ISPARTA’NIN ULUBORLU İLÇESİNDE İCRA EDİLEN YAĞMUR YAĞDIRMA RİTÜELLERİNİN MİTOLOJİK AÇIDAN DEĞERLENDİRİLMESİ

Öz

Su, tarih boyunca toplumların yaşamını şekillendiren temel unsurlardan biri olmuş; tarım ve hayvancılığın sürdürülebilirliği açısından vazgeçilmez bir kaynak olmuştur. Bu nedenle insanlar yerleşim alanlarını çoğunlukla su kaynaklarına yakın bölgelerde kurmuş ve çeşitli yapılar aracılığıyla sudan daha etkin biçimde yararlanmayı hedeflemiştir. Isparta’nın Uluborlu ilçesinde Anadolu coğrafyasının genelinde olduğu gibi yağmur, “bereket” kavramının somut bir tezahürü olarak kabul edilmiştir. Bu bereketin sağlanması amacıyla yörede çeşitli törenler icra edilmiştir. Söz konusu törenlerin bir kısmı dinî bir karakter taşırken bir kısmının mitolojik bir altyapıya dayandığı söylenebilir. Bu çalışmada söz konusu mitolojik anlayış, sözlü ve yazılı kaynaklar ışığında ele alınmış; ayrıca halk bilgisinin dinamik yapısı göz önünde bulundurularak yörede gerçekleştirilen yağmur yağdırma törenlerinin zaman içerisinde değişim ve dönüşüme uğradığı tespit edilmiştir. Bununla birlikte Türk insanının zihinsel dünyasında yer alan mitolojik yaklaşımın söz konusu törenlerde varlığını güçlü bir biçimde sürdürdüğü anlaşılmıştır. Araştırmada, Orta Asya coğrafyası ile Anadolu arasında yalnızca sosyal ve kültürel değil, aynı zamanda mitolojik bir sürekliliğin ve etkileşimin bulunduğu ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Yağmur Yağdırma Ritüelleri,
• Mitoloji,
• Isparta,
• Uluborlu,

MYTHOLOGİCAL EVALUATİON OF RAİNMAKİNG RİTUALS PERFORMED İN ULUBORLU DİSTRİCT OF ISPARTA

Öz

Water has been one of the fundamental elements shaping the lives of societies throughout history; it has been an indispensable resource for the sustainability of agriculture and animal husbandry. Therefore, people have mostly established settlements in areas close to water sources and aimed to utilize water more efficiently through various structures. In Uluborlu district of Isparta, as in the rest of Anatolia, rain has been accepted as a concrete manifestation of the concept of "fertility." Various ceremonies have been performed in the region to ensure this fertility. While some of these ceremonies have a religious character, others can be said to be based on a mythological foundation. This study examines this mythological understanding in light of oral and written sources; furthermore, considering the dynamic nature of folk knowledge, it has been determined that the rain-making ceremonies performed in the region have undergone changes and transformations over time. Nevertheless, it has been understood that the mythological approach, which is part of the Turkish people's mental world, strongly persists in these ceremonies. The research reveals that there is not only a social and cultural continuity and interaction but also a mythological one between the Central Asian geography and Anatolia.

Anahtar Kelimeler

• Rainmaking Rituals
• Mythology
• Isparta
• Uluborlu

Kaynakça

1. Acıpayamlı, O. (1963). Türkiye’de yağmur duası ve psiko-sosyal metot’la incelenmesi. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 21(1–2), 1–39.
2. Acıpayamlı, O. (1965). Türkiye’de yağmur duası. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 22(3–4), 221–250.
3. Adıbelli, R. (2019). Türk kültüründe su kültü ve çeşme fenomenolojisi. Kimlik Yayınları.
4. Akalın, Ş. H. vd. (Haz.). (2011). Türkçe sözlük. Türk Dil Kurumu Yayınları.
5. Altuntaş, H., & Şahin, M. (Haz.). (2011). Kur’an-ı Kerim meâli. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
6. Bakır, A. (2013). Orta Çağda bir Türkiye Selçuklu kenti Uluborlu. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, (30), 55–66.
7. Başgöz, İ. (1986). Çömçe Gelin: Bir Anadolu yağmur töreninin kökeni ve dağılımı üzerinde bir araştırma. Folklor yazıları (ss. 13–23). Adam Yayınları.
8. Bayat, F. (2018). Türk mitolojik sistemi (C. 2). Ötüken Neşriyat.

9. Bayrı, M. H. (1941–1942). Eski çağlarda Isparta’da yağmur duası. Ün Isparta Halkevi Mecmuası, 8(91–96), 1285–1287.
10. Baysal, N. (2020). Türk halk kültüründe su. Gece Kitaplığı.
11. Beydili, C. (2004). Türk mitolojisi ansiklopedik sözlük. Yurt Kitap-Yayın.
12. Çağlar, N. (2020). Anamur ve Bozyazı halk kültüründe su. E. G. Naskali (Ed.), Su kitabı (ss. 405–457). Kitabevi Yayınları.
13. Çay, M. A. (1983). Anadolu’da Türk damgası koç heykel–mezar taşları ve Türkler’de koç–koyun meselesi. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
14. Demirdal, S. (1968). Bütünüyle Uluborlu. Acar Matbaası.
15. DİA. (1992). Bârgâh. Diyanet İslam Ansiklopedisi (C. 5, s. 70). Diyanet Vakfı Yayınları.
16. Durbilmez, B. (2008). Nahçıvan Türk halk inanışlarında mitolojik sayılar. Turkish Studies, 3(6), 212–225.
17. Elçin, Ş. (1991). Anadolu köy orta oyunları (köy tiyatrosu). Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
18. Eliade, M. (2009). Dinler tarihine giriş (L. Arslan, Çev.). Kabalcı Yayınları.
19. Erginer, G. (1997). Kurban: Kurbanın kökenleri ve Anadolu’da kanlı kurban ritüelleri. Yapı Kredi Yayınları.
20. Esin, E. (2001). Türk kozmolojisine giriş. Kabalcı Yayınları.
21. Frazer, J. G. (2004). Altın dal: Dinin ve folklorun kökleri (M. H. Doğan, Çev., C. 1). Payel Yayınları.
22. Gözaydın, N. (2007). Çuvaşlarda yağmur duası. M. S. Koz (Haz.), Yağmur duası kitabı (ss. 186–191). Kitabevi Yayınları.
23. Güngör, H. (t.y.). Türk bodun bilimi araştırmaları. Kum Saati Yayınları.
24. Harva, U. (2014). Altay panteonu: Mitler, ritüeller, inançlar ve tanrılar (Ö. Suveren, Çev.). Doğu Kütüphanesi Yayınları.
25. İnan, A. (1976). Eski Türk dini tarihi. Millî Eğitim Basımevi.
26. İnan, A. (2020). Türk boylarında dağ, ağaç (orman) ve pınar kültü. Makaleler ve incelemeler (C. 2, ss. 253–259). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
27. İnan, A. (2023). Tarihte ve bugün şamanizm: Materyaller ve araştırmalar. Altınordu Yayınları.
28. Kâşgarlı Mahmud. (1985). Divanü Lûgat-it-Türk tercümesi (C. 1, B. Atalay, Çev.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
29. Kâşgarlı Mahmud. (t.y.). Divanü Lûgat-it-Türk tercümesi (C. 3, B. Atalay, Çev.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
30. Kırzıoğlu, F. (1982). Köktürklerin en batı kolu Khazarlarda yabancı cesediyle yağmur yağdırtma geleneği. II. Milletlerarası Türk Folklor Kongresi Bildirileri (C. 4, ss. 263–277). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
31. Malinowski, B. (1990). Büyü, bilim ve din (S. Özkal, Çev.). Kabalcı Yayınları.
32. Ögel, B. (2014). Türk mitolojisi (C. 2). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
33. Ökse, A. T. (2006). Eski Önasya’dan günümüze yeni yıl bayramları, bereket ve yağmur yağdırma törenleri. Bilig, (36), 47–68.
34. Örnek, S. V. (1966). Sivas ve çevresinde bâtıl inançlar ve büyüsel işlemler. Ankara Üniversitesi Yayınları.
35. Roux, J. P. (1994). Türklerin ve Moğolların eski dini (A. Kazancıgil, Çev.). İşaret Yayınları.
36. Sait. (1930). Uluburlu’da yağmur duası. Halkbilgisi Haberleri, 1(11), 183–186.
37. Şimşek, E. (2003). Anadolu’da yağmur duasına bağlı olarak oynanan bir oyun: “Çömçeli Gelin”. Millî Folklor, 15(60), 78–87.
38. Tanyu, H. (1968). Türklerde taşla ilgili inançlar. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları.
39. Tatlıcan, N. (2023). Türk halk hekimliği uygulamalarında bir sağaltım unsuru olarak tükürük. A. Öger & M. S. Çelepi (Ed.), Prof. Dr. Mustafa Arslan armağanı (ss. 851–872). Paradigma Akademi Yayınları.
40. Terzibaşı, A. (1975). Irak Türkmenleri arasında yağmur duası törenleri ve sosyolojik değeri. Türk Folklor Araştırmaları, 16(27), 7426–7431.
41. Türkan, K. (2020). Burdur ve çevresinde yağmur duası. Türk Kültürü, (2), 115–120.
42. KAYNAK KİŞİLER
43. KK- 1: Tevfik Kırmızıcı, 1952 doğumlu, lise mezunu, emekli imam, Uluborlu-Isparta, 18.07.2025.
44. KK- 2: Mustafa Özdal, 1959 doğumlu, lise mezunu, emekli astsubay, Uluborlu-Isparta, 18.07.2025.
45. KK- 3: Ali Aktaş, 1940 doğumlu, lise mezunu, emekli imam, Uluborlu-Isparta, 08.11.2015.
46. KK- 4: Hesna Başkök, 1971 doğumlu, lise mezunu, terzi, Uluborlu-Isparta, 20.07.2025.
47. KK- 5: Emine Özdal, 1960 doğumlu, lise mezunu, ev hanımı, Uluborlu-Isparta, 20.07.2025.
48. KK- 6: Ayşe Aruca, 1966, doğumlu, lise mezunu, ev hanımı, Uluborlu-Isparta, 20.07.2025.
49. KK- 7: Nuriye Aruca, 1939 doğumlu, ilkokul, ev hanımı, Uluborlu-Isparta, 20.07.2025.