Bir Câmi Mûsikîsi Formu: Salâ (Salât)

Öz

İslâm öncesi dönem itibariyle Türk mûsikîni tanımlamak oldukça güç olmakla birlikte, asırlardan beri günümüze ulaşarak sosyal hayatın her alanında kendisini ifade etmekle kalmayıp, muhteviyatında farklı tür ve biçimleri kültürel mirasımızın zengin birer öğesi olarak barındıran kadim sanatlarımızdan biri olarak yorumlamak mümkündür. İslâmiyetin kabulüyle birlikte sosyal hayatın her alanında olduğu gibi mûsikîmiz de başta ibadet maksatlı olmak üzere dinî mahiyette şekillenmeye başlayarak namütenahi formlarla zirveye ulaşmıştır. Günümüzde ise Türk mûsikîsinin dinî ve lâdinî olarak tanımlanmasında beste ve icra alanları bakımından farklı görüşler tartışılmakla birlikte genel mahiyette icra edilen mûsikînin mekânsal özellikleri de göz önünde bulundurulmak suretiyle câmi ve tekke mûsikîsi olarak tasnif edilmiştir. Özellikle müezzinin, imamın ve de cemâatin iştirakleriyle namaz esnasında ve sonrasında ezanların, duaların, kırâatlerin, mevlitlerin ve ilahilerin okunmasıyla zuhur eden câmi mûsikîsinde ise Salât-ü Selâmlar ayrı bir öneme haizdir. Salâ veya çoğulu Salât “Duâ” manasında olup literatürümüzde “Salât-ü Selâm veya “Salât-ı Ümmîyye” terkip olarak kullanılmakla birlikte Peygamber efendimize Allah’tan rahmet, ailesine ve kendilerine şefaat dilemek maksadıyla yazılmış Arapça sözlü eserlerin ve duâların kimi zaman serbest kimi zamanda bestelenerek okunmasıyla oluşan bir dinî mûsikî formudur. Gündelik hayatın meşgaleleri içerisinde unutulmaya yüz tutmuş ancak zengin kültürel mirasımız içerisinde yer alan ve mûsikî geleneğimizin devamında ayrı bir öneme haiz Salâ formunun karakteristik özellikleri ile işlevinin güncel veri ve bulgular eşliğinde değerlendirilerek sonraki nesillere aktarılması araştırmanın temel amacını oluşturmaktadır. Bu makalede, Tarihsel betimleme yöntemi ile örnek olay yönteminden yararlanılarak dinî mûsikî formlarından olan Salânın anlamı, özellikleri, türleri, tarihçesi, işlevi ve önemi üzerinde durulmuştur. Günümüzde, Salât-ı Ümmiye’nin hâlâ camilerde ve bazı tekkelerde icra edilmeleri, bu kültürün yaşayan bir miras olduğunu ortaya koymaktadır. Özellikle Salât-ı Ümmiye’nin bestelenmiş örnekleri, Türk dinî mûsikî repertuarının önemli parçaları arasındadır ve hafızalarda derin izler bırakmaktadır. Bu yönüyle salâ geleneği hem sanat hem ibadet hem de kolektif kimlik oluşturucu bir unsur olarak değerlendirilmeliydi.

Anahtar Kelimeler

• Mûsikî
• Câmi Mûsikîsi
• Tekke Mûsikîsi
• Salâ (Salât)

A Form of Mosgue Music: Salâ (Salât)

Öz

Although it is quite difficult to define Turkish music since the pre-Islamic period, it is possible to interpret it as one of our ancient arts that has not only reached the present day for centuries and expressed itself in every area of social life, but also contains different types and forms as a rich element of our cultural heritage. With the acceptance of Islam, as in every area of social life, our music began to take shape in a religious nature, especially for worship purposes, and reached its peak with endless forms. Today, while different views are discussed in terms of composition and performance areas in defining Turkish music as religious and secular, it is generally classified as mosque and dervish lodge music, considering the spatial characteristics of the music performed. In mosque music, especially the Salat-u Selams, which appear with the participation of the muezzin, imam and the congregation during and after the prayer, with the recitation of the adhan, prayers, recitations, mawlids and hymns, have a special importance. Sala or its plural Salat means “Prayer” and is used as a compound “Salat-u Selam” or “Salat-i Ummiyye” in our literature, and it is a religious music form formed by reciting Arabic verbal works and prayers written for the Prophet Muhammad to ask for Allah’s mercy and intercession for his family and themselves, sometimes freely and sometimes by composing them. The main purpose of the research is to evaluate the characteristic features and functions of the Sala form, which has been forgotten in the preoccupations of daily life but is included in our rich cultural heritage and has a special importance in the continuation of our musical tradition, and to transfer them to the next generations with the help of current data and findings. In this article, the meaning, features, types, history, function and importance of Sala, one of the religious music forms, are emphasized by using the historical description method and the case study method. The fact that Salat-i Ummiye is still performed in mosques and some lodges today reveals that this culture is a living heritage. Especially the composed examples of Salât-ı Ümmiye are among the important pieces of the Turkish religious music repertoire and leave deep traces in the memories. In this respect, the salâ tradition should be evaluated as an element that creates both art, worship and collective identity.

Anahtar Kelimeler

• Music
• Mosgue Music
• Tekke Music
• Sala (Salât)

Kaynakça

1. Abaylı, Ö. (2024). İslâm Sanatı ve Estetiği Bağlamında Mûsikî üzerinden Bir Okuma: “Fârâbî’ nin Isfahan Saz Semâî, Social Science Development Journal, V9/45, pp. 52-53.
2. Koca, F. (2014). Dinî Mûsikî Formu Olarak Salât ü Selâm Kültürü, C.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt: 18, Sayı: 1, 117-153.
3. Uslu, R. (2017). Nevbet-i Müretteb: XI-XV. Yüzyılların Gözde Musiki Biçimi Nasıldı? Müzikolojik Değerlendirme, Türk & İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi, Yıl: 4, Sayı: 15, 176-204.
4. Yücer, H. M. (2005). Tarîkat Geleneğinde Salâvât-ı Şerîfe ve Müstakimzâde’nin Şerh-i Evrâd-ı Kâdirî adlı Eseri, Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 15(15), s. 253-288 Agayeva, S. (2007). Nevbe, TDV İslam Ansiklopedisi.
5. Özcan, N. (2009). Salâ, TDV İslam Ansiklopedisi.
6. Revnakoğlu, C. S. (2003). Eski Sosyal Hayatımızda Tasavvuf ve Tarikat Kültürü, Kırkambar Yayınları.
7. Yıldız, A. (2018). İslam Müzik Kültürü ve Tasavvuf, İÜ Yayınları.
8. Yıldız, A. (2015). Osmanlı Müzik Kültürü ve Sala Formu, İstanbul Müzik Araştırmaları Yayınları.