Söz Edimi Kuramı Açısından 5. ve 6. Sınıf Türkçe Ders Kitaplarındaki Anlatı Metinlerinin İncelenmesi

Öz

Ana dilinin gerektirdiği dil bilgisel kurallara uygun tümceler üretmek ve edim bilimsel olarak bağlama uygun sözceler kullanmak anlama sürecinin bir gerekliliğidir. Türkçe dersinde kullanılan anlatı metinleri bu sürecin amaca uygun şekilde gerçekleşmesinde en temel yardımcı kaynaklardır. Anlatı metinler birden fazla anlam içeren tümcelere sahip olmasından dolayı öğrenciler tarafından farklı yorumlanabilmektedir. Zihinlerde oluşan anlam farklılıklarını belirginleştirmek için tümcelerin derin yapısından hareketle kişileri bir eyleme sevk eden ve onlarda etki yaratan söz edimi önem arz etmektedir. J. L. Austin söz edimi kuramını üç boyutta ele alarak düzsöz edimi, edimsöz edimi ve etkisöz edimi sınıflamasını yapmıştır. John Searle ise Austin’in ortaya koyduğu edimsöz edimi boyutunu alıp bunu beş farklı başlıkta incelemeye tabi tutmuştur. Bunlar: iddia ifadeleri (belirtici), yönlendirici, yükümleyici, yansıtıcı ve ilan edici (bildirici) olarak bilinmektedir. Çalışmanın amacı söz edimi kuramı açısından 2022 ve 2025 yılları arasında basılan ortaokul ve imam hatip ortaokulu 5. ve 6. Sınıf Türkçe ders kitaplarındaki anlatı metinlerini incelemektir. Nitel araştırma desenine uygun olarak veriler doküman incelemesi tekniği kullanılarak bulunmuştur. Elde edilen bulguların analiz edilme sürecinde ise içerik çözümlemesi tercih edilmiştir. Sonuç olarak her iki sınıf düzeyi için anlatı metinlerinin içeriğinde karakterlerin emretmek, ricada bulunmak, soru sormak aracılığıyla yönlendirici edimsöz; teşekkür etmek, özür dilemek, takdir etmek gibi psikolojik bir durumu dışa vuran yansıtıcı edimsöz kullanması sıklıkla görülmüştür. Ayrıca her iki sınıf düzeyinde tespit edilen bir diğer benzerlik ise özellikle yükümlülük bildiren edimsöz ile ilan edici (bildirici) edimsöze az rastlanılmasıdır. Bu da bize sınıf düzeyleri arasında anlamlı bir farklılığın olmadığını göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Söz Edimi Kuramı
• John Searle
• Edimsöz
• Anlatısal Metin
• Türkçe Ders Kitabı

An Analysıs of Narratıve Texts in 5th and 6th Grade Turkish Textbooks From the Perspectıve of Speech Act Theory

Öz

Producing sentences that comply with the grammatical rules required by the native language and using contextually appropriate expressions in terms of pragmatics are essential for the comprehension process. Narrative texts used in Turkish lessons are the most fundamental resources for ensuring that this process is carried out appropriately. As narrative texts contain sentences with multiple meanings, they can be interpreted differently by students. In order to clarify the differences in meaning that arise in the mind, it is important to use speech acts that prompt people to take action and have an effect on them, based on the deep structure of the sentences. J. L. Austin classified speech acts into three dimensions: constative, performative and illocutionary. John Searle took the performative dimension proposed by Austin and examined it under five different headings. These are known as assertive statements (declarative), directive, obligatory, reflective, and declarative (informative). The aim of this study is to examine the narrative texts in Turkish textbooks for the 5th and 6th th grades of secondary schools and imam hatip secondary schools published between 2022 and 2025 from the perspective of speech act theory. In line with the qualitative research design, the data were obtained using the document analysis technique. Content analysis was preferred in the process of analysing the findings. Consequently, for both class levels, it was frequently observed that narrative texts contained directive speech acts through which characters commanded, made requests, or asked questions, as well as reflective speech acts that expressed psychological states such as expressing gratitude, apologising, or showing appreciation. Another similarity identified in both class levels is the infrequent use of performative speech acts that express obligation and declarative (informative) speech acts. This also indicates that there is no significant difference between the class levels.

Anahtar Kelimeler

• Speech Act Theory
• John Searle
• Speech Act
• Narrative Text
• Turkish Textbook

Kaynakça

1. Açıkgöz, F. Y. (2022). Ortaokul öğrencilerinin Türkçe ders kitaplarındaki metinlerde bulunan söz edimlerini anlama durumları. (Yayın No. 748256) [Yüksek lisans tezi, On Dokuz Mayıs Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
2. Akşehirli, S. (2011). Söz edimleri kuramı açısından kurgusal anlatı metinlerinde söz aktarımı. Turkish Studies, 6(2), 143-162.
3. Akyurt, G., Angın, L., Arslan, Ü., Cin, A., Dalioğlu, S., Dönmez, A., Ersal, P., Han, C., Hülür Taşin, N., İlhan, E., Kavas, M., Sayılır, S., Sayılır, T., & Şener, F. (2024). Ortaokul ve imam hatip ortaokulu 5. sınıf Türkçe ders kitabı 1. kitap. MEB Yayıncılık.
4. Akyurt, G., Angın, L., Arslan, Ü., Cin, A., Dalioğlu, S., Dönmez, A., Ersal, P., Han, C., Hülür Taşin, N., İlhan, E., Kavas, M., Sayılır, S., Sayılır, T., & Şener, F. (2024). Ortaokul ve imam hatip ortaokulu 5. sınıf Türkçe ders kitabı 2. kitap. MEB Yayıncılık.
5. Aşkın Balcı, H. (2019). Edimbilim ve sözdizimi arasındaki karşılıklı bağlantı. Turkish Studies Language and Literature, 14(2), 299-321. http://dx.doi.org/10.29228/TurkishStudies.22823.
6. Aydoğan, A. (2023). Austin’in söz edimleri kuramı bağlamında Platon’un bazı diyaloglarının incelenmesi. (Yayın No. 782111) [Yüksek lisans tezi, Bingöl Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
7. Ceylan, S., Duru, K., Erkek, G., & Pastutmaz, M. (2022). Ortaokul ve imam hatip ortaokulu Türkçe 6. sınıf ders kitabı. MEB Yayıncılık.
8. Chomsky, N. (2009). Bilgi sorunları ve dil- dersleri. (V. Kılıç, Çev.). BGST Yayınları.

9. Çağlayan, G. (2023). “İçimizdeki Şeytan” romanının Greimas’ın eyleyenler modeline göre çözümlenmesi. Asya Studies-Academic Social Studies / Akademik Sosyal Araştırmalar, 7(24), 143-152. https://doi.org/10.31455/asya.1272013.
10. Çapraz Baran, Ş., & Diren, E. (2022). Ortaokul ve imam hatip ortaokulu Türkçe 5. sınıf ders kitabı. Anıttepe Yayıncılık.
11. Ekmen, B. C. (2023). Söz edimi kuramı çerçevesinde Eski Uygurca Sena-Upasena Hikâyesi. Söylem Filoloji Dergisi, 8(3), 1106-1126. https://doi.org/10.29110/soylemdergi.1358670.
12. Fidan, D. (2017). Söz edimi kuramına genel bir bakış ve eğitim ortamlarında kullanımı: Diksiyon De. Journal of Turkish Studies. 12(25), 373-400. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.12266.
13. Gökmen, S., & Dilber, N. Ç. (2017). Türkçe derslerinde söz edimlerin öğretimi üzerine bir değerlendirme. Dil Dergisi, 154, 44-60. https://doi.org/10.1501/Dilder_0000000161.
14. Gociaoğlu, B. (2023). Ortaokul 5. sınıf öğrencilerinin özür sözedimi üretimleri. (Yayın No. 830470) [Yüksek lisans tezi, Hacettepe Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
15. Hirik, E. (2018). Söz edimleri kuramı bağlamında atasözleri-deyimlerde toplum/topluluk adları ve duygu değerleri. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 11(24), 158-177. https://doi.org/10.12981/mahder.479500.
16. İlhan, E., Tosun, M., Gedik Doğaner, S., & Gümüş, Z.N. (2025). Ortaokul ve imam hatip ortaokulu 6. sınıf Türkçe ders kitabı 1. kitap. MEB Yayıncılık.
17. İlhan, E., Tosun, M., Gedik Doğaner, S., & Gümüş, Z.N. (2025). Ortaokul ve imam hatip ortaokulu 6. sınıf Türkçe ders kitabı 2. kitap. MEB Yayıncılık.
18. Jakobson, R. (1960). Linguistics and Poetics. M.I.T.
19. Kıran, Z., & Kıran, A. (2006). Dilbilime giriş. Seçkin Yayınları.
20. Kocaman, A. (2009). Dilbilim söylemi. ODTÜ Yayıncılık.
21. Leech, G. N. (1983). Principles of pragmatics. Longman.
22. Oskay, U. (1992). İletişimin abc’si. Simavi Yayınları.
23. Özdemir, A. (2016). Yabancı dil olarak Türkçe öğrenen öğrencilerin söz edimleri anlama düzeyleri. (Yayın No. 436924) [Yüksek lisans tezi, Hacettepe Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
24. Richard, J. C. (1992). Longman dictionary of language teaching and applied linguistics. Essex: Longman.
25. Polat, Y. (2010). Yabancı dil öğretiminde söz edimleri. (Yayın No. 273298) [Yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
26. Ricoeur, P. (2000). Analitik felsefe ve etik. Söz edimleri kuramı ve etik. (A. Altınörs, çev.). Asa Kitabevi.
27. Searle, J. R. (1976). A classification of ıllocutionary acts. Language in Society.
28. Searle, J. R. (2006). Social ontology: Some basic principles. Anthropological theory, 6(1), 12- 29.
29. Searle, J. R. (1969). Speech Acts. Cambridge: Cambridge University Press. (R. L. Aysever, çev.). Ayraç Yayınları.
30. Şehitoğlu, M. (2023). Eski Uygurca İyi ve Kötü Prens Öyküsü’nde edim sözel güç taşıyan fiiller üzerine. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-BELLETEN, 75, 181-206. https://doi.org/10.32925/tday.2023.100.
31. Hirik, S. (2019). Dede Korkut Hikâyeleri’nde söz edim yapıları. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(1), 751-768. https://doi.org/10.33206/mjss.487183.
32. Tavşancıl, E., & Aslan, A. E. (2001). Sözel, yazılı ve diğer materyaller için içerik analizi ve uygulama örnekleri. Epsilon Yayınları.
33. Türkmen, İ. (2000). Yöneticiler için etken iletişim modeli. MPM.
34. Wach, E. (2013). Learning about qualitative document analysis. Ids Practıce Paper In Brıef 13.
35. Zıllıoglu, M. (1996). İletişim nedir?. Cem Yayıncılık.