PISA Fen Okuryazarlığı Alanındaki Soruların Sürdürülebilirlik Bağlamında İncelenmesi

Öz

BBu çalışmanın amacı fen okuryazarlığını ortaya çıkarmayı amaçlayan PISA sorularının sürdürülebilirlik bağlamında incelenerek, Birleşmiş Milletler tarafından belirlenen 17 küresel hedef ve bu hedeflerin toplandığı 5 genel tema yönünden ne ölçüde ele verildiğini ortaya çıkarmaktır. Bu araştırma nitel araştırma yaklaşımı benimseyerek gerçekleştirilmiş, veri toplama yöntemi olarak ise doküman incelemesi kullanılmıştır. Çalışmada OECD tarafından yayımlanan PISA fen okuryazarlığı alanındaki sorular; soruya ilişkin metin ve görseller açıklama, sorular ise a, b, gibi bölümlere ayrılarak incelenmiştir. Soruların analizi için, ilgili literatüre dayalı olarak geliştirilen kontrol listesi kullanılmıştır. Toplanan veriler yönlendirilmiş içerik analizi yöntemine göre 17 küresel hedef ve bu hedeflerle ilişkili 5 temaya göre çözümlenmiştir. Araştırmada 39 PISA fen okuryazarlığı sorusu 168 bölüme ayrılarak incelenmiştir. PISA sorularının 39’u açıklama, 129’u soru kökünü ifade etmektedir. Araştırmanın sonucunda 168 bölümden 49’unda sürdürülebilirlik bağlamı bulunmuştur. Sorulardaki 39 açıklamanın 20 tanesinde sürdürülebilirlik bağlamına yer verildiği tespit edilmiştir. Toplam 129 soru kökünden 29’unda sürdürülebilirlik bağlamı olduğu belirlenmiştir. Bu bulgu, soruların anlamlandırılması bakımından, sadece soruların açıklamalarının anlamlandırılmasının önemli olduğunu fakat soru kökü açısından aynı düzeyde önemli olmadığını gösterebilir. Sorularda sürdürülebilir kalkınmanın en fazla çevre, en az toplum boyutuna yer verildiği tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• PISA
• Fen Okuryazarlığı
• Sürdürülebilirlik
• Soru Analizi
• Yönlendirilmiş İçerik Analizi

Examining PISA Science Literacy Questions in the Context of Sustainability

Öz

The primary objective of this study is to evaluate PISA science literacy items within the context of sustainability, specifically investigating the extent to which they align with the United Nations’ 17 Sustainable Development Goals (SDGs) and their five overarching thematic dimensions. Adopting a qualitative research design, the study Document analysis was used as the data collection method in the study. The analytical framework involved categorizing assessment components into stimulus materials (textual and visual explanations) and specific question stems (e.g., sub-questions a and b). Data were collected using a comprehensive checklist derived from the current literature and subsequently analyzed directed content across the 17 SDGs and their five overarching thematic dimensions. A total of 39 PISA science literacy units were disaggregated into 168 distinct segments for detailed examination. Of these 168 components, 39 functioned as introductory stimulus texts, while 129 constituted the actual question stems. The findings indicate that a sustainability context was present in 49 of the 168 examined segments. Notably, sustainability themes were identified in 20 out of the 39 stimulus explanations; however, only 29 of the 129 question stems incorporated such contexts. This discrepancy suggests that while sustainability is used extensively to contextualize and make sense of the stimulus material, it is not integrated with the same emphasis into the evaluative tasks of the question stems. Furthermore, the analysis revealed that the environmental dimension of sustainability development received the highest level of representation, whereas the social dimension was the least emphasized.

Anahtar Kelimeler

• PISA
• Science Literacy
• Sustainability
• Question Analysis
• Directed Content Analysis

Kaynakça

1. Aköz, O., Deniş Çeliker, H., & Genç, H. (2022). PISA çerçevesinde seçmeli çevre eğitimi dersine ilişkin bağlam temelli değerlendirmeye yönelik soru örnekleri. Turkish Journal of Educational Studies, 9(3), 431-452. https://doi.org/10.33907/turkjes.1068730
2. Anıl, D. (2009). Factors effecting science achievement of science students in programme for ınternational students’ achievement (PISA) in Turkey. Education and Science, 34(152), 87-100.
3. Borg, F., & Gericke, N. (2021). Local and global aspects: Teaching social sustainability in Swedish preschools. Sustainability, 13(7), 3838. https://doi.org/10.3390/su13073838
4. Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27-40.
5. Cebrián, G., Junyent, M., & Mulà, I. (2020). Competencies in education for sustainable development: Emerging teaching and research developments. Sustainability, 12(2), Article no. 579. https://doi.org/10.3390/su12020579
6. Dikmen, M. ve Yıldırım, A. (2026). PISA ve TIMSS performansları bağlamında Türkiye ve Singapur’un Karşılaştırılması. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 63(63), 296-318. https://doi.org/10.15285/maruaebd.1674958
7. Eames, C. W., Monroe, M. C., White, P. J., & Ardoin, N. M. (2024). Engaging environmental education through PISA: Leveraging curriculum as a political process. Australian Journal of Environmental Education, 40(3), 601–611. https://doi.org/10.1017/aee.2024.40
8. Eker Çelebi, M., & Taşkın Ekici, F. (2025). Türkiye yüzyılı maarif modelinde fen bilimleri öğretim programında sürdürülebilirlik ve sürdürülebilir kalkınma hedefleri ile ilişkisi. Denizli İl Millî Eğitim Müdürlüğü Bilim ve Eğitim Dergisi, 1(1), 29-39.

9. Fonseca, L. M., Domingues, J. P., & Dima, A. M. (2020). Mapping the sustainable development goals relationships. Sustainability, 12(8), 3359. https://doi.org/10.3390/su12083359
10. Hariram, N. P., Mekha, K. B., Suganthan, V., & Sudhakar, K. (2023). Sustainalism: An integrated socio-economic-environmental model to address sustainable development and sustainability. Sustainability, 15(13), 10682. https://doi.org/10.3390/su151310682
11. Hsieh, H. F., & Shannon, S. E. (2005). Three approaches to qualitative content analysis. Qualitative Health Research, 15(9), 1277–1288. https://doi.org/10.1177/1049732305276687
12. Kalkan, Ç. (2023, Temmuz). Çocuklar için iklim değişikliği ve sürdürülebilirlik eğitimi. (Post). Linkedln. https://tr.linkedin.com/pulse/çocuklar-için-iklim-değişikliği-ve-sürdürülebilirlik-çelebi-kalkan.
13. Korkmaz, N., Bostan Sarıoğlan, A., & Dolu, G. (2024). Fen bilimleri ders kitaplarındaki etkinliklerin PISA fen okuryazarlığı yeterlik düzeylerine göre incelenmesi. Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 26(3), 382-399. https://doi.org/10.17556/erziefd.1410665
14. Kömürcü, A.S. (2021). PISA fen okuryazarlığı yeterlik düzeylerine göre 5-8. sınıf fen bilimleri ders kitaplarındaki soruların incelenmesi. (Tez No: 679736) [Yüksek Lisans Tezi, Alanya Alaaddin Keykubat Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
15. Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. Sage Publication.
16. Meschede, C. (2020). The sustainable development goals in scientific literature: A bibliometric overview at the meta-level. Sustainability, 12(11), 4461. https://doi.org/10.3390/su12114461
17. Merriam, S. B., & Tisdell, E. J. (2016). Qualitative research: A guide to design and implementation (4th ed.). Jossey-Bass.
18. Miles, M. B., & Huberman, A.M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook (2nd ed.). Sage Publications.
19. Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) (2013). Fen bilimleri dersi öğretim programı (İlkokul ve ortaokul 3, 4, 5, 6, 7, 8.Sınıflar). Talim Terbiye Kurulu Başkanlığı.
20. Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) (2018). Fen bilimleri dersi öğretim programı (İlkokul ve ortaokul 3, 4, 5, 6, 7, 8.Sınıflar). Talim Terbiye Kurulu Başkanlığı.
21. Millî Eğitim Bakanlığı (MEB). (2022) PISA Türkiye raporu. https://pisa.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2024_03/21120745_26152640_pisa2022_rapor.pdf
22. Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) (2024). Türkiye yüzyılı maarif model fen bilimleri dersi öğretim programı (3, 4, 5, 6, 7 ve 8.Sınıflar.) Talim Terbiye Kurulu Başkanlığı.
23. Monroe, M. C., Eames, C., White, P. J., & Ardoin, N. M. (2023). Education to build agency in the Anthropocene. The Journal of Environmental Education, 54(6), 351–354. https://doi.org/10.1080/00958964.2023.2277209
24. Organisation for Economic Co-operation and Development-OECD. (2022), Are students ready to take on environmental challenges? OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/8abe655c-en
25. Organisation for Economic Co-operation and Development-OECD. (2023). PISA 2025 science framework. OECD Publishing. https://pisa-framework.oecd.org/science-2025/
26. Organisation for Economic Co-operation and Development-OECD. (2025). PISA 2025 fen değerlendirme çerçevesi. 20 Haziran 2026 tarihinde erişildi https://pisa-framework.oecd.org/science-2025/tur_tur/
27. Peşkircioğlu, N. (2016). 2030 sürdürülebilir kalkınma hedefleri: Küresel verimlilik hareketine doğru. Anahtar Dergisi, 28(355), 4-9.
28. Sachs, J. D., Lafortune, G., Fuller, G., & Drumm, E. (2022). Sustainable development report 2022. Cambridge University Press.
29. Shi, L., Han, L., Yang, F., & Gao, L. (2019). The evolution of sustainable development theory: Types, goals, and research prospects. Sustainability, 11(24), 7158. https://doi.org/10.3390/su11247158
30. Stufflebeam, D. L. (2000). Guidelines for developing evaluation checklists: The checklists development checklist (CDC). The Evaluation Center.
31. Suransky, C., & Manschot, H. (2026). Reframing humanistic education in the anthropocene: Ideas inspired by Bruno Latour’s philosophy. In Eds. D. de Ruyter, & C. Suransky, Education for transformation: Humanistic perspectives on flourishing in the anthropocene (pp. 59-78), Education, Culture, and Society, Vol. 9, Brill.
32. T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. (2022). İklim şûrası sonuç bildirgesi. 07 Ocak 2026 tarihinde erişildi, https://iklimsurasi.gov.tr/sayfa/iklim-surasi-sonuc-bildirgesi
33. UNESCO. (2023). Education for sustainable development: Learning for socio-ecological transformation. UNESCO Publishing. 2, Haziran 2026 tarihinde erişildi https://www.unesco.org/en/sustainable-development/education
34. United Nations (UN). (1987). Report of the world commission on environment and development: Our common future. UN Documents. 20 Ocak 2026 tarihinde erişildi https://cdn.iuc.edu.tr/FileHandler2.ashx?f=rapor_638035862645304306.pdf
35. United Nations. (2015). Transforming our world: The 2030 agenda for sustainable development. UN Documents. 20 Haziran 2026 tarihinde erişildi https://sdgs.un.org/2030agenda
36. Ünal, M. (2019). PISA sınavlarının özelliklerinin fen bilimleri öğretmenlerinin hazırlamış oldukları sınav soruları ile karşılaştırılması: PISA kültürünü yaygınlaştırma model önerisi [Yüksek lisans tezi, Uludağ Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
37. Yaman, S. (2025). Fen eğitiminde ölçme ve değerlendirme. Ed. T. Kartal, Beceri temelli fen öğretimi I (s. 513-573) içinde, Nobel Yayıncılık.
38. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2011). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (8.baskı). Seçkin Yayıncılık.
39. Wach, E., & Ward, R. (2013). Learning about qualitative document analysis. IDS Practice Paper in Brief, 13, 1-11.
40. White, P. J., Ardoin, N. M., Eames, C., & Monroe, M. C. (2023). Agency in the anthropocene: Supporting document to the PISA 2025 science framework. OECD Education Working Papers, (297), 1-43. https://doi.org/10.1787/8d3b6cfa-en.