THE ADMINISTRATION AND SOCIO-ECONOMIC FUNCTION OF ORPHAN PROPERTY: ORPHAN FUNDS IN OTTOMAN URFA (1877-1885)

Öz

The principles governing the protection of orphans’ social and economic rights have been established in Islamic law; and this approach was implemented for a long time in the Ottoman State through foundations. In the XIXth century, with the process of centralisation, the preservation of orphaned property was borught under state control; the Ministry of Orphans’ Property e was established in 1851; the Orphan Funds was organised in 1866, and in 1874 these institutions were centralised, strengthening the control mechanism. Aiming to meet the social needs of orphans and to integrate them into economic life while protecting their capital, the Orphan Funds operated in Urfa from 1873 to 1924. This study aims to evaluate the socio-economic situation of orphans in Urfa, and the Ottoman State’ Orphan Administration, Orphan Funds, and child policies based on the records of the Orphan Funds in the Urfa Court Records Numbered 209, covering the years 1877-1885.

Anahtar Kelimeler

• Orphan
• Orphan Funds
• Socio-Economic Life
• Urfa
• Court Records

YETİM MALLARININ İDARESİ VE SOSYOEKONOMİK İŞLEVİ: OSMANLI URFA’SINDA EYTAM SANDIKLARI (1877-1885)

Öz

İslâm hukukunda yetimlerin sosyal ve ekonomik haklarının korunmasına dair esaslar belirlenmiş, Osmanlı Devleti’nde de bu anlayış uzun süre vakıflar aracılığıyla uygulanmıştır. XIX yüzyılda merkezîleşme süreciyle birlikte yetim mallarının muhafazası devlet denetimine alınmış; 1851’de Emvâl-i Eytâm Nezareti kurulmuş, 1866’da Eytam Sandıkları teşkil edilmiş ve 1874’te bu kurumlar merkezîleştirilerek denetim mekanizması güçlendirilmiştir. Yetimlerin sosyal ihtiyaçlarının karşılanmasının yanı sıra kendilerine ait sermayenin korunarak iktisadî hayata kazandırılmasını amaçlayan Eytam Sandıkları, Urfa’da da 1873’ten 1924’e kadar faaliyet göstermiştir. Bu çalışma, 1877-1885 yıllarını kapsayan 209 Numaralı Urfa Şer‘iyye Sicili’ndeki Eytam Sandıkları kayıtları üzerinden, Urfa’daki yetimlerin sosyoekonomik durumunu ve Osmanlı Devleti’nde Eytam İdaresi, Eytam Sandıkları ile çocuk politikalarını değerlendirmeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Yetim
• Eytam Sandıkları
• Sosyoekonomik Hayat
• Urfa
• Şer‘iyye Sicilleri

Kaynakça

1. Akgündüz, A. (1986). Mukayeseli İslâm ve Osmanlı hukuku külliyatı. Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları.
2. Ali ibn Muhammed es-Seyyid eş-Şerîf Cürcânî. (1997). Arapça-Türkçe terimler sözlüğü. A. Erkan (Ter.), Bahar Yayınları.
3. Asoğlu, İ. (2014). 223 numaralı Şanlıurfa şer‘iyye sicili’nin transkripsiyon ve değerlendirmesi (H. 1304-H. 1334 /M. 1887-M. 1916). [Unpublished master’s thesis]. Harran University.
4. Asoğlu, İ. (2018). XIX. yüzyılın ikinci yarısında Urfa eytâm sandıkları üzerine bir değerlendirme. In A. Ekinci (Eds.), Osmanlı Urfası (Vol. 1, pp. 388-403). Urfa Okulu Yayınları.
5. Asoğlu, İ. (2019). Birliktelikten yol ayrımına Urfa kazasında gayrimüslimler (1880-1910). [Unpublished doctorate thesis]. Harran University.
6. Benzer, Z. (2020). Urfa tereke kayıtlarına bir örnek: Göncü Hacı Abdurrahman’ın 1880 tarihli terekesi. Tarih ve Gelecek Dergisi, 6(2), p. 576-594. https://doi.org/10.21551/jhf.753522
7. Bilmen, Ö. N. (1970). Hukukı İslâmiyye ve ıslahatı fıkhiyye kamusu. Vol. 6. Bilmen Basımevi.
8. Çanlı, M. (2002). Eytam idaresi ve sandıkları. In H. C. Güzel, K. Çiçek & S. Koca (Eds.), Türkler (Vol. 14, pp. 93-128). Yeni Türkiye Yayınları.

9. Çiftçi, C. (2003). Osmanlı döneminde Bursa’da eytâm keseleri. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 4(5), p. 81-96.
10. Demir, H. (2002). İslam borçlar hukukunda bey’u’l-îne. [Unpublished doctorate thesis]. Necmettin Erbakan University.
11. Düstûr. (1289). Tertip I, Vol I. Matbaa-i Âmire.
12. Düstûr. (1293). Tertip I, Vol. 3. Matbaa-i Âmire.
13. Düstûr. (1937). Terip I, Vol. 5. Başvekalet Matbaası.
14. Düstûr. (1941). Tertip I, Vol. 7. Başvekalet Devlet Matbaası.
15. Düstûr. (1943). Tertip I, Vol. 8. Başvekalet Devlet Matbaası.
16. Düstûr. (1336). Tertip II, Vol. 7. Matbaa-i Âmire.
17. Ekinci, A. (2018). İki tepeli şehir: Urfa Mahalleleri. In A. Ekinci (Eds.), Osmanlı Urfası (Vol. 1, pp. 99-121). Urfa Okulu Yayınları.
18. Ekinci, E. B. (2001). Ateş istidâsı İslâm-Osmanlı hukukunda mahkeme kararlarının kontrolü. Filiz Kitabevi.
19. Ekinci, E. B. (2006). Eski Hukukumuzda Hîle-i Şer’iyyeye Dair. AÜEHFD, X(1-2), p. 3-16.
20. Eroğlu, H. (2007). On dokuzuncu yüzyılda yetim çocuklara vasî tayini: Antalya örneği. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi, 50, p. 285-288.
21. Eryüksel, A. (1998). Osmanlı devletinde dul ve yetimler. Şarkiyat Mecmuası, VIII, p. 331-344.
22. Gözübenli, B. (1990). Bey‘ bi’l-vefâ (vefâen satış) ve bey‘ bi’l-istiğlâl. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 9, p. 109-119.
23. İnanç, V. (2002). Eytam idaresi-sandıkları ve Marmaris örneği (1885-1911). [Unpublished master’s thesis]. Muğla Univesity.
24. İnanç, V. (2003). Osmanlı devletinde yetimlerin sosyal haklarının korunması. In E. Gürsoy-Naskali & A. Koç (Eds.), Savaş Çocukları Öksüzler ve Yetimler (pp. 19-32). Umut Kağıtçılık.
25. Kaan. E. O. (2018). Finansman kaynağı olarak bey’ bi’l-vefa, bey’ bi’l-istiğlal ve bey’u’l-îne. Dil ve Edebiyat Araştırmaları, 17, p. 223-251. https://doi.org/10.30767/diledeara.417669
26. Karabulut, E. (2016). 212 numaralı Urfa şer‘iyye sicili’nin (H. 1290-1294 / M. 1873-1877) transkripsiyonu ve değerlendirilmesi. [Unpublished master’s thesis]. Gaziantep University.
27. Kaya, S. (2007). XVIII. yüzyıl Osmanlı toplumunda nazari ve tatbiki olarak karz işlemleri. [Unpublished doctorate thesis]. Marmara University.
28. Kaya, S. (2010). XVIII. yüzyıl sonlarında Üsküdar vakıflarının gelir kaynakları. Divan: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, 15(29), p. 95-132.
29. Kazıcı, Z. (2013). İslâm medeniyeti ve müesseseleri tarihi. Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları.
30. Keleş, H. (2001). Osmanlılarda 19. yüzyıldaki para vakıflarının işleyiş tarzı ve iktisadî sonuçları üzerine bir çalışma -Karacabey (Mihaliç) kazası örneği-. G. Ü. Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 21(1), p. 189-207.
31. Kur’an-ı Kerim Meâli. (2011). H. Altuntaş & M. Şahin (Haz.), Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
32. Maksudyan, N. (2008). Hearing the voiceless-seeing the invisible: Orphans and destitute children as a actors of social, economic, and political history in the late Ottoman Empire. [Unpublished doctorate thesis]. Sabancı University.
33. Molla Hüsrev. (1980). (Düreru’l-Hukkâm fî şerhi gureru’l-ahkâm (883 H./1477 M.) gurer ve dürer tercümesi (İslâm fıkhı ve hukûku). A. Erkan (Ter.), KİT-SAN Matbaacılık ve Neşriyat.
34. Özcan, T. (2006). Osmanlı toplumunda yetimlerin himayesi ve eytâm sandıkları. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 14, p. 103-121.
35. Özdemir, R. (2018). Ayni teminatlar bağlamında bey‘ bi’l-vefânın hukuki durumu. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, 31, p. 291-315.
36. Pakalın, M. Z. (1993). Osmanlı tarih deyimleri ve terimleri sözlüğü. Vol. 1-2, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. Parlatır, İ. (2010). Osmanlı Türkçesi sözlüğü. Yargı Yayınevi.
37. Serahsî. (2008). Mebsût. M. C. Akşit (Eds.), Vol. 2, Gümüşev Yayıncılık.
38. Şahin, F. (2017). Eytam sandıklarının kuruluşu ve konuyla ilgili yapılan yasal düzenlemeler. [Unpublished master’s thesis]. Ankara University.
39. Şemseddin Sami. (2007). Kâmûs-ı Türkî. Çağ Yayınları.
40. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi, Sadaret Mukavelenameler, BOA, A.DVN.MKL., 6/3; 72/18.
41. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi, Meşihat Defterleri, BOA, MŞH.ŞSC.d.., 8825 (The Urfa Court Records Numbered 209).
42. Taş, Y. (2013). Kadı sicillerine göre XIX. asrın ikinci yarısında Urfa’da sosyal hayat. [Unpublished doctorate thesis]. Marmara University.
43. Taş, Y. (2014). Urfa şer‘iyye sicilleri üzerine bir değerlendirme. Tarih Okulu Dergisi, XVIII, p. 453-472.
44. Turan, M. F. (2015). Bey’ bi’l-vefâ ve bey’u’l-îne ile mukayeseli olarak günümüzde repo işlemlerinin fıkhî boyutu. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 14(27), p. 117-146. https://doi.org/10.14395/huifd.67172
45. Umut, A. (2008). 225 numaralı Urfa şer‘iyye sicili (H. 1297-1304 / M. 1880-1887) transkripsiyon ve değerlendirme. [Unpublished master’s thesis]. Harran University.
46. Yakan, İ. (2019). 209 numaralı Urfa şer‘iyye sicili’nin transkripsiyon ve değerlendirmesi (H. 1294-1302/M. 1877-1885). [Unpublished master’s thesis]. Harran University.
47. Yazıcı, N. (2007). Osmanlılarda yetimlerin korunması üzerine bazı değerlendirmeler. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 48(1), p. 1-46. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000000927
48. Yelek, K. (2016). Bir finansman kaynağı olarak bey‘ bi’l-vefânın İslam hukuku açısından değerlendirilmesi. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, 27, p. 257-286.
49. Yıldız, A. T. (2017). Kâtip Seyyid Mehmed Nuri Efendi’nin eytâm sicillerine göre Osmanlılarda yetim mallarının idaresi. [Unpublished master’s thesis]. Marmara University.