Kafkasya’da Güç Mücadelesi: Soğuk Savaş Sonrası Türkiye-Rusya Rekabetinin Bölgesel Etkileri

Öz

Bu çalışma, Soğuk Savaş sonrası dönemde Kafkasya’da şekillenen güç mücadelesini Türkiye-Rusya rekabeti ekseninde incelemeyi amaçlamaktadır. Türkiye-Rusya rekabetinin yalnızca çatışma üretmediği, aynı zamanda belirli dönemlerde iş birliği alanları da oluşturduğu varsayımından hareket edilmektedir. Araştırma nitel yöntem çerçevesinde yürütülmüş olup literatür taraması ve tarihsel analiz yöntemleri kullanılmıştır. Bu kapsamda Türkiye ve Rusya’nın bölgeye yönelik politikaları güvenlik, enerji ve jeopolitik boyutlar üzerinden değerlendirilmiştir. Bulgular, Kafkasya’nın büyük güç rekabetlerinin süreklilik kazandığı bir merkez hâline geldiğini göstermektedir. Sovyetler Birliği’nin dağılması sonrasında ortaya çıkan devlet kapasitesi sorunları ve donmuş çatışmalar, bölgenin dış aktörlerin nüfuz mücadelesine açık bir alan olarak yeniden şekillenmesine yol açmıştır. Türkiye’nin bölge politikalarının güvenlik, ekonomik ve tarihsel-kültürel unsurlar doğrultusunda şekillendiği, Rusya’nın ise bölgeyi “yakın çevre” anlayışı çerçevesinde bir güvenlik kuşağı olarak değerlendirdiği tespit edilmiştir. Enerji ve ulaştırma hatları üzerinden yürütülen rekabetin bölgesel güç dengelerini etkileyen stratejik sonuçlar ürettiği görülmüştür. Türkiye-Rusya rekabetinin Kafkasya’da askerî boyutun ötesine geçerek çok katmanlı bir yapı oluşturduğu ve 2020 Karabağ Savaşı sürecinde bu rekabetin kriz sonrası düzen kurma aşamasında da etkili olduğu anlaşılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kafkasya
• Türkiye
• Rusya
• Soğuk Savaş

Power Struggle in the Caucasus: Regional Impacts of Türkiye Russia Competition After the Cold War

Öz

This study aims to examine the power struggle that has taken shape in the Caucasus in the post Cold War period within the axis of Türkiye Russia rivalry. It is based on the assumption that the Türkiye Russia rivalry does not only produce conflict but also creates areas of cooperation in certain periods. The research was conducted within the framework of qualitative methodology, and literature review and historical analysis methods were employed. In this context, the policies of Türkiye and Russia towards the region were evaluated through the dimensions of security, energy, and geopolitics. The findings indicate that the Caucasus has become a center where great power rivalries have gained continuity. The state capacity problems and frozen conflicts that emerged after the dissolution of the Soviet Union have led to the reshaping of the region as an area open to the influence struggles of external actors. It has been determined that Türkiye’s regional policies are shaped by security, economic, and historical cultural factors, while Russia evaluates the region as a security belt within the framework of its near abroad approach. It has been observed that the competition carried out over energy and transportation routes produces strategic outcomes that affect regional power balances. It is understood that the Türkiye Russia rivalry in the Caucasus has evolved beyond the military dimension into a multi layered structure and has also been effective in the post crisis order building phase during the 2020 Karabakh War. 

Anahtar Kelimeler

• Caucasus
• Türkiye
• Russia
• Cold War

Kaynakça

1. Ancak, O. (2020). Yeni Avrasyacılık Bağlamında Güney Kafkasya’da Türkiye ve Rusya. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi. 75(3), 1113 – 1144.
2. Andican, A. (2008). Kafkasya ile ilişkiler. H. Çakmak (Ed.), Türk dış politikası (1919–2008) içinde. Platin.
3. Asadov, M. (2021). Turkish-Georgian cooperation in the struggle for security in the South Caucasus (The Caucasus Stability and Cooperation Platform). Avrasya İncelemeleri Dergisi – Journal of Eurasian Inquiries, 10(2), 209–224.
4. Asker, A. (2011). Türkiye-Azerbaycan ilişkilerinin pragmatist boyutu. 21. yüzyılda Türk dünyası: Uluslararası sempozyum bildirileri tam metin kitabı içinde (2–5 Aralık 2010, Ankara).
5. Aslanlı, K. (2020). Karabağ meselesi için “3 boyutlu” analitik perspektif önerisi. ULİSA, 12(8), 9–13.
6. Aydın, M. (2002). Turkish policy toward the Caucasus. Connections: The Quarterly Journal, 1(3), 39–47.
7. Aydın, M. (2005). Türkiye’nin Orta Asya–Kafkaslar politikası. M. Aydın (Ed.), Küresel politikada Orta Asya (Avrasya Üçlemesi I) içinde. Nobel.
8. Aydın, M. (2007). Avrasya’da dönüşüm ve Türkiye. M. Aydın (Ed.), Türkiye’nin Avrasya macerası 1989–2006 (Avrasya Üçlemesi II) içinde. Nobel.

9. Aydın, U. (2018). Türkiye-Azerbaycan ilişkilerinin son on yılı (2006–2016): Kardeşlikten stratejik iş birliğine uzanan yol. Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 6(13), 38–62.
10. Balcı, B. (2014). Strengths and constraints of Turkish policy in the South Caucasus. Insight Turkey, 16(2), 43–52. Broers, L. (2019). Armenia and Azerbaijan: Anatomy of a rivalry. Edinburgh University Press.
11. Broers, L. (2023). The connectivity debate in the South Caucasus reconsidered. Caucasus Analytical Digest, (132), 3–6.
12. Buzan, B., & Wæver, O. (2003). Regions and powers: The structure of international security. Cambridge University Press.
13. Caferov, N. (2021). III. Karabağ savaşının sonuçları ve gelecek senaryoları. O. Yeşilot & B. Gürışık Köksal (Ed.), Karabağ: Dünü, bugünü, yarını içinde. Selenge.
14. Canar, B. (2012). Rusya Federasyonu’nun Azerbaycan ile ilişkileri. Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 2(1), 21–38.
15. Canikoğlu, E. (2021). Russia’s foreign policy in the near abroad: A challenge for the global and regional rivalry. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 10(4), 3546–3567.
16. Caşın, M. H., & Derman, G. S. (2016). Rus dış politikasındaki değişim ve Kremlin penceresinden yeni ufuklar. SRT. Cemilli, E. (2007). ABD’nin Güney Kafkasya politikası. IQ Kültür Sanat Yayıncılık.
17. Cornell, S. E. (2001). Small nations and great powers: A study of ethnopolitical conflict in the Caucasus. Routledge.
18. Çaman, M. E., & Akyurt, M. A. (2011). Caucasus and Central Asia in Turkish foreign policy: The time has come for a new regional policy. Alternatives: Turkish Journal of International Relations, 10(2–3), 45–64.
19. Çelikpala, M. (2010). Türkiye ve Kafkasya: Reaksiyoner dış politikadan proaktif ritmik diplomasiye geçiş. Uluslararası İlişkiler, 7(25), 93–126.
20. de Waal, T. (2010). The Caucasus: An introduction. Oxford University Press.
21. Demir, A. F. (2003). Türk dış politikası perspektifinden Güney Kafkasya. Bağlam Yayınları.
22. Demir, A. F. (2007). SSCB sonrası dönemde Türkiye–Ermenistan ilişkileri. M. Aydın (Ed.), Türkiye’nin Avrasya macerası 1989–2006 (Avrasya Üçlemesi II) içinde (ss. 297–324). Nobel.
23. Gafarlı, O. (2015). Avrasya çıkmazı. Nobel Akademik Yayıncılık.
24. Görgülü, A., & Krikorian, O. (2012). Turkey’s South Caucasus agenda: The role of state and non-state actors (TESEV Foreign Policy Programme). TESEV.
25. Gürbüz, V. (2008). Dağlık Karabağ sorunu karşısında taraf ülkeler, bölgesel ve küresel güçler. A. H. Aydın, S. Taş & S. Adıgüzel (Ed.), Bölgesel sorunlar ve Türkiye içinde. KSİÜ Yayını.
26. Güven, M. (2012). Devletin Kafkasya aşkı. Akademik Perspektif.
27. Isachenko, D. (2020). Turkey and Russia in the Black Sea and the Caucasus: A model of “cooperative rivalry”? Southeast European and Black Sea Studies, 20(3), 353–372.
28. İbrahimli, H., Uluçakar, M., & Akkaya, S. (2018). Kafkasya ve çevresi. Gazi Kitapevi.
29. İlhan, S. (2019). Jeopolitik–güç odağı kuramı. Kırmızı Kedi Yayınevi.
30. İşyar, Ö. G. (2013). Avrasya’da Rus–Amerikan rekabeti. Ö. G. İşyar (Ed.), Avrasya ve Avrasyacılık içinde. Dora. Kantarcı, H. (2022). Güney Kaskasya’daki İstikrarsızlığın ve Çatışmaların Bölgenin Güvenliğine Yansımaları.
31. İstanbul Esenyurt Üniversitesi İşletme ve Yönetim Bilimleri Fakültesi Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 2(2), 49-90.
32. Karabayram, F. (2007). Rusya Federasyonu’nun Güney Kafkasya politikası (Yüksek lisans tezi). Atılım Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
33. Karabulut, K., & Ersungur, M. (2008). Türkiye–Ermenistan ilişkilerinin sosyoekonomik analizi. A. H. Aydın, S. Taş & S. Adıgüzel (Ed.), Bölgesel sorunlar ve Türkiye içinde. KSİÜ Yayını.
34. Kılıçoğlu, G., & Kekevi, S. (2008). Türkiye’deki Kafkasya: Kafkas diasporasının Türkiye’nin Kafkasya politikasına etkileri. A. H. Aydın, S. Taş & S. Adıgüzel (Ed.), Bölgesel sorunlar ve Türkiye içinde. KSİÜ Yayını.
35. Koçak, M. (2022). Turkey–Russia relations in the twenty-first century: Cooperation and competition amid systemic turbulence. Bloomsbury.
36. Kurban, V., İbrahim, H., Derman, G. S., Ünalmış, A. N., Aslanlı, A., Gül, B., & Çümen, N. (2020). Güney Kafkasya’nın parlayan yıldızı Azerbaycan. Nobel Bilimsel Eserler.
37. Kuru, A. T. (1999). Türkiye’nin Orta Asya’ya yönelişi: Dokuz asır sonra politika değişimi. M. K. Öke (Ed.), Geçiş sürecinde Orta Asya Türk Cumhuriyetleri içinde (ss. 128–151). Alfa.
38. Mankoff, J. (2011). Russian foreign policy: The return of great power politics. Rowman & Littlefield.
39. Nygren, B. (2008). The rebuilding of Greater Russia: Putin’s foreign policy towards the CIS countries. Routledge.
40. Oktay, H., & Cerrah, U. (2018). Türkiye’nin Kafkasya’ya yönelik politikalarını şekillendiren etmenler ve dış politika önerileri raporu (Rapor). KAFKASSAM, 1–36.
41. Özbay, F. (2011). The relations between Turkey and Russia in the 2000s. Perceptions, 16(3), 69–92.
42. Özbay, F. (2013). Türkiye–Rusya ilişkilerinde işbirliği ve rekabet, 1992–2012. Bölgesel sorunlar ve Türkiye, 369–370.
43. Özer, U., Örs, D. B., Danışman, İ., & Aktükün, Y. (2012). İmparatorlukların çözülmesi ve yeniden biçimlendirilmesinde milliyetçiliğin rolü: Osmanlı İmparatorluğu ve Rus Çarlığı örnekleri (Doktora tezi). İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
44. Özkan, G. (2008). Kafkaslar ile ilişkiler. H. Çakmak (Ed.), Türk dış politikası (1919–2008) içinde. Platin.
45. Özkan, G. (2010). Soğuk savaş sonrası Orta Asya ve Kafkasya ekseninde Türkiye-Rusya-NATO ilişkileri ve Türk dış politikası’na yansımaları. Gazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 12(1), 109–132.
46. Pallaver, M. (2011). Power and its forms: Hard, soft, smart (Doktora tezi). The London School of Economics and Political Science. http://etheses.lse.ac.uk/220/1/Pallaver_Power_and_Its_Forms.pdf
47. Sapmaz, A. (2008). Rusya’nın Transkafkasya politikası ve Türkiye’ye etkileri. Ötüken Neşriyat.
48. SASAM. (2017). Sovyetler Birliği’nin ardından Kuzey Kafkasya. http://sahipkiran.org/2017/12/15/kuzey-kafkasya/3
49. Tellal, E. (2007). Türk dış politikası’nda Avrasya seçeneği. M. Aydın (Ed.), Türkiye’nin Avrasya macerası 1989–2006 (Avrasya Üçlemesi II) içinde (ss. 13–33). Nobel.
50. Toal, G. (2017). Near abroad: Putin, the West, and the contest over Ukraine and the Caucasus. Oxford University Press.
51. Topal, C. (2015). Türkiye’nin Güney Kafkasya politikası ve Gürcistan. Turkish Studies, 10(1), 753–770.
52. Turan, A. (2024). External factors affecting Türkiye-Russia rivalry in the Second Karabakh War. European Journal of Transformation Studies, 12(2), 172–195.
53. Turan, A. (2025). Ankara Moscow confrontation in Caucasus: Türkiye’s support to Azerbaijan in the second Karabakh war and strategic acquisitions of the duo. Asya Studies, 9(31), 307–322.
54. Ünal, L. (2019). Tarihsel gerçeklik ışığında Türkiye’nin Transkafkasya politikası. Karadeniz İncelemeleri Dergisi, (26), 555–576.
55. Yanar, S. (2002). Türk-Rus ilişkilerinde gizli güç Kafkasya. IQ Kültür Sanat Yayıncılık.
56. Yapıcı, U. (2015). Türkiye’nin Güney Kafkasya politikası (1989–1993): Batı’nın belirleyiciliği. Alternatif Politika, 7(3), 425–456.