EŞZAMANLI OLMAYAN MODERNLEŞME BAĞLAMINDA TEMBELLİK VE ÇALIŞKANLIK: OBLOMOV VE MİSKİNLER TEKKESİ KARŞILAŞTIRMASI

Öz

Bu makale, modernleşmenin Batı dışındaki toplumlarda parçalı ve melezleşmiş biçimlerde ortaya çıktığını savunan “eşzamanlı olmayan modernleşme” kuramından yola çıkarak, modernizmin en önemi normlarından biri olan çalışmayı mercek altına almaktadır. Makalenin araştırma sorusu şu şekildedir: “Eşzamanlı olmayan modernleşme kuramı çerçevesinde, Doğu toplumlarındaki modernizm ile tembellik/çalışkanlık ilintisi yeniden nasıl yorumlanabilir?”. Eşzamanlı olmayan modernleşme kuramları (Trotsky, Eisenstadt, Chakrabarty, Jameson) çerçevesinde Ivan Gonçarov’un Oblomov (1859) ve Reşat Nuri Güntekin’in Miskinler Tekkesi (1946) romanları karşılaştırmalı olarak içerik analizi ile ele alınmıştır. Bu iki roman, modernitenin Doğu toplumlarındaki çelişkili etkilerini ve birey üzerindeki ruhsal, ahlaki ve kültürel yansımalarını tembellik-çalışkanlık dikotomisi üzerinden gözler önüne sermektedir. Bu bağlamda, Oblomov’daki tembellik, modernizmin üretkenlik ve rasyonalite normlarına karşı geliştirilmiş bir pasif direniş formu olarak görülebilirken, Miskinler Tekkesi’ndeki tembellik, geç modernleşmiş bir toplumda sistem içi bir stratejiye dönüşmüştür. Bu bağlamda, tembellik ve çalışkanlık gibi bireysel görünen eğilimlerin, aslında modernliğin çok katmanlı doğasının yansımaları olduğu söylenebilir.

Anahtar Kelimeler

• Çalışkanlık
• Modernizm
• Miskinler Tekkesi
• Tembellik
• Oblomov

Kaynakça

1. Ahmad, F. (1993). The making of modern Turkey. Routledge.
2. Akalın, K. H. (2015). Max Weber’in Protestan ahlakı ve kapitalizmin ruhu tezi: Ekonomik gelişmenin dinamikleri üzerine bir inceleme. Marmara Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8, 26–43.
3. Anderson, P. (2004). World literature in the context of combined and uneven development. In S. Deckard, G. Macdonald, & N. Lawrence (Eds.), Combined and uneven development (pp. 1–16). Carnegie Book Development.
4. Aydın, S. (2008). Türk siyasal düşüncesinde modernleşme ve Bergsonculuk: Anti mi, alternatif mi? Doğu Batı Düşünce Dergisi, 43, 55–74.
5. Balibar, E., & Wallerstein, I. (2000). Irk, ulus, sınıf (N. Ökten, Çev.). Metis Yayınları.
6. Bauman, Z. (2000). Liquid modernity. Polity Press.
7. Bhabha, H. K. (1994). The location of culture. Routledge.
8. Bora, T., & Buğra, A. (2008). Türkiye’de modernlik ve kimlikler. Bilgi Üniversitesi Yayınları.

9. Chakrabarty, D. (2000). Provincializing Europe: Postcolonial thought and historical difference. Princeton University Press.
10. Christie, J. (2019). [Chapter title missing]. In Cultures of uneven and combined development (pp. 199–223). Brill. Cogle, J. (2020). Jameson and the high modernist novel. In Jameson and literature (pp. 79–113).
11. Coşkun, İ. (2012). Modernleşme teorileri: Kavramsal çerçeve ve gelişimi. Sosyoloji Dergisi, 3(25), 65–86. Çolak, Ç. D. (2016). Osmanlı İmparatorluğu’ndaki idari reform hareketleri üzerine bir değerlendirme. Journal of Academic Social Sciences, 23(23), 397–416.
12. Davidson, N. (2010). Uneven and combined development: Theories and debates. In A. Callinicos & S. Bhattacharyya (Eds.), Marxism and world politics (pp. 142–167). Routledge.
13. Davidson, N. (2017). Uneven and combined development: Modernity, modernism, revolution. Revolutionary Reflections [Blog series], Part 2.
14. Deringil, S. (1998). The well-protected domains. I.B. Tauris.
15. Eisenstadt, S. N. (2000). Multiple modernities. Daedalus, 129(1), 1–29.
16. Ekşi, B., & Yıldırım, A. (2020). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e melez modernleşme arayışları. Modern Türkiye Araştırmaları Dergisi, 15(1), 89–112.
17. Erdoğan, N. (2012). Türkiye’de modernleşme: Kavramsal arayışlar ve kültürel yorumlar. Eğitim ve Toplum, 20(4), 4–15.
18. Ertan, E. (2016). Kapitalizmin tarihsel özgüllüğü tartışmalarında Troçkist katkılar: Eşitsiz ve bileşik gelişme kuramının yeniden yorumlanması. Praksis, 39, 103–123.
19. Erkan, Ü. (2017). 19. yüzyıl Rus edebiyatında modernleşme eleştirisi. Bartın Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 2(1), 21–45.
20. Etkind, A. (2011). Internal colonization: Russia’s imperial experience. Polity Press.
21. Figes, O. (1996). A people’s tragedy. Penguin.
22. Fitzpatrick, S. (2000). Everyday Stalinism: Ordinary life in extraordinary times – Soviet Russia in the 1930s. Oxford University Press.
23. Fortna, B. (2002). Imperial classroom. Oxford University Press.
24. Freeze, G. L. (2009). Russia: How the periphery became the center. In R. Blanning (Ed.), The Oxford history of modern Europe (pp. 179–206). Oxford University Press.
25. Gançarov, İ. (2012). Oblomov. İş Bankası Yayınları.
26. Göle, N. (2004). Batı dışı modernlik: Kavram üzerine. In T. Bora & M. Gültekingil (Eds.), Türkiye’de siyasi düşünce: Modernleşme ve Batıcılık (Cilt 3, pp. 250–265). İletişim Yayınları.
27. Güntekin, R. N. (2017). Miskinler tekkesi. İnkılâp Yayınları.
28. Giddens, A. (1981). A contemporary critique of historical materialism: Power, property and the state. Macmillan. İgüs, E. (2008). Sultan II. Abdülhamid’in meşruiyetinin eğitim yapıları üzerinden okunabilirliği (Yayınlanmamış doktora tezi). Yıldız Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü.
29. Jameson, F. (1986). Third world literature in the era of multinational capitalism. Social Text, 15, 65–88.
30. Jameson, F. (1991). Postmodernism, or, the cultural logic of late capitalism. Duke University Press.
31. Jennison, R. (2016). Review of Combined and uneven development. Mediations, 30(1), 97–104.
32. Kasaba, R. (2008). The Cambridge History of Turkey. Cambridge University Press.
33. Keyder, Ç. (1999). Türkiye’de devlet ve sınıflar. İletişim Yayınları.
34. Lerner, D. (1958). The passing of traditional society: Modernizing the Middle East. Free Press.
35. Löwy, M. (1981). The Marxism of Che Guevara. Monthly Review, 33(6), 30–40.
36. Mardin, Ş. (1991). Türkiye’de modernleşmenin tarihi dinamikleri. In M. Tunçay & E. Köker (Eds.), Modernleşme ve Batıcılık (pp. 7–22). Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı.
37. Marrone, G. (2021). Culture and politics of laziness, from fairy tales to Oblomov and Bartleby. Esse: Estudos Sobre a Escrita e Leitura de Literatura, 17(2), 242–263. https://doi.org/10.11606/issn.1980-4016.esse.2021.186251
38. Niedermeier, S. (2005). Review of Provincializing Europe? Potential and pitfalls of (non-) Western approaches to history. H-Soz-u-Kult, H-Net Reviews.
39. Oliveira, C. de. (2023). Russian civic criticism and the idyllic dream in Ivan Goncharov’s Oblomov. RUS: Brazilian Journal of Political Theory and International Relations, 14(25), 30–46. https://doi.org/10.11606/issn.2317-4765.rus.2023.212654
40. Özcan, M. (2018). Çoklu moderniteler perspektifinden Osmanlı-Türk modernleşmesi. Sosyo-Kültürel Bakış, 12(3), 45–67.
41. Özçelik, T. G. (2019). Batı-dışı modernleşme kavramı temelinde Türkiye’de Cumhuriyetin ilk yıllarında modernleşme çabaları. İstanbul Gelişim Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6(2), 308–326. https://doi.org/10.17336/igusbd.448221
42. Pandey, G. (2002). Provincializing Europe: Postcolonial thought and historical difference (Review). Journal of World History, 13(2), 504–506.
43. Patel, S. (2013). Are the theories of multiple modernities Eurocentric? The problem of colonialism and its knowledge(s). In S. A. Arjomand & E. Reis (Eds.), Worlds of difference (pp. 28–45). Sage.
44. Pipes, R. (1995). Russia under the old regime. Penguin.
45. Rosenberg, J. (2013). The ‘Philosophical premises’ of uneven and combined development. Review of International Studies, 39(3), 569–597.
46. Seth, S. (2009). Historical sociology and postcolonial theory: Two strategies for challenging Eurocentrism. International Political Sociology, 3(3), 334–338.
47. Snell, H. (2008). Writing back: A review of Dipesh Chakrabarty’s Provincializing Europe. Ilha do Desterro: A Journal of English Language, Literatures in English and Cultural Studies, 54, 143–148.
48. Thompson, E. P. (1967). Time, work-discipline, and industrial capitalism. Past & Present, 38(1), 56–97.
49. Trotsky, L. (1977). The permanent revolution & results and prospects (1st ed.). Pathfinder Press. (Orijinal eser 1930).
50. Türedi, H. (2018). Damga teorisi bağlamında okul kitaplarındaki “Kirli Türk” etiketinin incelenmesi (1931–1947). İnsan ve Toplum Dergisi, 8(3), 1–34. https://doi.org/10.12658/M0246
51. Türedi, H. (2020). Erken Cumhuriyet döneminde oryantalizm ve ulus imajı: Lilo Linke örneği (1937). Amme İdaresi Dergisi, 54(4), 19–49.
52. Türedi, H. (2022). Erken Cumhuriyet dönemi basınında bir propaganda yöntemi olarak Yale yaklaşımı: Ağrı Dağı İsyanı örneği (1926–1930). Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi, 12(24), 351–368. https://izlik.org/JA52GZ24HL
53. Uygur, M. N., & İşler, İ. (2018). Ekim Devrimi ve devrimin silmeye çalıştığı insan tipinin karakteristik Rus örneği: Oblomov. International Social Sciences Studies Journal, 4(27), 6063–6073. http://dx.doi.org/10.26449/sssj.1081 Yiğit, A. (2022). 19. yüzyılda Osmanlı ve Rus İmparatorluklarında yerel yönetim reformu: 1864 Zemstvo Kanunu ve 1864 Vilayet Nizamnamesi üzerine karşılaştırmalı bir analiz. Amme İdaresi Dergisi, 55(2), 1–26.
54. Wallerstein, I. (1974). The modern world-system I: Capitalist agriculture and the origins of the European world-economy in the sixteenth century. Academic Press.