre okuryazarlığı, öğretmen adayları ve sürdürülebilir bir gelecek. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 39(39), 307-320.
33. Timur, B., Yılmaz, Ş., & Timur, S. (2014). Çevre okuryazarlığı ile ilgili 1992-2012 yılları arasında yayımlanan çalışmalarda genel yönelimlerin belirlenmesi. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 3(5), 22-41.
34. UNESCO. (2020). Education for sustainable development: A roadmap. UNESCO. https://doi.org/10.54675/YFRE1448
35. United Nations. (2015). Transforming our world: The 2030 agenda for sustainable development. United Nations. Wals, A. E. J. (2011). Learning our way to sustainability. Journal of Education for Sustainable Development, 5(2), 177-186. https://doi.org/10.1177/097340821100500208
36. Yalçın, A. Z. (2010). Sürdürülebilir Kalkınma İçin Düşük Karbon Ekonomisinin Önemi ve Türkiye İçin Bir Değerlendirme. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 13(24), 186-203.
37. Yavuz, A. B., Kara, O., & Yanıktepe, B. (2023). Karbon ayak izi tespiti: Osmaniye Korkut Ata Üniversitesi örneği. Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi, 12(4), 1523-1530.
38. Yavuz, M., Kıyıcı, F. B., & Yiğit, E. A. (2014). İlköğretim II. kademe öğrencileri için çevre okuryazarlığı ölçeği: Ölçek geliştirme ve güvenirlik çalışması. Sakarya University Journal of Education, 4(3), 39-52.